19 Czerwiec 2016

Guzy jajnika: metody diagnozowania

Guz w przydatkach to poważny problem ginekologiczny kobiet w każdym wieku. Na określenie to składa się kilka możliwych jednostek chorobowych, dotyczących zmian w obrębie jajnika, jajowodu i tkanek otaczających. Statystyki zagraniczne szacują, iż nawet 10% kobiet w ciągu całego swojego życia narażonych jest na ryzyko operacji z powodu podejrzenia zmiany złośliwej jajnika.

W określeniu „guz jajnika” mieszczą się zarówno struktury fizjologiczne, mogące pojawiać się cyklicznie, jak i zmiany łagodne, które mogą zaniknąć w sposób samoistny lub po leczeniu farmakologicznym. Jedynie część guzów jajnika wymaga interwencji chirurgicznej.

W przypadku zmian złośliwych – nowotworowych sytuacja jest zupełnie inna, ponieważ jedyną szansą dla zachowania zdrowia i życia kobiety jest w takim przypadku postępowanie agresywne – najczęściej operacyjne, łącznie z leczeniem uzupełniającym.

Zarówno łagodne, jak i złośliwe zmiany w obrębie jajnika stanowią ogromną grupę o różnorodnym pochodzeniu komórkowym. Do grupy tej należą zmiany wywodzące się z nabłonka pokrywającego i podścieliska jajnika oraz nowotwory nienabłonkowe jajnika (tj. germinalne i gonadalne). Istotne jest, że ostateczną wiedzę na ich temat można zdobyć jedynie po weryfikacji histopatologicznej zmiany pobranej w czasie operacji.

Według światowych danych epidemiologicznych, obserwowany jest stały wzrost zachorowań na raka jajnika. Wśród czynników ryzyka raka jajnika wymieniane są: podłoże genetyczne, wiek, fakt braku przebytej ciąży, stany zapalne w miednicy mniejszej, dieta uboga w warzywa a bogata w tłuszcze czy ekspozycja na pewne substancje rakotwórcze. Natomiast do czynników ochronnych zaliczane są m.in. przebyte ciąże i antykoncepcja doustna.

Nowotwór jajnika jest poważnym problemem medycznym i społecznym, zwanym nawet „cichym zabójcą” z uwagi na fakt, że bardzo późno daje odczuwalne przez kobietę objawy chorobowe, a często wykrywany jest dopiero w zaawansowanym stadium, gdzie leczenie nie zawsze jest skuteczne. Pomimo wielu badań naukowych, nadal trwają poszukiwania idealnej metody wczesnego diagnozowania zmian złośliwych jajnika.

Metody diagnozowania zmian złośliwych jajnika

Niewątpliwie podstawowym narzędziem w diagnostyce złośliwych zmian jajnika jest badanie ultrasonograficzne, gdyż to na jego podstawie ocenia się, czy dana zmiana ma charakter złośliwy czy łagodny i planuje się sposób dalszego postępowania. Wiele dodatkowych informacji wnoszą inne badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny czy tomografia emisji pozytonowego fotonu (PET), niestety pewnym ograniczeniem jest trudna dostępność tych badań.
Dlatego też obok wywiadu, badania fizykalnego i badania USG, badania laboratoryjne z krwi są niezbędnym ogniwem w łańcuchu diagnostycznym guzów jajnika.

Badania laboratoryjne w diagnostyce guzów jajnika

Grupa dostępnych dla pacjentów markerów nowotworowych cały czas rośnie, a wiele z nich czeka w kolejce do badań naukowych nad ich przydatnością kliniczną. Do podstawowych, wręcz rutynowo oznaczanych markerów należy stężenie antygenu nowotworowego Ca-125. Jest on glikoproteiną błon komórkowych, wytwarzaną w zdrowym organizmie przez komórki nabłonka jam ciała płodu, komórki nabłonka otrzewnej, opłucnej, endometrium, jajowodów, a także śluzówki szyjki macicy. Pomimo iż może on być podwyższony również z innych powodów, to jego czułość w diagnostyce raka jajnika pozostaje bardzo wysoka. Dodatkowo jego oznaczanie przeprowadza się także w celu monitorowania procesu leczniczego czy wykrywania wznowy raka.
W celu podniesienia skuteczności szacowania ryzyka złośliwości wykrytej zmiany jajnika, przy uwzględnieniu statusu hormonalnego kobiety, opracowano algorytm o nazwie ROMA, będący skrótem angielskiej nazwy algorytmu oceny ryzyka złośliwości zmiany w jajniku (ang. Risk of Ovarian Malignancy Algorithm). W jego skład, obok Ca-125, wchodzi HE4 (ang. Human Epidymal Protein 4), czyli podfrakcja 4 ludzkiego białka z komórek nabłonkowych najądrza, którego stężenie we krwi rośnie przy obecności nabłonkowego raka jajnika. Nowy marker HE4 stosowany jest głównie w monitorowaniu leczenia i wykrywaniu wznowy raka.

Zastosowanie algorytmu ROMA podnosi czułość i swoistość kwalifikacji pacjentki do grupy wysokiego lub niskiego ryzyka złośliwości zmiany obecnej w jajniku, z ważnym rozróżnieniem dla kobiet przed i po menopauzie.
Kolejnym markerem wykorzystywanym m.in. w diagnostyce nowotworów jajnika jest Ca19-9Zwiększone stężenie tego markera obserwuje się także w przypadku nowotworów przewodu pokarmowego czy w zapaleniu trzustki.

Do innych, mniej specyficznych dla raka jajnika markerów należy także antygen rakowo-płodowy CEA (ang. Carcinoembryonic antigen).

Należy mieć na uwadze fakt, iż markery nowotworowe służące zarówno do diagnozowania, jak i oceny skuteczności leczenia poszczególnych zmian są niezwykle zróżnicowane. Wiąże się to bezpośrednio z wielką różnorodnością histologiczną nowotworów jajnika. Wśród innych markerów, wykorzystywanych w diagnostyce i ocenie stanów nowotworowych wymienić należy m.in.: ludzką gonadotropinę kosmówkową (beta-HCG), alfa-fetoproteinę (AFP), dehydrogenazę mleczanową (LDH), estradioltestosteroninhibinę jajnikową i kilka innych.

W gąszczu dostępnych i użytecznych badań najlepiej orientują się lekarze ginekolodzy onkolodzy, którzy zlecają wykonywanie odpowiednich badań w oparciu o wyniki badań obrazowych czy histopatologicznych operowanej zmiany.

Ocena obecności i poziomu poszczególnych markerów nowotworowych stanowi bardzo ważny, ale nie jedyny element diagnostyczny u kobiet z rozpoznanym lub podejrzewanym nowotworem. Istotna jest także ocena stanu jej zdrowia z uwzględnieniem podstawowych badań, takich jak morfologia krwi. Należy ocenić funkcjonowanie wątroby dzięki oznaczeniu m.in. ALT, AST, bilirubiny całkowitej, GGTP oraz funkcjonowanie nerek poprzez oznaczenie m.in. kreatyniny, mocznika, kwasu moczowego oraz moczu ogólnego.

Diagnostyka zmian jajnika jest niezwykle ważnym procesem, a wczesne wykrycie podejrzanych zmian często decyduje o powodzeniu dalszego leczenia. Ponieważ nowotwory jajników długo nie dają żadnych objawów, bardzo istotną rolę odgrywają profilaktyczne badania lekarskie.

lek. med. Katarzyna Urban

Bibliografia:
1) J. Markowska, R. Mądry, A. Markowska, Rak jajnika, [w:] Ginekologia onkologiczna pod red. J. Markowskiej i R. Mądrego, MedPharm Polska, Wrocław 2008.
2) I. Rzepka-Górska, Nowotwory nienabłonkowe jajnika, [w:] Ginekologia onkologiczna pod red. J. Markowskiej i R. Mądrego, MedPharm Polska, Wrocław 2008.
3)
www.uptodate.com

UWAGA! Od października 2013 ogólnopolska sieć laboratoriów medycznych DIAGNOSTYKA oferuje wysokospecjalistyczne badania histopatologiczne.

Więcej: www.consilio.pl