Zapalenie osierdzia – co warto wiedzieć?

Serce otoczone jest cienką, elastyczną błoną nazywaną osierdziem, której zadaniem jest ochrona mięśnia sercowego, zmniejszanie tarcia podczas pracy serca oraz stabilizacja jego położenia w klatce piersiowej. Gdy dochodzi do stanu zapalnego tej struktury, rozwija się zapalenie osierdzia – choroba mogąca mieć zarówno łagodny, samoograniczający przebieg, jak i prowadzić do groźnych powikłań kardiologicznych.

Zapalenie osierdzia – jak się rozwija?

Zapalenie osierdzia może pojawić się nagle lub rozwijać stopniowo. Najczęściej ma charakter ostry i trwa od kilku dni do kilku tygodni, jednak u części pacjentów choroba nawraca lub przechodzi w postać przewlekłą. Typowym objawem jest ból w klatce piersiowej, który często nasila się podczas leżenia i zmniejsza po pochyleniu do przodu. Chorobie mogą towarzyszyć także duszność, gorączka, osłabienie czy kołatanie serca.

Przyczyny zapalenia osierdzia są bardzo różnorodne. Najczęściej odpowiadają za nie infekcje wirusowe, ale stan zapalny może być związany również z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworami, niewydolnością nerek, przebytym zawałem serca czy powikłaniami po zabiegach kardiochirurgicznych. W części przypadków nie udaje się ustalić jednoznacznej przyczyny choroby – mówi się wtedy o idiopatycznym zapaleniu osierdzia.

Współczesna diagnostyka pozwala stosunkowo szybko rozpoznać chorobę i wdrożyć leczenie. Ma to ogromne znaczenie, ponieważ nieleczone zapalenie osierdzia może prowadzić do nagromadzenia płynu wokół serca, tamponady serca czy rozwoju zaciskającego zapalenia osierdzia. Rokowanie w większości przypadków jest dobre, szczególnie przy szybkim rozpoczęciu terapii i przestrzeganiu zaleceń dotyczących odpoczynku oraz ograniczenia aktywności fizycznej.

Zapalenie osierdzia – objawy

Objawy zapalenia osierdzia zależą od przyczyny choroby, stopnia nasilenia stanu zapalnego oraz ilości płynu gromadzącego się w worku osierdziowym. Najbardziej charakterystycznym symptomem jest ból w klatce piersiowej.

Typowe objawy obejmują:

• ostry, kłujący ból za mostkiem lub w okolicy serca,
• nasilenie bólu podczas leżenia, kaszlu lub głębokiego oddychania,
• zmniejszenie dolegliwości po pochyleniu się do przodu,
• duszność,
• kołatanie serca,
• gorączkę lub stan podgorączkowy,
• osłabienie i uczucie zmęczenia,
• suchy kaszel.

W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą pojawić się objawy świadczące o ucisku serca przez płyn osierdziowy, takie jak:

• znaczna duszność,
• spadek ciśnienia tętniczego,
• przyspieszona akcja serca,
• omdlenia.

Takie symptomy mogą sugerować rozwój tamponady serca, która jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia.

Zapalenie osierdzia – przyczyny

Przyczyny zapalenia osierdzia dzieli się na infekcyjne i nieinfekcyjne. Najczęściej choroba rozwija się jako powikłanie infekcji wirusowej.

Do najczęstszych przyczyn należą:

• infekcje wirusowe (m.in. enterowirusy, wirusy grypy, adenowirusy, SARS-CoV-2),
• zakażenia bakteryjne i gruźlica,
• choroby autoimmunologiczne, np. toczeń rumieniowaty układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów,
• nowotwory i przerzuty do osierdzia,
• zawał serca i zabiegi kardiochirurgiczne,
• przewlekła niewydolność nerek,
• urazy klatki piersiowej,
• radioterapia śródpiersia.

U części pacjentów mimo dokładnej diagnostyki nie udaje się ustalić przyczyny choroby.

Zapalenie osierdzia – badania

Rozpoznanie choroby wymaga oceny objawów klinicznych oraz wykonania badań laboratoryjnych i obrazowych.

W diagnostyce wykorzystuje się:

• EKG – może wykazywać charakterystyczne zmiany zapalne,
• echokardiografię (ECHO serca) – pozwala ocenić obecność płynu w worku osierdziowym,
• badania krwi – CRP, OB, morfologia, troponiny,
• RTG klatki piersiowej,
• tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny,
• badania mikrobiologiczne i immunologiczne w celu ustalenia przyczyny.

W diagnostyce laboratoryjnej istotne znaczenie mają markery stanu zapalnego oraz badania oceniające funkcję serca i nerek.

Zapalenie osierdzia – leczenie

Leczenie zapalenia osierdzia zależy od przyczyny i nasilenia objawów, a jego celem jest zmniejszenie stanu zapalnego oraz zapobieganie nawrotom. W większości przypadków stosuje się odpoczynek i leczenie farmakologiczne.

Podstawą terapii są NLPZ (np. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy), które łagodzą ból i stan zapalny. Często dodaje się kolchicynę, która zmniejsza ryzyko nawrotów choroby.

W cięższych przypadkach lub przy chorobach autoimmunologicznych (np. Systemic lupus erythematosus) stosuje się glikokortykosteroidy, a w infekcjach leczenie przyczynowe (antybiotyki lub inne leki).

Jeśli dochodzi do nagromadzenia płynu w osierdziu, może być konieczne jego odbarczenie (perikardiocenteza). W trakcie choroby zaleca się także ograniczenie wysiłku fizycznego do czasu pełnego ustąpienia stanu zapalnego.

Zapalenie osierdzia – czy jest groźne?

W większości przypadków rokowanie jest dobre, jednak choroba może prowadzić do poważnych powikłań.

Najgroźniejsze z nich to:

• tamponada serca,
• zaciskające zapalenie osierdzia,
• przewlekła niewydolność serca,
• nawroty choroby.

Ryzyko ciężkiego przebiegu wzrasta szczególnie w przypadku zakażeń bakteryjnych, gruźliczych oraz chorób nowotworowych.

Zapalenie osierdzia a rak

Zapalenie osierdzia może występować w przebiegu chorób nowotworowych, najczęściej jako efekt przerzutów do osierdzia. Dotyczy to zwłaszcza raka płuca, raka piersi, chłoniaków i czerniaka. Stan zapalny może wynikać zarówno z nacieku nowotworowego, jak i z gromadzenia się płynu w worku osierdziowym.

W takich przypadkach objawy często mają bardziej przewlekły lub nawracający charakter, a choroba może być pierwszym sygnałem zaawansowanego procesu nowotworowego. Zapalenie osierdzia może też pojawić się jako powikłanie leczenia onkologicznego, np. radioterapii lub niektórych leków.

Leczenie zależy głównie od terapii choroby podstawowej, czyli nowotworu, a rokowanie jest uzależnione od jego stadium i możliwości leczenia.

Zapalenie osierdzia a aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna w trakcie choroby powinna być wyraźnie ograniczona, ponieważ wysiłek może nasilać stan zapalny i zwiększać ryzyko powikłań kardiologicznych. Zaleca się całkowite wstrzymanie intensywnego treningu w fazie ostrej choroby oraz stopniowy powrót do aktywności dopiero po ustąpieniu objawów i normalizacji badań. U osób aktywnych fizycznie, zwłaszcza sportowców, przerwa od treningów może trwać od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy, w zależności od przebiegu choroby i zaleceń lekarza.

Zapalenie osierdzia – rokowanie

Rokowanie w zapaleniu osierdzia w większości przypadków jest dobre, szczególnie gdy choroba ma podłoże wirusowe i zostaje wcześnie rozpoznana oraz prawidłowo leczona. U wielu pacjentów objawy ustępują całkowicie w ciągu kilku tygodni bez trwałych następstw. Gorzej rokują postacie związane z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworami lub zakażeniami bakteryjnymi, które mogą mieć przebieg przewlekły lub nawrotowy. W rzadkich przypadkach dochodzi do powikłań, takich jak tamponada serca czy zaciskające zapalenie osierdzia.

Mgr Damian Pawlak