Alergia na jajka – jak wygląda? 

Alergia na jaja kurze zalicza się do najpowszechniejszych nadwrażliwości pokarmowych o podłożu immunologicznym, występujących głównie wśród dzieci. Pomimo postępu w diagnostyce i zrozumieniu molekularnych mechanizmów reakcji alergicznych, uczulenie na jajka wciąż stanowi złożony problem kliniczny, wpływający na codzienne życie pacjentów oraz ich rodzin. Reakcja układu odpornościowego inicjowana jest w odpowiedzi na białka charakteryzujące się wysoką immunogennością, obecne zarówno w białku, jak i żółtku jaja. Wczesne rozpoznanie i właściwe postępowanie są kluczowe dla uniknięcia powikłań oraz poprawy komfortu życia osób uczulonych. Co sprawia, że tak powszechny i wartościowy produkt odżywczy staje się dla niektórych źródłem nieprzyjemnych dolegliwości?

Alergia na jajka – czym jest spowodowana?

Patogeneza alergii na jaja kurze ma bezpośredni związek z odpowiedzią immunologiczną skierowaną przeciwko konkretnym białkom, które zwane są alergenami. Reakcje nadwrażliwości mogą wywołać białka znajdujące się zarówno w białku, jak i żółtku jaja, przy czym te pierwsze charakteryzują się znacząco wyższym potencjałem alergizującym.

Do głównych alergenów białka jaja należą:

• Owomukoid (Gal d 1) – to alergen najbardziej istotny klinicznie. Wykazuje wysoką odporność na denaturację termiczną (gotowanie, smażenie) i trawienie enzymatyczne w obrębie przewodu pokarmowego, co czyni go głównym czynnikiem alergii utrwalonych i reakcji na śladowe ilości jaja, nawet po obróbce cieplnej;

• Owoalbumina (Gal d 2) – stanowi główny składnik jaja. Chociaż jest wrażliwa na działanie wysokiej temperatury, jej potencjał uczulający może utrzymywać się mimo obróbki termicznej;

• Owotransferyna (Gal d 3) – wrażliwa na denaturację cieplną, przez co częściej wywołuje reakcje po spożyciu surowego lub niedogotowanego jajka;

• Lizozym C (Gal d 4) – to enzym o działaniu bakteriobójczym, stosowany również jako dodatek do żywności. W związku z tym może być on źródłem ukrytej ekspozycji.

W żółtku kliniczne istotne białka to: 

• Alfa-liwetyna (Gal d 5) – to białko wiążące witaminę D. Jego znaczenie kliniczne wynika z faktu, że wykazuje wysoki stopień podobieństwa z białkiem kurzym zawartym w piórach oraz mięsie (tzw. zespół jajo-pióro). Może być przyczyną reakcji nadwrażliwości pokarmowych, jak i inhalacyjnych;

• Lipoproteina YGP42 (Gal d 6) – to białko stanowiące składnik frakcji lipidowej żółtka, które jest odporne na wysoką temperaturę.

Alergia na jaja kurze jest przykładem reakcji nadwrażliwości typu I, zależnej od przeciwciał klasy IgE. Po pierwszym kontakcie z alergenem (np. owomukoidem czy owoalbuminą) dochodzi do sensytyzacji, czyli produkcji swoistych przeciwciał IgE, które wiążą się z receptorami na powierzchni komórek tucznych i bazofilów. Ponowna ekspozycja na alergen powoduje jego krzyżowe połączenie z przeciwciałami klasy IgE opłaszczonymi na powierzchni komórek, prowadząc do ich degranulacji i uwolnienia szeregu mediatorów zapalnych, takich jak histamina, leukotrieny oraz prostaglandyny. Substancje te odpowiadają bezpośrednio za objawy kliniczne alergii. W późniejszej fazie dochodzi do napływu eozynofilów i limfocytów T, co utrwala stan zapalny. Nasilenie objawów koreluje ze stężeniem swoistych przeciwciał klasy IgE, które wzmacniają odpowiedź immunologiczną i determinują przebieg uczulenia.

Alergia na jajka – objawy

Objawy alergii na jaja mogą przyjmować zróżnicowany obraz kliniczny.  Są one zależnie od nasilenia reakcji alergicznej i indywidualnej wrażliwości organizmu. Dotyczą najczęściej skóry, a następnie układu pokarmowego i oddechowego. Alergia na jaja może manifestować się pojedynczymi objawami lub wieloukładową reakcją immunologiczną.

Główne objawy alergii na jaja obejmują:

• Zmiany skórne – pokrzywka, wysypka, rumień, obrzęk naczynioruchowy twarzy, zaostrzenie atopowego zapalenia skóry (AZS);
• Zapalenie spojówek – łzawienie, świąd, zaczerwienienie oczu;
• Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego – bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunkę, wzdęcia i uczucie dyskomfortu w jamie brzusznej;
• Objawy ze strony układu oddechowego – nieżyt nosa, kaszel, świszczący oddech, duszności, napady astmy;
• Objawy ogólnoustrojowe (m.in. anafilaksja) – uczucie osłabienia, zwroty głowy, spadek ciśnienia tętniczego, przyspieszony oddech, duszności, zaburzenia świadomości.

U dzieci znacznie częściej dominują objawy skórne i pokarmowe, z kolei u dorosłych dolegliwości ze strony układu oddechowego oraz symptomy ogólnoustrojowe. W przypadku tzw. zespołu ptak-jajo objawy ze strony układu oddechowego, takie jak astma czy nieżyt nosa, mogą pojawić się po spożyciu żółtka jaja u osób wcześniej uczulonych na alergeny ptaków (białka piór, surowicy ptasiej, odchodów czy łupieżu).

Alergia na jajka u dziecka

Spośród wszystkich grup wiekowych to właśnie populacja pediatryczna jest najbardziej narażona na rozwój alergii na jaja kurze. Dane epidemiologiczne wskazują, że objawowa postać tej nadwrażliwości dotyka od 0,5% do 2,5% dzieci. Z kolei samo uczulenie, potwierdzone dodatnimi wynikami testów diagnostycznych przy braku wyraźnych objawów, może występować nawet u 6% małych pacjentów. Alergia na jajka u niemowlaka często ujawnia się już przy pierwszej ekspozycji na białko jaja, również wtedy, gdy obecne jest ono jedynie śladowo w mleku matki. Powszechność tej alergii w wieku dziecięcym spowodowana jest głównie przez czynniki fizjologiczne. Niedojrzałość bariery jelitowej oraz układu immunologicznego, który w tym okresie „uczy się” i kształtuje swoje mechanizmy tolerancji, predysponują do niewłaściwej reakcji na antygeny pokarmowe.

Alergia na jajka u dorosłych 

Odmiennie niż u dzieci, alergia na jaja kurze w populacji osób dorosłych należy do rzadkości. Szacuje się, że dotyka ona mniej niż 0,25% tej grupy wiekowej. Jej charakter oraz podłoże są przy tym często zupełnie inne. W wielu przypadkach jest ona wynikiem utrzymującego się z okresu dzieciństwa uczulenia. Ponadto, możliwy jest również rozwój uczulenia nabytego, do którego dochodzi na drodze kontaktu zawodowego
w branżach wymagających długotrwałej ekspozycji na alergeny jaja kurzego (np. przemysł spożywczy, kosmetyczny czy farmaceutyczny). Objawy kliniczne przy kontakcie z antygenem mogą pojawiać się zarówno po spożyciu jajek, jak i produktów, w których są one składnikiem technologicznym. Nadwrażliwość może obejmować również kontakt z produktami kosmetycznymi zawierającymi ekstrakty z jaja kurzego, takimi jak szampony, maseczki czy odżywki.

Alergia na jajka – kiedy mija? 

Alergia na jaja u większości dzieci ma charakter przejściowy. Szacuje się, że nawet u ok. 70-80% uczulonych pacjentów dochodzi do samoistnego wygaszenia nadwrażliwości przed ukończeniem 16. r.ż. Największe prawdopodobieństwo wygaśnięcia alergii obserwuje się we wczesnym dzieciństwie, a u znacznej większości dzieci tolerancja pojawia się już do 3 r.ż. Na szanse i tempo wygaszenia alergii mają wpływ konkretne czynniki prognostyczne, takie jak:

• Profil uczulenia – dzieci, u których głównym alergenem jest owomukoid (Gal d 2), charakteryzujący się wysoką odpornością na temperaturę i trawienie, mają mniejsze szanse na szybkie wygaszenie alergii. Z kolei większe szansę wiążą się z uczuleniem na owoalbuminę (Gal d 1), która jest bardziej wrażliwa na obróbkę;

• Poziom swoistych przeciwciał – obserwuje się związek pomiędzy dynamiką zmian stężenia przeciwciał klasy IgE a przebiegiem klinicznym choroby. Stopniowy spadek poziomu IgE swoistego dla alergenów białka jaja jest zwykle zwiastunem wygasania reakcji alergicznej;

• Charakter objawów – łagodniejsze reakcje alergiczne częściej zwiastują lepsze rokowanie w przypadku ustąpienia nadwrażliwości.

Ostateczną decyzję o możliwości bezpiecznego wprowadzenia jajka do diety dziecka zawsze powinien poprzedzić kontrolny test prowokacji pokarmowej, przeprowadzony pod ścisłym nadzorem lekarza. U osób dorosłych z alergią nabytą szanse na samoistne wygaszenie reakcji są niestety znacznie mniejsze.

Alergia na jajka – jakie badania wykonać? 

W diagnostyce alergii na jaja kurze kluczowe jest połączenie wywiadu klinicznego z badaniami laboratoryjnymi i testami eliminacji oraz prowokacji pokarmowej. Początkowo alergolog dokładnie analizuje historię objawów oraz okoliczności ich występowania po spożyciu jaj lub produktów je zawierających. W dalszym etapie wykonuje się testy skórne punktowe (prick test) z białkiem i żółtkiem jajka, które pozwalają ocenić natychmiastową reakcję alergiczną organizmu. Równocześnie warto wykonać badania laboratoryjne polegające na oznaczeniu swoistych przeciwciał klasy IgE. Coraz częściej stosowane są także testy umożliwiające oznaczenie przeciwciał klasy IgG specyficznych dla białka jaja, które mogą dostarczać dodatkowych informacji o ekspozycji i reakcjach organizmu. Ich interpretacja wymaga ostrożności i powinna być zawsze rozpatrywana w kontekście objawów klinicznych. Kompleksowe podejście diagnostyczne pozwala precyzyjnie określić rodzaj nadwrażliwości, co jest niezbędne do prawidłowego prowadzenia pacjenta i planowania diety eliminacyjnej.

Mgr Karolina Hejnar