Quantiferon – co to jest i za co odpowiada?

Test QuantiFERON (QFT) to zaawansowane narzędzie diagnostyczne in vitro służące do wykrywania specyficznej odpowiedzi komórkowej układu immunologicznego na antygeny Mycobacterium tuberculosis kompleks. Stanowi kluczowy element współczesnej strategii kontroli gruźlicy, zarówno w kierunku wykrywania utajonego zakażenia gruźlicą (ang. Latent Tuberculosis Infection – LTBI), jak i wspomagania diagnostyki choroby aktywnej. Jego rozwój i walidacja opierają się na licznych badaniach naukowych, a zastosowanie jest rekomendowane przez wiodące agencje zdrowia publicznego, w tym Światową Organizację Zdrowia (WHO) oraz amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC).

Zasada działania

Zasada działania testu QuantiFERON opiera się na pomiarze wydzielania interferonu-gamma (IFN-γ) przez uczulone limfocyty T pamięci po stymulacji specyficznymi antygenami prątka gruźlicy. Limfocyty T osób, które miały kontakt z prątkiem (poprzez infekcję, ale nie poprzez szczepienie BCG), posiadają zdolność rozpoznania tych antygenów i odpowiedzi w postaci produkcji cytokin, głównie IFN-γ.

Podstawę stanowią białka ESAT-6 i CFP-10, które kodowane są przez region różnicowania genów (RD1) obecny w genomach M. tuberculosis kompleks, a usunięty z wszystkich szczepów szczepionki BCG oraz większości środowiskowych prątków nie gruźliczych (z wyjątkiem m.in. M. kansasii, M. szulgai, M. marinum). Ta specyficzność antygenowa jest kluczową przewagą QFT nad tradycyjną próbą tuberkulinową, która wykorzystuje nieswoistą puryfikowaną pochodną białkową (PPD), zawierającą antygeny wspólne dla szczepionki BCG i wielu prątków środowiskowych, co prowadzi do fałszywie dodatnich reakcji u osób zaszczepionych.

Standardowy protokół badania obejmuje:

1. Pobranie krwi żylnej do specjalnych probówek zawierających:
   • Próbka NIL (kontrola ujemna): zawiera tylko krew. Określa tło, naturalny poziom IFN-γ.
   • Próbka z mitogenem (kontrola dodatnia): zawiera niespecyficzny stymulator. Sprawdza ogólną zdolność układu odpornościowego pacjenta do produkcji IFN-γ .
   • Próbki z antygenami TB: zawierają białka charakterystyczne dla prątka gruźlicy.
2. Inkubację próbek przez 16-24 godzin w temperaturze 37°C. W tym czasie uczulone limfocyty T rozpoznają antygeny i uwalniają IFN-γ.
3. Oznaczenie stężenia IFN-γ w osoczu każdej próbki za pomocą ilościowego testu immunoenzymatycznego (ELISA).

Wynik jest ilościowy, wyrażony w jednostkach międzynarodowych na mililitr (IU/mL).

Przygotowanie pacjenta do badania jest minimalne. Nie jest wymagane bycie na czczo. Kluczowe jest poinformowanie lekarza oraz personelu pobierającego krew o wszystkich przyjmowanych lekach (szczególnie immunosupresyjnych), przebytych ostatnio infekcjach oraz ogólnym stanie klinicznym. Na wynik mogą wpłynąć ciężkie infekcje wirusowe, szczepienia żywymi szczepionkami (zaleca się odczekanie 4-6 tygodni) lub niedawno przeprowadzona chemioterapia.

Wskazania do wykonania badania

Zastosowanie testu QuantiFERON jest ściśle określone w aktualnych wytycznych klinicznych. Podstawowym i najważniejszym wskazaniem jest screening utajonego zakażenia gruźlicą (LTBI) u osób należących do grup podwyższonego ryzyka. Dotyczy to przede wszystkim bliskich kontaktów osób z aktywną gruźlicą płuc, personelu medycznego, imigrantów z regionów o wysokiej zapadalności na gruźlicę oraz pacjentów kwalifikowanych do planowanej terapii immunosupresyjnej, zwłaszcza lekami anty-TNFα (takimi jak infliksymab czy adalimumab) lub przed przeszczepieniem narządu. W tej ostatniej grupie badanie ma kluczowe znaczenie prewencyjne, ponieważ pozwala zidentyfikować osoby, u których wprowadzenie immunosupresji mogłoby prowadzić do reaktywacji utajonej infekcji i rozwoju pełnoobjawowej, aktywnej choroby, co wymaga wcześniejszego wdrożenia odpowiedniego leczenia profilaktycznego.

Kolejnym istotnym zastosowaniem testu jest wspomaganie diagnostyki aktywnej gruźlicy. Należy podkreślić, że QuantiFERON nie służy jako samodzielne, rozstrzygające narzędzie diagnostyczne choroby aktywnej. Stanowi on cenny element uzupełniający, szczególnie w trudnych przypadkach klinicznych. Wynik dodatni zwiększa wówczas prawdopodobieństwo etiologii gruźliczej. Z drugiej strony, wynik ujemny nie wyklucza całkowicie aktywnej gruźlicy, zwłaszcza u pacjentów z obniżoną odpornością, osób starszych lub dzieci.

Odrębnym wskazaniem jest badanie osób zaszczepionych szczepionką BCG. Dzięki wykorzystaniu wysoce specyficznych antygenów, niewystępujących w szczepionce, test QuantiFERON jest w tej populacji narzędziem preferowanym, gdyż w znacznym stopniu minimalizuje problem fałszywie dodatnich reakcji, które są częstym ograniczeniem tradycyjnej próby tuberkulinowej.

Za co Quantiferon NIE odpowiada?

• Nie odpowiada za rozpoznanie aktywnej gruźlicy – to wymaga badań mikrobiologicznych (posiew, PCR).
• Nie odpowiada za ocenę skuteczności leczenia – jego wyniku nie używa się do monitorowania terapii.
• Nie odpowiada za ocenę odporności poszczepiennej po BCG.
• Nie odpowiada za diagnostykę infekcji innymi patogenami.

Normy i interpretacja wyniku – wartość dodatnia, ujemna i nieokreślona

Interpretacja QuantiFERON-u jest trójkategorialna i opiera się na porównaniu stężenia IFN-γ w próbkach z antygenami (AG) z kontrolą ujemną (NIL), z uwzględnieniem wartości odcięcia oraz wyniku kontroli dodatniej.

Wynik dodatni (powyżej przyjętej wartości odcięcia, powyżej normy): jest definiowany jako odpowiedź na antygeny prątka gruźlicy. Na sprawozdaniu z badania wartość równania AG – NIL będzie wynosić ≥ 0.35 IU/mL. Taki wynik wskazuje na obecność specyficznej odpowiedzi komórkowej na antygeny Mycobacterium tuberculosis kompleks i jest uznawany za wskaźnik infekcji prątkiem gruźlicy. Należy jednak podkreślić, że wynik dodatni nie różnicuje między utajonym zakażeniem gruźlicą (LTBI) a aktywną chorobą – to rozróżnienie wymaga oceny klinicznej, radiologicznej i mikrobiologicznej. Fałszywie dodatnie wyniki są rzadkie, ale mogą występować w przypadku infekcji niektórymi prątkami niegruźliczymi (NTM), takimi jak M. kansasii czy M. szulgai.

Wynik ujemny (poniżej wartości odcięcia, poniżej normy): Wartość AG – NIL będzie wynosić < 0.35 IU/mL. Oznacza to, że nie wykryto specyficznej odpowiedzi komórkowej na prątki gruźlicy. Może to świadczyć o braku ekspozycji, jednak nie wyklucza infekcji w sposób absolutny. 

Warto pamiętać o sytuacjach prowadzących do wyników fałszywie ujemnych:

• Okienko serologiczne (badanie wykonane w ciągu 4-8 tygodni od zakażenia).
• Stan głębokiego niedoboru odporności (zaawansowane zakażenie HIV, ciężka immunosupresja lekami, chemioterapia).
• Ciężkie, rozsiane postacie gruźlicy.
• Błędy przedanalityczne (zbyt długi czas lub niewłaściwa temperatura transportu/inkubacji krwi).

Wynik nieokreślony: Taki wynik nie wyklucza ani nie potwierdza zakażenia. Jest sygnałem, że układ odpornościowy pacjenta nie zareagował w teście i wymaga powtórzenia badania oraz klinicznej oceny stanu immunologicznego.

Mgr Kinga Dworak