Jakie są rodzaje uszkodzenia ścięgna Achillesa? Na czym polega diagnostyka i leczenie?

Ścięgno Achillesa odgrywa istotną rolę w ruchu i stabilizacji stopy, a jego urazy są częstym problemem zwłaszcza u osób aktywnych fizycznie. Uszkodzenia mogą przybrać formę przewlekłej tendinopatii, częściowego zerwania, a w najcięższych przypadkach – całkowitego zerwania ścięgna. Właściwe rozpoznanie typu urazu, dokładna diagnostyka i dobór odpowiedniego leczenia mają istotne znaczenie dla przywrócenia pełnej funkcji kończyny i zapobiegania nawrotom urazów. Sprawdź więcej.

Czym jest ścięgno Achillesa? Jaka jest jego funkcja?

Ścięgno Achillesa, łączące mięsień trójgłowy łydki (mięśnie brzuchaty i płaszczkowaty) z kością piętową, jest największym i jednym z najsilniejszych ścięgien w ludzkim organizmie. 

Odpowiada za prostowanie stopy, chodzenie, bieganie i skakanie, a jego prawidłowa funkcja ma istotne znaczenie dla sprawności kończyny dolnej. Ze względu na codzienne obciążenia oraz intensywny wysiłek fizyczny ścięgno Achillesa jest narażone na uszkodzenia – od mikrourazów i zapaleń po całkowite zerwanie.

Jakie są rodzaje uszkodzeń ścięgna Achillesa?

Uszkodzenia ścięgna Achillesa można podzielić na kilka podstawowych rodzajów, w zależności od mechanizmu, stopnia uszkodzenia i czasu trwania dolegliwości.

1. Tendinopatia Achillesa

To przewlekłe zapalenie lub degeneracja ścięgna, często związane z przeciążeniem. Tendinopatia rozwija się stopniowo i charakteryzuje się bólem w tylnej części stawu skokowego, zwłaszcza przy chodzeniu lub biegu. Może dotyczyć:

• środkowego odcinka ścięgna – najczęstsza lokalizacja, zwykle 2–6 cm powyżej przyczepu do kości piętowej;
• przyczepu ścięgna do kości piętowej (entesopatia) – ból i obrzęk w miejscu przyczepu, często związany z wyroślami kostnymi.

Przyczyną tendinopatii są mikrourazy powtarzane w czasie wysiłku, zaburzenia ukrwienia ścięgna, nieodpowiednie obuwie oraz nagłe zwiększenie intensywności treningu.

2. Zerwanie ścięgna Achillesa

Zerwanie może być całkowite lub częściowe i jest najcięższym uszkodzeniem. Najczęściej występuje w trakcie nagłego wysiłku, np. skoku lub przyspieszenia biegu. Zerwanie częściowe objawia się bólem i osłabieniem siły mięśniowej, ale pewna funkcja stopy jest zachowana.

Zerwanie całkowite prowadzi do braku możliwości stania na palcach i charakterystycznego objawu: braku wyczuwalnego napięcia ścięgna przy próbie zgięcia stopy (tzw. test Thompsona).

Częściej zerwaniu ulegają ścięgna osłabione przez przewlekłą tendinopatię lub zmiany zwyrodnieniowe związane z wiekiem.

3. Zapalenie pochewek ścięgna (łac. tendovaginitis)

Czasem uszkodzeniu towarzyszy stan zapalny pochewki ścięgna, prowadzący do obrzęku, ocieplenia i bolesności przy palpacji. Może być wynikiem przeciążenia, infekcji lub urazu mechanicznego.

4. Inne urazy i zmiany pourazowe

• Drobne pęknięcia włókien ścięgna – początkowo często niezauważalne, mogą prowadzić do tendinopatii.
• Zmiany degeneracyjne – włóknienie i zwapnienia ścięgna, typowe dla osób po 40. roku życia lub sportowców długodystansowych.

Jakie objawy daje uszkodzenie ścięgna Achillesa?

Objawy zależą od rodzaju i stopnia uszkodzenia:

• ból – początkowo tylko przy wysiłku, później także w spoczynku;
• obrzęk i tkliwość – w miejscu uszkodzenia, często z zaczerwienieniem skóry;
• ograniczenie ruchomości – trudności w staniu na palcach, chodzeniu po schodach, biegu;
• odczuwalne trzaski lub „strzykanie” – przy ruchu stopy, typowe dla mikrourazów;
• zanik siły mięśniowej – przy przewlekłych zmianach lub zerwaniu całkowitym;
• objaw Thompsona – brak zgięcia podeszwowego stopy przy ściśnięciu mięśnia łydki, charakterystyczny dla całkowitego zerwania.

W przypadku przewlekłych tendinopatii ból może nasilać się rano i zmniejszać w trakcie rozgrzewki, natomiast przy zerwaniu ścięgna objawy pojawiają się nagle i dramatycznie ograniczają funkcję kończyny.

Na czym polega diagnostyka uszkodzeń ścięgna Achillesa?

Diagnostyka uszkodzeń ścięgna Achillesa obejmuje badanie kliniczne i obrazowe, a jej celem jest dokładne określenie rodzaju, lokalizacji i stopnia uszkodzenia.

1. Wywiad i badanie fizykalne

Lekarz ocenia:

• mechanizm urazu;
• czas trwania dolegliwości;
• obecność wcześniejszych problemów ze ścięgnem;
• lokalizację bólu i obrzęku.

Podczas badania fizykalnego zwraca się uwagę na:

• palpacyjny ból ścięgna;
• obecność obrzęku lub guzków włóknistych;
• test Thompsona w celu oceny zerwania całkowitego;
• zakres ruchu w stawie skokowym i siłę mięśniową łydki.

2. Badania obrazowe

Badania obrazowe odgrywają istotną rolę w diagnostyce uszkodzeń ścięgna Achillesa. Ultrasonografia (USG) pozwala ocenić strukturę ścięgna, wykryć mikrourazy, zwapnienia oraz częściowe zerwania, a także umożliwia ocenę unaczynienia w okolicy uszkodzenia. Rezonans magnetyczny (MRI) dostarcza dokładnego obrazu stopnia uszkodzenia, lokalizacji oraz rozległości zmian, co jest szczególnie istotne przy planowaniu leczenia operacyjnego. Natomiast badanie rentgenowskie (RTG) stosuje się głównie w celu oceny obecności wyrośli kostnych lub zwapnień w miejscu przyczepu ścięgna do kości piętowej.

3. Badania dodatkowe

Oprócz badań obrazowych w diagnostyce uwzględnia się również analizę czynników ryzyka, takich jak wiek pacjenta, wcześniejsze urazy ścięgna czy choroby metaboliczne, np. cukrzyca. Ważna jest także ocena biomechaniki stopy i kończyny dolnej, zwłaszcza w przypadku przewlekłych tendinopatii lub nawracających urazów, ponieważ nieprawidłowe ustawienie stopy i obciążenie mięśni łydki mogą predysponować do powstawania kolejnych uszkodzeń.

Jakie są metody leczenia uszkodzeń ścięgna Achillesa?

Terapia zależy od rodzaju urazu, jego nasilenia oraz wieku i aktywności pacjenta. Leczenie zachowawcze stosowane jest głównie w tendinopatii, częściowych zerwaniach i zmianach degeneracyjnych bez całkowitego zerwania. Postępowanie to obejmuje:

• leki przeciwzapalne (NLPZ) – zmniejszające ból i obrzęk, stosowane miejscowo lub doustnie;
• fizjoterapię – ćwiczenia rozciągające i wzmacniające mięśnie łydki, masaż, krioterapia;
• ortezy i unieruchomienie – stopniowe odciążanie ścięgna, szczególnie przy częściowym zerwaniu;
• odpoczynek i unikanie przeciążenia – ograniczenie biegania, skoków, wstrzymanie aktywności sportowej.

Leczenie operacyjne 

Wskazane jest w przypadku całkowitego zerwania ścięgna, obecności dużych degeneracji lub przewlekłych tendinopatii, które nie reagują na leczenie zachowawcze. W zależności od rodzaju urazu i stanu ścięgna stosuje się różne techniki chirurgiczne. Najczęściej wykonuje się bezpośrednie szycie ścięgna, polegające na zszyciu zerwanych końców, co pozwala przywrócić ciągłość struktury i funkcję kończyny. W niektórych przypadkach stosuje się techniki endoskopowe, które są minimalnie inwazyjne i pozwalają zarówno na zszycie, jak i oczyszczenie ścięgna z tkanki degeneracyjnej. Przy dużych ubytkach lub przewlekłych zmianach degeneracyjnych konieczne może być zastosowanie przeszczepów lub plastyki ścięgna, co umożliwia odbudowę jego struktury i przywrócenie funkcji biomechanicznej.

Rehabilitacja po uszkodzeniu ścięgna Achillesa 

Obejmuje stopniowe obciążanie kończyny oraz wprowadzanie odpowiednich ćwiczeń wzmacniających mięśnie łydki i poprawiających równowagę. Ważnym elementem terapii jest także kontrola biomechaniki stopy oraz, w razie potrzeby, zastosowanie wkładek ortopedycznych, które korygują ustawienie kończyny i zmniejszają ryzyko nawrotu urazu. Powrót do aktywności sportowej następuje zwykle po 4–6 miesiącach od operacji lub od momentu ustabilizowania przewlekłej tendinopatii, w zależności od indywidualnej kondycji pacjenta i postępów w rehabilitacji.

W jaki sposób można zapobiegać urazom ścięgna Achillesa?

Aby zapobiegać urazom ścięgna Achillesa warto pamiętać o kilku aspektach. Istotne jest:

1. Regularne rozciąganie i wzmacnianie mięśni łydki.
2. Stopniowe zwiększanie intensywności treningu.
3. Odpowiednie obuwie sportowe, które amortyzuje wstrząsy.
4. Unikanie przeciążeń przy schorzeniach metabolicznych lub nadwadze.
5. Wczesne leczenie objawów bólowych lub tendinopatii, zanim dojdzie do zerwania.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela