Gruczoły Brunnera – objawy, przyczyny, leczenie 

Gruczoły Brunnera są wyspecjalizowanymi gruczołami zewnątrzwydzielniczymi zlokalizowanymi głównie w dwunastnicy. Ich podstawową funkcją jest ochrona błony śluzowej jelita cienkiego przed kwaśną treścią żołądkową poprzez wydzielanie śluzu bogatego w wodorowęglany. Zaburzenia funkcji lub rozrosty tych struktur, takie jak hiperplazja czy hamartoma gruczołów Brunnera, należą do rzadkich, ale istotnych klinicznie jednostek chorobowych. W niniejszym artykule omówiono rolę fizjologiczną gruczołów Brunnera, najważniejsze przyczyny ich patologii, typowe objawy kliniczne, metody diagnostyczne oraz stosowane podejście terapeutyczne. 

Gruczoły Brunnera – wprowadzenie i funkcja

Gruczoły Brunnera to gruczoły wydzielnicze, które są zlokalizowane głównie w głębokich warstwach błony śluzowej lub podśluzówkowej proksymalnej części dwunastnicy, a ich rozmiar i liczba są znacząco zmniejszone w dystalnej części dwunastnicy. Niekiedy gruczoły te rozciągają się do proksymalnej części jelita czczego. Najważniejszą funkcją gruczołów Brunnera jest wydzielanie substancji zasadowych, bogatych w wodorowęglany w celu neutralizacji kwaśnej treści pokarmowej i kwasu żołądkowego. Dodatkowo gruczoły te odpowiadają za ochronę integralności nabłonka błony śluzowej dwunastnicy oraz utrzymanie zasadowego środowiska w jelicie cienkim. 

Struktury te pojawiają się stosunkowo wcześnie w rozwoju embrionalnym – między 13. a 14. tygodniem. Występowanie gruczołów Brunnera zmienia się wraz z wiekiem: szacuje się, że u niemowląt obecne są one w około 55% przypadków, natomiast u osób dorosłych po 50. roku życia już tylko w około 35%.  

Aktywność wydzielnicza tych gruczołów jest regulowana przez bodźce nerwowe, hormonalne (np. sekretynę) oraz bezpośrednie działanie kwaśnej treści żołądkowej. W warunkach fizjologicznych mechanizm ten działa ochronnie, jednak jego przewlekła stymulacja, może prowadzić do patologii.

Patologie gruczołów Brunnera 

W obrębie gruczołów Brunnera wyróżnia się zmiany takie jak hiperplazja oraz hamartoma. Obie zmiany klasyfikowane są jako łagodne rozrostowe zmiany dwunastnicy. Stanowią one około 5% wszystkich zmian guzowatych w tej lokalizacji. Mimo że występują stosunkowo rzadko, ich znaczenie kliniczne jest dość istotne, ponieważ w badaniach mogą one naśladować zmiany nowotworowe. Z tego względu hiperplazję oraz hamartomę gruczołów Brunnera należy uwzględniać w diagnostyce różnicowej guzów dwunastnicy. 

Hiperplazja gruczołów Brunnera ma zwykle postać mnogich, niewielkich, poniżej 0,5 cm, zmian patologicznych, które charakteryzują się tym, że gruczoły zawierające neutralny śluz zajmują co najmniej połowę powierzchni błony śluzowej dwunastnicy w ocenianej próbce z pobranej biopsji. W obrazie endoskopowym zmiany te są widoczne jako podśluzówkowe guzki, najczęściej zlokalizowane w pierwszej lub drugiej części dwunastnicy.

Dla porównania, hamartoma gruczołów Brunnera, nazywana również gruczolakiem gruczołów Brunnera, jest zwykle zmianą o średnicy większej niż 0,5 cm. Co istotne, rozmiar zmiany ma duże znaczenie kliniczne, ponieważ duże, pojedyncze ogniska znacznie częściej wiążą się z występowaniem objawów klinicznych. Hamartoma ma postać zmiany guzowatej, zawierającej mieszaninę struktur gruczołowych, tkanki mięśniowej, gładkiej, tłuszczowej i elementów limfatycznych. Zmiany te najczęściej są zlokalizowane na tylnej ścianie dwunastnicy, w okolicy przejścia jej pierwszej części w drugą. Hamartoma gruczołów Brunnera należy do rzadkich zmian chorobowych i stanowi około 5,0-10,0% łagodnych guzów dwunastnicy oraz mniej niż 1,0 % pierwotnych nowotworów jelita cienkiego. Nie stwierdzono istotnych różnic w częstości występowania tej zmiany w zależności od rasy ani płci, jednak najczęściej rozpoznawana jest u osób pomiędzy 50. a 70. rokiem życia.

Przyczyny oraz mechanizmy, które prowadzą do rozwoju hamartomy gruczołów Brunnera nie zostały dotychczas jednoznacznie wyjaśnione. Istnieje hipoteza, że istotą hamartomy jest zaburzenie rozwojowe dwunastnicy o podłożu embrionalnym. Wśród innych możliwych czynników ryzyka wskazuje się na zwiększone wydzielanie kwasu solnego w żołądku, zakażenie Helicobacter pylori, przewlekłe zapalenie trzustki, przewlekłą stymulację zapalną oraz uszkodzenia błony śluzowej. 

Gruczoły Brunnera – objawy

W większości przypadków zmiany w obrębie gruczołów Brunnera są bezobjawowe i wykrywane przypadkowo. Dolegliwości kliniczne występują zazwyczaj w przypadku większych rozrostów. Objawy mogą obejmować:

• bóle w nadbrzuszu,
• dyskomfort po posiłku,
• nudności i wymioty,
• krwawienia z przewodu pokarmowego,
• niedrożność lub objawy przypominające refluks.

Gruczoły Brunnera – przyczyny rozrostów

Etiologia rozrostów gruczołów Brunnera nie została jeszcze jednoznacznie wyjaśniona, jednak kilka czynników podejrzewa się o istotny udział. 

Z patogenezą omawianych zaburzeń mogą być związane:

• przewlekła ekspozycja dwunastnicy na kwaśną treść żołądkową,
• zwiększone wydzielanie kwasu solnego,
• zakażenie Helicobacter pylori,
• przewlekłe zapalenie dwunastnicy,
• drażnienie błony śluzowej, np. przez niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ),
• zaburzenia hormonalne,
• rzadziej czynniki genetyczne.

Diagnostyka zmian w gruczołach Brunnera

Rozpoznanie zmian wywodzących się z gruczołów Brunnera bywa trudne, ponieważ są to struktury zlokalizowane głównie w błonie podśluzówkowej dwunastnicy, a ich rozrosty dają często niespecyficzny obraz kliniczny i endoskopowy. W wielu przypadkach zmiany te wykrywane są przypadkowo podczas badań wykonywanych z innych wskazań.

Podstawową metodą diagnostyczną jest gastroduodenoskopia, która umożliwia bezpośrednią ocenę błony śluzowej dwunastnicy. Kluczowym elementem postawienia rozpoznania jest ocena w badaniu histopatologicznym materiału uzyskanego w trakcie endoskopii.

Istotnym uzupełnieniem diagnostyki jest ultrasonografia endoskopowa, która również pozwala na ocenę warstwowej budowy ściany dwunastnicy oraz określenie, z której warstwy wywodzi się zmiana.

W diagnostyce obrazowej ważną rolę odgrywa tomografia komputerowa jamy brzusznej, zwłaszcza w przypadkach większych zmian lub gdy istnieje podejrzenie ucisku na sąsiednie struktury. 

Gruczoły Brunnera – leczenie

Strategia leczenia zależy od rodzaju i wielkości zmiany oraz obecności objawów klinicznych. Biorąc pod uwagę fakt, że większość rozrostów ma charakter łagodny i często przebiega bezobjawowo, nie każda wykryta zmiana wymaga natychmiastowej interwencji. U pacjentów z niewielką hiperplazją gruczołów Brunnera, zwłaszcza gdy zmiany są małe, najczęściej stosuje się postępowanie zachowawcze. Obejmuje ono obserwację kliniczną oraz okresowe kontrole, podczas których wykonuje się badanie endoskopowe, pozwalające ocenić ewentualną progresję zmian. Istotnym elementem postępowania jest również redukcja czynników sprzyjających nadmiernej stymulacji gruczołów Brunnera. 

W przypadku większych zmian, zwłaszcza tych prowadzących do wystąpienia różnych objawów, konieczne może okazać się usunięcie zmiany. Usunięty materiał następnie poddawany jest badaniu histopatologicznemu w celu potwierdzenia łagodnego charakteru zmiany. W związku z tym, że opisywane zmiany mają charakter łagodny, rokowania pacjentów z rozrostami gruczołów Brunnera są bardzo dobre. Ryzyko transformacji nowotworowej jest stosunkowo niskie. W większości przypadków, zastosowane leczenie prowadzi do uzyskania trwałej poprawy klinicznej.   

Mgr Aleksandra Wasilów