Czym jest zanokcica? Jakie są jej rodzaje i przyczyny?

Zanokcica to zapalenie wałów paznokciowych, które może dotyczyć zarówno dłoni, jak i stóp. Choć początkowo objawia się jedynie bólem i zaczerwienieniem skóry przy paznokciu, szybko może przerodzić się w ropną infekcję wymagającą leczenia chirurgicznego lub farmakologicznego. Wczesna diagnoza i prawidłowa pielęgnacja to klucz do uniknięcia nawrotów i groźnych powikłań.

Czym jest zanokcica?

Zanokcica (łac. paronychia) to zapalenie tkanek okołopaznokciowych, czyli skóry i wałów otaczających płytkę paznokcia. Należy do najczęstszych infekcji dłoni i stóp, które mogą przybierać postać ostrą lub przewlekłą. Wbrew pozorom nie jest to błaha dolegliwość kosmetyczna – nieleczona prowadzi do poważnych powikłań, takich jak ropnie, utrata paznokcia czy zakażenie kości. Zanokcica to choroba znana od wieków, ale mimo postępu medycyny wciąż często pojawia się u osób narażonych na mikrourazy lub pracujących w wilgotnym środowisku.

Budowa i funkcja aparatu paznokciowego

Aby zrozumieć, jak rozwija się stan zapalny, warto przypomnieć budowę paznokcia. Płytka paznokciowa to twarda struktura z keratyny, ściśle przylegająca do łożyska paznokcia (tkanki znajdującej się bezpośrednio pod płytką paznokciową). Jej nasadę chroni wał paznokciowy, a po bokach przylegają delikatne fałdy skórne. Skóra w tej okolicy jest cienka, mało elastyczna i często ulega mikrourazom. Każde naruszenie ciągłości (nawet niepozorne naderwanie skórki) może stać się punktem wniknięcia bakterii lub grzybów, co powoduje stan zapalny.

Paznokcie pełnią nie tylko funkcję estetyczną, ale i ochronną – zabezpieczają opuszkę palca przed urazami i pomagają w precyzyjnym chwytaniu przedmiotów. Dlatego każde zaburzenie ich struktury, w tym infekcja, wpływa na codzienne funkcjonowanie dłoni.

Rodzaje zanokcicy – ostra i przewlekła

Zanokcica ostra rozwija się gwałtownie, najczęściej w wyniku infekcji bakteryjnej po mikrourazie. Zmiana może powstać po skaleczeniu przy manicure, przy obgryzaniu paznokci lub po przytrzaśnięciu palca. Zanokcica przewlekła z kolei trwa tygodniami lub miesiącami i ma zwykle podłoże grzybicze lub mieszane (bakteryjno-grzybicze). Rozwija się powoli, często u osób mających stały kontakt z wodą – np. u sprzątaczek, pielęgniarek, kucharzy czy rybaków.

Przyczyny zanokcicy i czynniki ryzyka

Najczęstszym czynnikiem wywołującym ostrą postać choroby są bakterie Staphylococcus aureus i Streptococcus pyogenes, rzadziej bakterie Gram-ujemne (Pseudomonas aeruginosa). W przewlekłej postaci głównym winowajcą jest drożdżak Candida albicans, który szczególnie dobrze rozwija się w środowisku wilgotnym. Do najczęstszych przyczyn i czynników sprzyjających zanokcicy zalicza się:

• obgryzanie paznokci i skórek;
• nieprawidłowy manicure (np. zbyt głębokie wycinanie skórek);
• urazy mechaniczne, skaleczenia i otarcia;
• niewłaściwą higienę rąk;
• kontakt z chemikaliami i detergentami;
• ciasne obuwie (w przypadku stóp);
• choroby przewlekłe – zwłaszcza cukrzycę, niedokrwistość, zaburzenia odporności.

Jakie są objawy zanokcicy?

Pierwsze objawy często są niepozorne – lekki ból i zaczerwienienie u nasady lub z boku paznokcia. W krótkim czasie dochodzi jednak do:

• silnego, pulsującego bólu;
• obrzęku i napięcia skóry;
• ocieplenia i tkliwości okolicy paznokcia;
• gromadzenia się treści ropnej pod wałem paznokciowym;
• trudności w poruszaniu palcem.

W przewlekłej postaci występuje też stopniowe zniekształcenie płytki, rozwarstwienie, żółte lub szarawe zabarwienie oraz wypadanie fragmentów paznokcia.

Diagnostyka zanokcicy – badania

Diagnozowanie zanokcicy jest w większości przypadków proste i opiera się na wywiadzie medycznym oraz badaniu. Lekarz pyta o ewentualne urazy, skaleczenia, zabiegi manicure, kontakt z wodą i detergentami, nawyk obgryzania paznokci, a także o choroby współistniejące, takie jak cukrzyca czy zaburzenia odporności. Informacje te pomagają określić czynniki ryzyka i potencjalne źródło zakażenia.

Dermatolog lub podolog ocenia lokalizację, kolor i napięcie skóry, obecność obrzęku, ropnia lub wysięku oraz stopień bólu przy ucisku. W ostrych przypadkach zauważalne jest silne zaczerwienienie, błyszcząca, napięta skóra i gromadząca się pod wałem paznokciowym ropa. W postaci przewlekłej natomiast dominują zrogowacenia, złuszczanie, matowienie płytki i brak typowej treści ropnej, co sugeruje etiologię grzybiczą lub mieszaną.

Nie każda zmiana przypominająca zanokcicę faktycznie zanokcicą jest. W podobny sposób mogą wyglądać: torbiel śluzowa, wrastający paznokieć, brodawka wirusowa, a nawet czerniak podpaznokciowy. Dlatego w niejasnych przypadkach wykonuje się badania dodatkowe, które pozwalają ustalić rodzaj infekcji i wykluczyć inne schorzenia.

Paznokcie rąk (bad. w kierunku dermatofitów) – przeczytaj o badaniu mykologicznym wykonywanym w podejrzeniu grzybicy paznokci lub wałów paznokciowych.

W ramach diagnostyki pobiera się próbkę wydzieliny lub zeskrobinę z tkanek okołopaznokciowych i wykonuje posiew w kierunku bakterii oraz grzybów. W przypadku bakterii określa się także antybiotykowrażliwość (antybiogram), co umożliwia dobór skutecznego leczenia. Wykorzystuje się też badania molekularne, metodą PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy), które pozwalają wykryć DNA bakterii lub grzybów wskazując gatunek patogenu w próbce klinicznej w ciągu kilkunastu godzin.

W przypadkach wątpliwych diagnostycznie wykonuje się badania mikroskopowe bezpośrednie. Materiał z powierzchni zmiany lub spod wału paznokciowego ogląda się pod mikroskopem świetlnym po uprzednim utrwaleniu i zabarwieniu preparatu. Umożliwia to szybkie wykrycie obecności drobnoustrojów – bakterii, drożdżaków lub strzępek grzybni. W przypadku infekcji grzybiczej charakterystyczne są długie, nitkowate struktury grzybni, natomiast w zakażeniach drożdżakowych można dostrzec owalne komórki pączkujące.

W rozległych infekcjach lub przy podejrzeniu rozsiewu zakażenia wykonuje się badania laboratoryjne krwi. Ocenia się stężenie białych krwinek, poziom białka C-reaktywnego (CRP) oraz odczyn Biernackiego (OB). Podwyższone wartości tych parametrów wskazują na toczący się stan zapalny i pomagają ocenić jego intensywność. W cięższych przypadkach, szczególnie u pacjentów z cukrzycą lub niedoborami odporności, konieczne może być oznaczenie glikemii, kreatyniny i parametrów nerkowych, co pozwala dobrać bezpieczne leczenie farmakologiczne.

Jeśli istnieje podejrzenie, że zakażenie objęło głębsze tkanki (ścięgna, kość), lekarz może zlecić USG palca. Badanie pozwala zobaczyć, czy doszło do utworzenia ropnia, oraz ocenić, czy potrzebna jest interwencja chirurgiczna. W bardziej zaawansowanych przypadkach, gdy infekcja mogła sięgnąć kości, wykonuje się zdjęcie rentgenowskie (RTG) w celu wykluczenia osteomyelitis, czyli zapalenia kości i szpiku.

Prawidłowa diagnostyka ma istotne znaczenie dla skutecznego leczenia. Dobór właściwego antybiotyku lub leku przeciwgrzybiczego możliwy jest tylko wtedy, gdy znamy patogen. W przeciwnym razie choroba może przejść w formę przewlekłą i powodować nawroty.

W jaki sposób leczy się zanokcicę?

Terapia zależy od stopnia zaawansowania choroby. W przypadku łagodnych zmian bez ropnia stosuje się leczenie zachowawcze – ciepłe kąpiele palca (np. w roztworze sody lub nadmanganianu potasu), maści z antybiotykiem i środki odkażające (np. z chlorheksydyną lub oktenidyną).

Jeśli w tkankach pojawi się ropa, konieczne jest chirurgiczne nacięcie i drenaż ropnia. Zabieg wykonuje się w znieczuleniu miejscowym. Po jego przeprowadzeniu lekarz zakłada jałowy opatrunek i często zleca antybiotyk doustny – zwykle z grupy penicylin lub cefalosporyn.

W przypadku zakażeń grzybiczych stosuje się leki przeciwgrzybicze miejscowe (np. z klotrimazolem lub nystatyną), a w cięższych przypadkach leczenie ogólne itrakonazolem lub flukonazolem. U osób z cukrzycą, zaburzeniami odporności lub rozległymi infekcjami konieczne jest monitorowanie ogólnego stanu zdrowia. W przypadku zaniedbania bywa konieczne częściowe usunięcie płytki paznokciowej, aby umożliwić skuteczne oczyszczenie tkanek.

Jakie mogą być powikłania nieleczonej zanokcicy?

Zanokcica nieleczona lub leczona zbyt późno może prowadzić do groźnych powikłań. Należą do nich:

• ropień podpaznokciowy;
• zapalenie łożyska paznokcia;
• rozsiane zapalenie skóry dłoni lub stopy;
• ropne zapalenie pochewek ścięgnistych;
• zapalenie kości (osteomyelitis).

W skrajnych przypadkach infekcja może uogólnić się i doprowadzić do posocznicy, szczególnie u pacjentów z cukrzycą lub chorobami nowotworowymi. Posocznica to ogólnoustrojowa reakcja zapalna organizmu na zakażenie, w której drobnoustroje (bakterie, grzyby lub ich toksyny) przedostają się do krwiobiegu.

Profilaktyka i pielęgnacja

Odpowiednia profilaktyka jest niezbędna, by zapobiec nawrotom choroby.

• Unikaj obgryzania paznokci i skórek.
• Nie wycinaj zbyt głęboko wałów paznokciowych.
• Stosuj kremy nawilżające i natłuszczające dłonie po każdym kontakcie z wodą.
• Podczas pracy z detergentami używaj rękawic ochronnych.
• Dbaj o prawidłowe przycinanie paznokci – prosto, bez zaokrąglania boków.
• Utrzymuj paznokcie i narzędzia do manicure w czystości.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zanokcica jest zaraźliwa?

Zakażenie może przenieść się przez kontakt z ropą lub wspólne używanie narzędzi kosmetycznych, ale zwykle nie jest silnie zaraźliwe. Higiena rąk to podstawa profilaktyki.

Jak długo trwa leczenie?

Postać ostra zwykle ustępuje po 7–10 dniach, natomiast przewlekła może wymagać leczenia przez kilka tygodni.

Czy można stosować domowe sposoby?

Ciepłe okłady i kąpiele w soli kuchennej mogą łagodzić objawy, ale nie zastępują leczenia lekarskiego – zwłaszcza gdy pojawia się ropa.

Czy trzeba usunąć paznokieć?

Nie zawsze. Usunięcie części lub całości płytki konieczne jest tylko przy rozległym ropniu bądź martwicy tkanek.

Czy zanokcica może wracać?

Tak. Jeśli nie wyeliminuje się przyczyny (np. kontaktu z wilgocią, złych nawyków pielęgnacyjnych), choroba często nawraca.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela