Co może powodować ból odbytu?

Bolesność odbytu jest objawem, który może mieć różne przyczyny – od łagodnych po takie wymagające pilnej diagnostyki. Dolegliwości te są stosunkowo częste, jednak ze względu na ich wstydliwy charakter pacjenci często zwlekają z wizytą u lekarza. Ból odbytu może mieć różny charakter i nasilenie, a ze względu na nieswoistość objawu jego przyczyna nie zawsze jest oczywista. Co może oznaczać ból odbytu i kiedy warto zgłosić się do lekarza?

Ból odbytu – przyczyny

Przyczyny bólu odbytu są zróżnicowane i mogą obejmować zarówno częste, łagodne schorzenia, jak i rzadziej występujące stany wymagające pilnej oceny lekarskiej. W praktyce najczęściej mają one charakter zapalny, mechaniczny lub czynnościowy, a ich różnicowanie opiera się m.in. na charakterze bólu, czasie jego trwania oraz objawach towarzyszących.

Do najczęstszych przyczyn zapalnych i mechanicznych bólu odbytu należą:

• choroba hemoroidalna (guzki krwawnicze) – jedna z najczęstszych przyczyn dolegliwości w okolicy odbytu; może powodować dyskomfort, lecz ból zwykle jest niewielki, jednak może się nasilać w przypadku powikłań takich jak zakrzepica guzków krwawniczych;
• szczelina odbytu – zazwyczaj niewielkie, podłużne pęknięcie śluzówki kanału odbytu; typowym objawem jest silny, piekący ból odbytu po wypróżnieniu, który może utrzymywać się przez dłuższy czas;
• zaparcia i urazy mechaniczne – twardy stolec oraz nadmierne parcie mogą prowadzić do uszkodzenia błony śluzowej odbytu, co sprzyja dolegliwościom bólowym; mikrourazy powstałe w wyniku działania różnych czynników również mogą wywoływać okresowy ból;
• ropień okołoodbytniczy – ostry stan zapalny tkanek wokół odbytu, najczęściej związany z zakażeniem gruczołów odbytu; objawia się nagłym, silnym bólem, nasilającym się przy siedzeniu i dotyku, często towarzyszy mu gorączka; stan ten wymaga pilnej konsultacji lekarskiej;
• przetoka odbytu – patologiczny kanał łączący światło odbytu ze skórą, najczęściej jest powikłaniem ropnia; powoduje przewlekły stan zapalny, ból oraz obecność wydzieliny w okolicy odbytu;
• nowotwory odbytu i odbytnicy – występują rzadziej, w bardziej zaawansowanych przypadkach mogą powodować przewlekły ból, krwawienie oraz uczucie niepełnego wypróżnienia.

U części pacjentów ból odbytu nie ma uchwytnej przyczyny organicznej – określa się go wówczas jako ból czynnościowy. Zaburzenia tego typu obejmują szeroką grupę dolegliwości i rozpoznaje się je po wykluczeniu innych możliwych przyczyn. 

Najczęstsze zaburzenia czynnościowe powodujące ból odbytu:

• napadowy ból odbytu (proctalgia fugax) – ma zwykle charakter krótkotrwałych, nagłych epizodów, które ustępują samoistnie i mogą pojawiać się bez wyraźnej przyczyny;
• zespół dźwigacza odbytu – przewlekły lub nawracający ból i uczucie rozpierania w okolicy odbytu, często nasilający się podczas siedzenia.

Ból odbytu – rodzaje

Charakter bólu odbytu może dostarczać pewnych wskazówek co do przyczyny, jednak sam w sobie nie pozwala na postawienie rozpoznania. Znaczenie ma zarówno rodzaj bólu, jak i jego czas trwania oraz okoliczności pojawiania się.

Podstawową informacją dla lekarza jest to, czy odczuwany ból ma charakter ostry (nagły, zwykle silny) czy przewlekły – utrzymujący się tygodniami lub miesiącami, często mniej intensywny, ale uporczywy.

Dolegliwości mogą mieć różny charakter – od krótkotrwałego kłucia w odbycie, przez pieczenie, po ból ostry i nasilony, typowy np. dla szczeliny odbytu. Krótkotrwałe, nagłe epizody bólu mogą odpowiadać tzw. napadowemu bólowi odbytu.

Istotne są również okoliczności występowania objawów. Ból odbytu po wypróżnieniu często obserwuje się w szczelinie odbytu, natomiast dolegliwości nasilające się przy siedzeniu mogą sugerować stan zapalny, np. ropień. Ból zależny od pozycji ciała może mieć związek z napięciem mięśni dna miednicy, a objawy pojawiające się okresowo – z innymi schorzeniami okolicy odbytu.

Ból odbytu – diagnostyka

Diagnostyka bólu odbytu opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie i badaniu lekarskim. W wielu przypadkach już na tym etapie możliwe jest wstępne określenie przyczyny dolegliwości. Charakter bólu może stanowić wskazówkę, jednak sam w sobie nie pozwala na postawienie rozpoznania. 

Badanie lekarskie obejmuje oglądanie okolicy odbytu oraz badanie per rectum, które umożliwia ocenę kanału odbytu i końcowego odcinka jelita grubego. W wielu przypadkach pozwala to rozpoznać najczęstsze przyczyny, takie jak hemoroidy czy szczelina odbytu.

W razie potrzeby wykonywane są dodatkowe badania endoskopowe, np. anoskopia, rektoskopia lub kolonoskopia. Zakres diagnostyki dobiera się indywidualnie – w zależności od objawów, ich nasilenia oraz wieku pacjenta – i nie zawsze konieczne są badania specjalistyczne.

Ból odbytu u dziecka

Ból odbytu u dziecka jest stosunkowo częstą dolegliwością i – podobnie jak u dorosłych – zwykle ma charakter łagodny i odwracalny. Jeśli jednak dolegliwości utrzymują się lub nawracają, konieczna może być konsultacja z lekarzem. 

Warto pamiętać, że u dzieci (zwłaszcza młodszych) ból odbytu może objawiać się nie tylko jako bezpośrednia dolegliwość bólowa, ale także poprzez wstrzymywanie stolca, płacz lub niepokój podczas wypróżnień czy problemy ze snem.

Do najczęstszych przyczyn bólu odbytu u dzieci należą:

• zaparcia – twardy stolec może prowadzić do urazów śluzówki i bolesnego wypróżniania; ból może sprzyjać wstrzymywaniu stolca i nasilać problem zaparć;
• zakażenia pasożytnicze (np. owsica) – mogą objawiać się świądem i dyskomfortem w okolicy odbytu, często nasilającym się w nocy; 
• szczelina odbytu – pęknięcie błony śluzowej, które powoduje silny ból po wypróżnieniu i niekiedy niewielkie krwawienie;
• zmiany zapalne w okolicach odbytu, powstające np. w wyniku podrażnień skóry czy mikrourazów.

Czy ból odbytu jest groźny?

Ból odbytu jest objawem, który w wielu przypadkach ma łagodne i odwracalne przyczyny. Jednocześnie nie należy go bagatelizować, ponieważ w niektórych sytuacjach może wskazywać na bardziej zaawansowane schorzenia.

Niepokój powinny wzbudzić szczególnie tzw. objawy alarmowe, które wymagają konsultacji lekarskiej:

• krwawienie z odbytu,
• nasilający się lub bardzo silny ból,
• gorączka i objawy ogólne (np. osłabienie),
• obecność ropnej wydzieliny lub sączenia z okolicy odbytu,
• wyczuwalny guz lub obrzęk,
• niezamierzona utrata masy ciała lub zmiana rytmu wypróżnień.

Szczególnie pilnej konsultacji wymagają objawy takie jak silny, narastający ból odbytu, gorączka lub obrzęk okolicy odbytu, które mogą sugerować ostry stan zapalny (np. ropień).

W przypadku pojawienia się dolegliwości pierwszym krokiem jest zwykle konsultacja z lekarzem POZ, który przeprowadzi wstępną ocenę i – jeśli będzie to konieczne – skieruje pacjenta do specjalisty.

W zależności od podejrzewanej przyczyny dalszą diagnostykę i leczenie prowadzi najczęściej proktolog, chirurg lub gastroenterolog.

Mgr Marta Filipowska