19 czerwca 2016

Diagnostyka poziomu selenu

Na terenie Polski gleba jest uboga w selen, a w populacji obserwujemy niedobory selenu.  Średni poziom selenu w surowicy lub osoczu Polaków wynosi ok. 70 mg/l, podczas gdy według aktualnego stanu wiedzy (Laboratorium Diagnostyczne Innowacyjna Medycyna, Read-Gene) optimum dla mężczyzn wynosi 85-120 mg/l, a kobiet 75-85 mg/l. 2 000 000 osób w Polsce (5% polskiej populacji) dotkniętych jest niedoborem selenu, manifestującym się stężeniem we krwi < 60 mg/l.

 

Istnieją produkty żywnościowe, które zawierają więcej selenu niż inne i w których wykazuje on lepszą biodostępność. Jednakże zawartość selenu w naturalnej żywości, w określonym położeniu geograficznym, o konkretnych właściwościach geologicznych, jest ściśle związana z jego zawartością w środowisku: w glebie i w wodzie.

Poza czynnikami zewnętrznymi: podażą i formami selenu w żywności, poziom selenu w organizmie zależny jest od ogólnego stanu zdrowia. Do czynników predysponujących do patologicznego (chorobliwego) niedoboru selenu należą m.in. chroniczne niedożywienie, żywienie pozajelitowe, upośledzenie wchłaniania składników pokarmowych w jelitach (choroba Leśniowskiego-Crohna, resekcja jelita cienkiego), stany związane z marskością wątroby, nowotworami, chorobami zapalnymi jelit, chroniczną niewydolnością nerek, przerzutami nowotworowymi.

Na terenie Polski gleba jest uboga w selen, a w populacji obserwujemy niedobory selenu. Średni poziom selenu w surowicy/osoczu Polaków wynosi ok. 70 mg/l, podczas gdy według aktualnego stanu wiedzy (Laboratorium Diagnostyczne Innowacyjna Medycyna, Read-Gene) optimum dla mężczyzn wynosi 85-120 mg/l, a kobiet 75-85 mg/l. 2 000 000 osób w Polsce (5% polskiej populacji) dotkniętych jest niedoborem selenu, manifestującym się stężeniem we krwi < 60 mg/l.

Organizm przyswaja selen ze związków nieorganicznych, które wykazują tzw. najlepszą biodostępność: selenianów i seleninów oraz w formach organicznych – zmodyfikowanych aminokwasach: selenocysteinie lub selenometioninie (główne źródło selenu w roślinach i drożdżach), z których przyswajany jest w bardziej skomplikowany sposób. Najbogatszym źródłem naturalnego selenu są orzechy (brazylijskie, nerkowce, laskowe), grzyby, soczewica, drób, ryby i owoce morza.

W postaci selenocysteiny selen wbudowywany jest do białek – selenoprotein (znanych 25 rodzajów) o charakterze enzymów lub białek strukturalnych. Na przyswajanie selenu mają wpływ witamin (A, E i C). Seleonoproteiny o aktywności enzymatycznej należą do enzymów oksydoredukcyjnych, uczestniczących m.in. w ochronie przed wolnymi rodnikami (stresem oksydacyjnym), w metabolizmie jodu w tarczycy i mechanizmach odpornościowych. Na poziomie komórkowym selen ułatwia regenerację prawidłowych komórek, hamuje rozrost komórek nowotworowych, wpływa ochronnie na błony m.in. erytrocytów, kardiomiocytów (komórek mięśnia sercowego) i komórki nerwowe, a także stymuluje aktywność komórek układu odpornościowego. Wykazano prozdrowotne działanie selenu na spermatogenezę, włosy i paznokcie. Różnorodna aktywność selenoprotein implikuje wpływ selenu na szeroką gamę procesów fizjologicznych organizmu, a nieprawidłowy poziom wpływa na nieprawidłowy przebieg mechanizmów regulacyjnych w organizmie.

Niedobory selenu a choroby nienowotworowe

Niewielki niedobór selenu wiązany jest z problemami zdrowotnymi: łagodną niedoczynnością tarczycy, zaburzeniami nastroju, niedoborami odporności, ryzykiem wzrostu zachorowalności na choroby sercowo-naczyniowe. Silniejsze niedobory selenu wyraźnie pogłębiają niedoczynność tarczycy, obniżają płodność mężczyzn, nasilają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, doprowadzając do hemolizy erytrocytów, uszkodzeń mięśnia sercowego (kardiomiopatia) i wątroby, wiążą się z chorobami skóry, pogłębiają stany depresyjne. Deficyt selenu w ciąży może doprowadzić do nieodwracalnych zmian płodu.

Selen a choroby nowotworowe

Niedobór selenu w surowicy (niezależnie od genotypu) wiąże się z wysokim ryzykiem chorób nowotworowych – raka płuc, krtani, jelita grubego, żołądka, trzustki, jajnika.

Wysokie stężenie selenu zwiększa ryzyko raka piersi.

 Suplementacja selenu.

Suplementacja selenu jest konieczna w określonych stanach patologicznych (ograniczone wchłanianie jelitowe, odżywienie pozajelitowe) i warunkach deficytu selenu w środowisku. Ponadto zdecydowanie zalecana jest w profilaktyce chorób nowotworowych, przez opiniotwórców tak wpływowych, jak amerykańska FDA (ang. Food and Drug Administration)  lub autorzy głośnych badań klinicznych prowadzonych od lat 80-tych XX w. : Nutritional Prevention of Cancer (NPC) czy Prevention of Cancer by Intervention by Selenium, akronim PRECISE. FDA zezwoliła producentom preparatów z selenem, na podanie informacji, że „suplementacja selenem może zmniejszyć ryzyko pewnych chorób nowotworowych”. Informacja ta jest szczególnie istotna dla palaczy zagrożonych rakiem płuc. Suplementacja selenem jest zalecana ponadto u chorych na choroby sercowo-naczyniowe, mężczyzn leczonych z powodu niepłodności, w leczeniu zapalenia trzustki i astmy.

Nadmiar selenu

Stany toksyczne związane są z nadmierną obecnością selenu w otoczeniu (fotokomórki, kserokopiarki, ogniwa fotowoltaiczne, insektycydy – selenian sodu) lub w środowisku (górnictwo, hutnictwo stali i szkła, ochrona roślin). Silne zatrucie selenem objawia się w postaci oddechu o zapachu czosnku, utraty włosów, uszkodzenia paznokci, zaburzeń neurologicznych, nudności i wymiotów.

Przyjmuje się, że dzienna dawka selenu przekraczająca 400 ug jest toksyczna, jednakże w przypadku naturalnych źródeł selenu ilość dwukrotnie większa nie powoduje niepożądanych objawów.

Pomiary stężenia selenu w organizmie

Miarodajnym kryterium poziomu selenu w organizmie człowieka jest stężenie oznaczone w surowicy/osoczu. Dokładność pomiaru selenu jest niezwykle istotna, ze względu na istnienie optymalnego dla organizmu, ściśle określonego zakresu stężenia selenu, zależnego od płci i uwarunkowań genetycznych. W Laboratorium Innowacyjna Medycyna, pomiar selenu wykonywany jest metodą ICP MS (ang. Inductively Coupled Plasma Mass Spectometry) – spektrometrią mas z jonizacją w plazmie indukcyjnie sprzężoną i osiąga dokładność sięgającą 5%! Laboratorium Diagnostyczne Innowacyjna Medycyna, Read-Gene w Grzepnicy koło Szczecina, partner Diagnostyki Sp. z o.o w oznaczanie selenu w surowicy krwi, jest wiodącym w Polsce, cieszącym się międzynarodowym uznaniem, innowacyjnym, medycznym ośrodkiem naukowo-badawczym.

Wynik oznaczenia selenu w surowicy, uwzględniający płeć i wiek badanego, odnoszony jest do opracowanych przez Ośrodek, stale aktualizowanych, zakresów referencyjnych dla polskiej populacji.

Wynik opatrywany jest komentarzem autoryzowanym przez prof. dr hab. med. Jana Lubińskiego, opartym na wynikach unikalnych badań naukowych prowadzonych w Ośrodku. Zakres badań dotyczy korelacji pomiędzy podażą selenu w diecie a poziomem w surowicy, w określonych warunkach fizjologicznych. W pracach opisywane są min. zalecenia postępowania dla:

1.    przypadków niedoboru selenu:

  •  precyzowana jest dzienna podaż selenu (w mg) w środkach spożywczych lub suplementach diety pozwalająca na korektę stwierdzonego deficytu selenu w surowicy wyrażonego w mg g/l,
  • precyzowana jest dzienna porcja naturalnych środków spożywczych bogatych w biodostępny selen lub zalecona suplementacja preparatem selenu z podaniem dawkowania,
  • zalecane są badania profilaktyczno-diagnostyczne w kierunku chorób nowotworowych stanowiących ryzyko deficytu selenu w surowicy i ponowna kontrola stężenia selenu w surowicy

2.    przypadków nadmiaru selenu w surowicy/osoczu:

  • wskazane jest wprowadzenie diety uboższej w selen
  • wstrzymanie suplementacji i powtórzenie oznaczenie w określonym czasie.
  •  w przypadku bardzo znacznego przekroczenia zakresu referencyjnego zalecane jest wykonanie oznaczenie z powtórnego pobrania w celu wykluczenia technicznych interferencji.