Polipy przewodu pokarmowego – zmiany, które mogą być bezobjawowe

W naszym organizmie, w różnych miejscach przewodu pokarmowego, od przełyku, poprzez żołądek, aż po jelito grube, mogą rozwijać się specyficzne zmiany, które nazywane są polipami. Polipy można określić jako niewielkie, patologiczne narośla na błonie śluzowej wyściełającej narządy przewodu pokarmowego. Najczęściej polipy lokalizują się w jelicie grubym. W jakim stopniu nam zagrażają?

Czym są polipy jelita grubego i jak wyglądają?

Wiele osób nie ma świadomości, że w ich jelicie może rozwijać się polip, ponieważ w większości przypadków tego typu zmiany nie dają żadnych objawów. Wykrywane są zwykle przypadkowo, podczas badania kolonoskopowego wykonywanego w celach profilaktycznych lub z powodu innych dolegliwości przewodu pokarmowego.

Dlaczego w ogóle warto o nich mówić i dlaczego są one tak ważne z punktu widzenia naszego zdrowia? Chociaż większość polipów jest łagodna, co oznacza, że nie są nowotworami złośliwymi i nie zagrażają bezpośrednio życiu, to jednak niektóre z nich posiadają potencjał do transformacji złośliwej. Właśnie dlatego tak istotne jest ich wczesne wykrywanie i usunięcie. Rozpoznanie ustala się zwykle na podstawie kolonoskopii (czułość >90% w wykrywaniu polipów o śr. ≥7 mm) lub kolonografii TK (czułość 90% dla zmian o śr. >1 cm).

Gdy mówimy o polipach jelita grubego, mamy na myśli specyficzne, nieprawidłowe rozrosty na błonie śluzowej, która wyścieła nasze jelito grube. Należy zaznaczyć, że polipy jelita grubego nie są jednorodną grupą zmian – różnią się budową, pochodzeniem i przede wszystkim ryzykiem rozwoju w nowotwór.

Do najczęściej występujących polipów zaliczamy:

• Polipy gruczolakowe (adenomatyczne)

Jest to najważniejsza z punktu widzenia onkologii grupa polipów. Choć są to zmiany łagodne, mają tendencję do zezłośliwienia, zwłaszcza jeśli są duże (powyżej 1 cm) i mają budowę kosmkową lub występują w większej liczbie. Szacuje się, że nawet 95% raków jelita grubego rozwija się właśnie z tego typu polipów – dlatego każdy wykryty polip gruczolakowy powinien zostać usunięty.

• Polipy hiperplastyczne

To niewielkie, łagodne zmiany, które nie mają tendencji do zezłośliwienia. Są najczęstszym typem polipów ząbkowanych. Zwykle występują w końcowym odcinku jelita grubego (odbytnicy i esicy) i nie wymagają specjalnego leczenia, jeśli są pojedyncze i małe. Polipy hiperplastyczne mogą występować także w innych narządach, np. w macicy.

• Polipy zapalne (rzekome)

Występują najczęściej u osób z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit, takimi jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna. Powstają jako efekt długotrwałego stanu zapalnego śluzówki. Same w sobie nie są nowotworowe, ale ich obecność może świadczyć o przewlekłej chorobie, która zwiększa ryzyko raka jelita.

Sam wygląd polipa nie pozwala jednoznacznie ocenić jego potencjału zezłośliwienia. Ostateczna ocena każdego usuniętego polipa odbywa się pod mikroskopem przez patologa. Jest to tzw. badanie histopatologiczne, które pozwala precyzyjnie określić typ polipa i stopień jego dysplazji (czyli obecności nieprawidłowych komórek).

Czy polipy jelita grubego bolą?

Większość polipów jelita grubego nie powoduje żadnego bólu ani innych wyraźnych objawów. Mogą one rozwijać się w naszym jelicie przez wiele lat, rosnąć i zmieniać swój charakter, a my możemy o tym nie wiedzieć, ponieważ nie wysyłają żadnych sygnałów.

Dlaczego tak się dzieje? Błona śluzowa jelita grubego, w przeciwieństwie do skóry, ma bardzo ograniczone unerwienie czuciowe co oznacza, że nie jest ona wrażliwa na ból w taki sposób, jak inne części naszego ciała. Dlatego też małe polipy, które nie blokują światła jelita i nie powodują krwawienia, zazwyczaj pozostają całkowicie niezauważone przez pacjenta.

Istnieją jednak sytuacje, w których polip może pośrednio powodować dolegliwości, w tym ból, choć nie pochodzi on bezpośrednio od zmiany:

• duży rozmiar polipa – jeśli polip osiągnie znaczne rozmiary, może zacząć blokować światło jelita, co prowadzi do częściowej niedrożności. Może to objawiać się skurczami, bólem brzucha, wzdęciami, zaparciami lub biegunkami.
• wrzodzenie lub zapalenie – polip może ulec owrzodzeniu lub stać się miejscem rozwoju stanu zapalnego. W takich przypadkach może pojawić się dyskomfort lub ból w obrębie jamy brzusznej.
• krwawienie z polipa – jeśli dojdzie do krwawienia z polipa, zwłaszcza obfitego lub w bardzo rzadkich przypadkach do perforacji (pęknięcia) ściany jelita, pojawią się ostre, silne bóle brzucha, które są objawem poważnego stanu wymagającego natychmiastowej interwencji medycznej.

Czy polipy jelita grubego krwawią?

Polipy jelita grubego mogą krwawić, a krwawienie to należy do najczęstszych objawów. Często jednak ma charakter utajony i nie jest widoczne gołym okiem,nazywamy je wtedy krwawieniem utajonym. To właśnie dlatego wykonuje się testy na obecność krwi utajonej w kale, które potrafią wykryć nawet śladowe ilości krwi.

Dlaczego polipy krwawią? Ich powierzchnia jest delikatna i unaczyniona. Kiedy treść jelitowa ociera się o polip, może prowadzić do drobnych uszkodzeń i niewielkich krwawień. Większe polipy, zwłaszcza te o budowie kosmkowej są bardziej podatne na urazy i krwawienia.

Warto podkreślić, że obecność krwi w kale nie zawsze oznacza polipy. Mogą być one symptomem wielu innych schorzeń przewodu pokarmowego, takich jak hemoroidy, choroba uchyłkowa, stany zapalne jelit czy inne nowotwory. Dlatego każdorazowe stwierdzenie krwi utajonej w kale wymaga konsultacji lekarskiej.

Usunięcie polipa – co dalej?

Usuwanie polipów odbywa się najczęściej podczas kolonoskopii. Jeśli w trakcie badania zostanie zauważony polip, lekarz może od razu go usunąć. Zabieg ten nazywany jest polipektomią. Polipektomia jest zazwyczaj bezbolesna i nie wiąże się z koniecznością klasycznego cięcia chirurgicznego. Polip zostaje usunięty przy pomocy specjalnej pętli (elektrycznej lub mechanicznej), a miejsce po jego usunięciu zwykle nie wymaga zszywania. Cała procedura trwa kilka minut i wykonywana jest ambulatoryjnie, czyli bez konieczności pobytu w szpitalu. Usunięty polip jest przesyłany do badania histopatologicznego, które pozwala ocenić jego rodzaj oraz stopień ryzyka nowotworowego.

Po polipektomii pacjentowi wydawane są zalecenia – należy unikać:

• obfitych posiłków (zalecana jest dieta lekkostrawna)
• leków przeciwkrzepliwych i NLPZ (np. aspiryna, ibuprofen, naproksen mogą zwiększać ryzyko krwawienia)
• alkoholu, kawy, napoji gazowanych i pikantnych potraw (podrażniają błonę śluzową jelita)
• intensywnej aktywności fizycznej (ćwiczenia fizyczne, dźwiganie ciężarów, gwałtowne ruchy czy aktywności, które mogą zwiększać ciśnienie w jamie brzusznej)

Według wytycznych ESGE (ang. European Society of Gastrointestinal Endoscopy) po pierwszej kolonoskopii z polipektomią ustala się termin kolejnego badania w zależności od tego, czy stwierdzono zmiany wymagające nadzoru (kolejna kolonoskopia za 3 lata) czy niewymagające nadzoru (kolejne badanie za 10 lat). Istotne jest również rozważenie modyfikacji stylu życia, w szczególności w zakresie diety, spożycia alkoholu i palenia tytoniu, zwłaszcza u pacjentów wykazujących niekorzystne nawyki zdrowotne.

Co jeść po usunięciu polipa?

Po zabiegu polipektomii pacjent dostaje zalecania do przestrzegania odpowiednio dobranej diety. Jej celem jest minimalizowanie podrażnień jelit oraz wspomaganie procesów trawiennych, co sprzyja prawidłowemu gojeniu się miejsca po usunięciu polipa.

Oto ogólne wskazówki dotyczące diety po polipektomii:

• płynna lub półpłynna – czyste buliony (mięsne lub warzywne), kisiele, galaretki, przecierane zupy (bez kawałków), jogurty naturalne (jeśli dobrze tolerowane), kleiki ryżowe lub kukurydziane
• stopniowe wprowadzanie pokarmów stałych – delikatne, gotowane potrawy, białe pieczywo, gotowane ziemniaki, gotowaną marchew, dynię, chude mięso drobiowe (pierś z kurczaka, indyka) lub gotowane ryby bez tłuszczu, z minimalną ilością przypraw. Unikanie pokarmów drażniących i wysokobłonnikowych.
• odpowiednie nawodnienie

 Unikaj!

• surowe warzywa i owoce (zwłaszcza te z grubą skórką i pestkami)
• produkty pełnoziarniste, bogate w błonnik (np. pieczywo razowe, grube kasze, brązowy ryż)
• orzechy, nasiona i pestki (np. słonecznik, mak, siemię lniane) – mogą one utknąć w miejscu usunięcia polipa i utrudnić gojenie lub wywołać podrażnienia
• ostre przyprawy (chili, pieprz, musztarda)
• tłuste i smażone potrawy
• rośliny strączkowe (fasola, groch, soczewica)
• alkohole i napoje gazowane

Czy polipy jelita grubego odrastają?

Jeśli polip został całkowicie usunięty, nie powinien odrosnąć w tym samym miejscu. Natomiast w przyszłości mogą pojawić się nowe polipy w innych częściach jelita.

U osób, u których wcześniej wystąpiły polipy gruczolakowe, w ciągu 3–5 lat od ich usunięcia nowe zmiany rozwijają się u około 30–50% pacjentów. Ryzyko nawrotu jest szczególnie wysokie u osób, które miały duże polipy (powyżej 1 cm), liczne zmiany lub polipy o cechach zaawansowanych, takich jak dysplazja wysokiego stopnia czy budowa kosmkowa. Regularne badania kontrolne i usunięcie nowych zmian zabezpieczają przed ich ewentualną progresją do nowotworu.

Pytania i odpowiedzi

1. Czy obecność polipa zawsze oznacza ryzyko rozwoju raka jelita grubego?

Nie, obecność polipa nie zawsze oznacza ryzyko rozwoju raka jelita grubego. Wiele polipów jest łagodnych i nigdy nie przekształca się w nowotwór złośliwy, tylko niektóre typy polipów, zwłaszcza gruczolakowe, mają potencjał do transformacji złośliwej.

2. Jakie są różnice między polipami gruczolakowymi, hiperplastycznymi a zapalnymi?

Polipy gruczolakowe mają potencjał nowotworowy i mogą z czasem przekształcić się w raka jelita grubego, szczególnie jeśli są duże lub wykazują dysplazję. Polipy hiperplastyczne i zapalne zazwyczaj nie mają takiego potencjału, są łagodne i rzadko prowadzą do przemiany nowotworowej.

3. Czy styl życia (dieta, palenie, alkohol) może wpływać na tempo wzrostu polipów?

Tak, styl życia ma istotny wpływ na ryzyko powstawania polipów oraz potencjalnie na tempo ich wzrostu. Dieta bogata w czerwone mięso, tłuszcze, przetworzoną żywność, palenie papierosów, nadmierne spożycie alkoholu zwiększają ryzyko stanów zapalnych jelit i powstawania polipów.

4. Czy polipy mogą powodować objawy, zanim staną się duże lub groźne?

Polipy jelita grubego zazwyczaj nie dają żadnych objawów, zwłaszcza gdy są małe. Tak samo jak zmiany nowotworowe w bardzo wczesnym stadium, również nie muszą dawać objawów. Dopiero gdy masa (polipu czy nowotworu) jest większa zaczyna „przeszkadzać” i może dochodzić do krwawień, dyskomfortu w jamie brzusznej, co może być sygnałem, do poszerzonej diagnostyki naszych jelit.

Dr n.med. Iwona Chromik