Morfologia krwi

Morfologia krwi pełna z rozmazem automatycznym (tzw. morfologia 5 diff) to jedno z podstawowych i najczęściej wykonywanych badań diagnostycznych. Polega na jakościowej i ilościowej ocenie głównych elementów morfotycznych krwi:

• krwinek czerwonych (erytrocytów),

• krwinek białych (leukocytów – z podziałem na 5 frakcji),

• płytek krwi (trombocytów).

Badanie to pozwala na ogólną ocenę stanu zdrowia oraz wczesne wykrycie wielu nieprawidłowości, takich jak: niedokrwistość, infekcje, stany zapalne, zaburzenia odporności, choroby szpiku czy układu krwiotwórczego.

Co ocenia morfologia krwi?

Układ czerwonokrwinkowy (erytrocyty)

Parametry dotyczące krwinek czerwonych dostarczają informacji o zdolności krwi do przenoszenia tlenu oraz pomagają w rozpoznawaniu i różnicowaniu niedokrwistości:

• RBC – liczba erytrocytów

• HGB – stężenie hemoglobiny

• HCT – hematokryt

• MCV – średnia objętość krwinki

• MCH / MCHC – zawartość i stężenie hemoglobiny w erytrocycie

• RDW – wskaźnik zróżnicowania objętości krwinek (anizocytoza)

Układ białokrwinkowy (leukocyty)

Leukocyty to komórki układu odpornościowego. Morfologia 5 diff pozwala na automatyczne określenie liczby oraz odsetka pięciu głównych frakcji leukocytów:

• WBC – całkowita liczba leukocytów

• Neutrofile, Limfocyty, Monocyty, Eozynofile, Bazofile – udział procentowy i liczbowy

Dzięki tym parametrom możliwa jest ocena odporności, rozpoznanie infekcji, stanów zapalnych i chorób hematologicznych (np. białaczki).

Płytki krwi (trombocyty)

Płytki krwi biorą udział w krzepnięciu. Ich liczba i objętość mogą wskazywać na ryzyko krwawień lub zakrzepicy:

• PLT – liczba płytek

• MPV – średnia objętość płytek

• PDW, P-LCR, PCT – parametry zmienności i udziału dużych płytek

Niektóre zmiany w podstawowych parametrach:
Leukocyty:
zwiększona liczba: zakażenia, urazy, stany zapalne, białaczki szpikowe, białaczki limfatyczne; zmniejszona liczba: leki, promieniowanie, zespoły mielodysplastyczne, mielofibroza, zakażenia wirusowe (np. EBV, CMV, HSV, parvowirus B19), zakażenia bakteryjne (niektóre), przerzuty nowotworowe do szpiku.
Erytrocyty, hemoglobina, hematokryt:
zwiększona liczba: czerwienica prawdziwa, niedotlenienie, odwodnienie; zmniejszone liczba: nagłe, duże utraty krwi, niedokrwistości, choroby nerek, osteomielofibroza, przerzuty nowotworowe do szpiku.
MCV, MCH:
wzrost wielkości: niedokrwistości makrocytowe, w wyniku suplementacji żelazem w niedokrwistości z niedoboru żelaza; obniżenie wielkości: niedokrwistości mikrocytowe i niedobarwliwe.
MCHC:
wzrost wielkości: wrodzona sferocytoza, odwodnienie hipertoniczne; obniżenie wielkości: niedobór żelaza, wit.B6;
Płytki krwi:
zwiększona liczba: stany zapalne, infekcje, nowotwory, przewlekła białaczka szpikowa, niedokrwistości; zmniejszona liczba: wrodzona hipoplazja megakariocytów, posocznica, DIC, zakrzepowa plamica małopłytkowa, zepół hemolityczno-mocznicowy, leki, zakażenia wirusowe, niedobór poprzetoczeniowy, przerzuty do szpiku, osteomielofibroza.

Wysiłek fizyczny, posiłek.

Morfologię krwi należy wykonywać regularnie, nawet jeśli nie występują żadne dolegliwości. To jedno z podstawowych badań profilaktycznych, które może pomóc wykryć nieprawidłowości jeszcze przed pojawieniem się objawów, dlatego często znajduje się w pakietach badań kontrolnych.

Badanie warto wykonać szczególnie wtedy, gdy pojawiają się takie objawy jak:

• przewlekłe zmęczenie i senność,
• bladość skóry,
• duszność po wysiłku,
• częste infekcje,
• gorączka lub stany podgorączkowe,
• nocne poty,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• krwawienia z nosa,
• obfite miesiączki,
• łatwe powstawanie siniaków,
• przedłużające się krwawienie po skaleczeniu.

Morfologia krwi jest również pomocna w monitorowaniu leczenia i przebiegu chorób przewlekłych. Lekarz może zlecić ją m.in. przy kontroli niedokrwistości, infekcji, stanów zapalnych, chorób nerek i wątroby, zaburzeń odporności, leczenia onkologicznego oraz przed planowanymi zabiegami.

Objawy nieprawidłowej morfologii zależą od źródła problemu. W wielu przypadkach morfologia krwi jest właśnie pierwszym badaniem, które ujawnia odchylenia – zanim jeszcze pojawią się wyraźne objawy. 

Objawy nieprawidłowych erytrocytów i hemoglobiny 

Gdy parametry czerwonokrwinkowe są poza normą, mogą pojawić się: osłabienie i szybkie męczenie się, bladość skóry i błon śluzowych, duszność po wysiłku, kołatanie serca, zawroty i bóle głowy, senność, problemy z koncentracją oraz gorsza tolerancja wysiłku. Takie objawy mogą sugerować niedokrwistość, odwodnienie lub zaburzenia gospodarki żelazowej. 

Objawy nieprawidłowych leukocytów 

Jeśli nieprawidłowości dotyczą krwinek białych, mogą wystąpić: częste lub niespodziewanie ciężkie infekcje, gorączka lub stany podgorączkowe, powiększenie węzłów chłonnych, nawracające zakażenia skóry, jamy ustnej lub dróg moczowych. Zarówno zbyt wysoka, jak i zbyt niska liczba leukocytów wymaga wyjaśnienia. 

Objawy nieprawidłowych płytek krwi 

Zaburzenia w układzie płytkowym mogą objawiać się jako: siniaki pojawiające się bez wyraźnego powodu, drobne wybroczyny na skórze, krwawienia z nosa lub dziąseł, przedłużone krwawienie po skaleczeniu, bardzo obfite miesiączki. Nieprawidłowa liczba płytek może wiązać się zarówno ze skłonnością do krwawień, jak i z ryzykiem zakrzepowym.

Zakresy referencyjne morfologii zależą od wieku, płci, metody oznaczenia, laboratorium oraz stanu fizjologicznego, np. ciąży. Dlatego przy interpretacji wyniku zawsze należy kierować się normami podanymi na konkretnym wyniku laboratoryjnym. Przykładowo: podręcznikowe zakresy dla dorosłych przedstawiają się następująco: WBC 4,0–10,0 tys./µl, płytki krwi 150–400 tys./µl, MCV 80–92 fl, MCH 27–31 pg, MCHC 32–36 g/dl. Dla RBC, hemoglobiny i hematokrytu zakresy różnią się u kobiet i mężczyzn.

Wynik morfologii najlepiej oceniać całościowo. Pojedynczy parametr poza zakresem referencyjnym nie zawsze oznacza chorobę. Znaczenie ma skala odchylenia, objawy, wcześniejsze wyniki, przyjmowane leki, przebyte infekcje, styl życia oraz wyniki badań dodatkowych.

Interpretacja morfologii polega na analizie wzajemnych zależności między parametrami. Przykładowo niskie (t.j. wartości poniżej zakresu referencyjnego)  HGB, HCT i RBC mogą wskazywać na niedokrwistość, ale dopiero wartości oznaczone jako: MCV, MCH, RDW, retikulocyty, żelazo, ferrytyna, witamina B12 i kwas foliowy pomagają określić jej możliwą przyczynę.

We wstępnej ocenie wyników pomagają oznaczenia „H” (high – wysoki) lub „L” (low – niski) przy pojedynczym parametrze.

Prawidłowy wynik morfologii krwi

Prawidłowy wynik morfologii oznacza, że oceniane parametry mieszczą się w zakresach referencyjnych podanych przez laboratorium. Taki wynik zwykle wskazuje, że w momencie badania nie ma widocznych laboratoryjnych cech niedokrwistości, istotnych zaburzeń liczby leukocytów ani nieprawidłowej liczby płytek krwi.

Nie oznacza to jednak, że prawidłowa morfologia wyklucza chorobę. Jeśli objawy utrzymują się mimo prawidłowego wyniku, lekarz w oparciu o obraz kliniczny pacjenta może zlecić dodatkowe badania, np. CRP, OB, TSH, ferrytynę, próby wątrobowe, kreatyninę, badanie ogólne moczu lub badania obrazowe.

Nieprawidłowy wynik morfologii krwi

Nieprawidłowy wynik morfologii oznacza, że jeden lub kilka parametrów znajduje się poza zakresem referencyjnym. Może to dotyczyć liczby krwinek czerwonych, stężenia hemoglobiny, hematokrytu, wielkości erytrocytów, liczby leukocytów, proporcji ich frakcji albo liczby płytek.

Odchylenia mogą pojawić się i utrzymywać przejściowo np. po infekcji, wysiłku, posiłku lub odwodnieniu, jak i w chorobach wymagających dalszej diagnostyki. 

Podwyższony poziom parametrów w morfologii

Podwyższona liczba leukocytów może towarzyszyć zakażeniom, urazom, stanom zapalnym oraz niektórym chorobom hematologicznym.

Podwyższone RBC, HGB lub HCT mogą pojawić się m.in. przy odwodnieniu, niedotlenieniu albo czerwienicy prawdziwej. Wzrost parametrów czerwonokrwinkowych nie zawsze oznacza nadprodukcję krwinek – czasem wynika z zagęszczenia krwi, np. po utracie płynów.

Podwyższona liczba płytek krwi może występować w stanach zapalnych, infekcjach, niedokrwistościach, chorobach nowotworowych oraz w niektórych chorobach szpiku. Taki wynik wymaga oceny w kontekście objawów, wyników pomiarów: CRP, OB, żelaza, ferrytyny oraz,  ewentualnie, danych uzyskanych w ramach dalszej diagnostyki hematologicznej.

Niski poziom parametrów morfologii

Obniżone RBC, HGB i HCT najczęściej kierują uwagę w stronę niedokrwistości. Może ona wynikać m.in. z niedoboru żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, przewlekłej utraty krwi, chorób nerek, chorób przewlekłych, zaburzeń wchłaniania albo chorób szpiku.

Obniżona liczba leukocytów może być związana m.in. z niektórymi lekami, zakażeniami wirusowymi, zespołami mielodysplastycznymi, mielofibrozą lub zajęciem szpiku przez proces chorobowy. Taki wynik warto skonsultować, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu częste infekcje, gorączka, osłabienie lub inne niepokojące objawy.

Z kolei zmniejszenie liczby płytek może występować m.in. w posocznicy, DIC, zakrzepowej plamicy małopłytkowej, zespole hemolityczno-mocznicowym, po niektórych lekach, w zakażeniach wirusowych, przy przerzutach do szpiku lub w osteomielofibrozie.

Morfologia krwi jest wykorzystywana jako element diagnostyki i monitorowania:

• niedokrwistości i zaburzeń gospodarki żelazowej,
• infekcji bakteryjnych, wirusowych i pasożytniczych,
• stanów zapalnych,
• chorób alergicznych i autoimmunologicznych,
• zaburzeń odporności,
• chorób szpiku kostnego i układu krwiotwórczego,
• białaczek i innych chorób hematologicznych,
• skłonności do krwawień lub zaburzeń płytkowych,
• skutków leczenia, które może wpływać na szpik lub komórki krwi,
• ogólnej profilaktyki zdrowotnej.

Orientacyjna cena morfologii krwi pełnej lub morfologii 5-diff wynosi od kilkunastu do około 30 zł. Można wykonać ją jako pojedyncze badanie albo w pakiecie, jeśli celem jest szersza profilaktyczna ocena zdrowia, np. razem z OB, CRP, glukozą, TSH, kreatyniną, lipidogramem lub żelazem.

Czy morfologia krwi wykrywa anemię?

Morfologia może wskazać cechy niedokrwistości, m.in. obniżone stężenie hemoglobiny, zmniejszony hematokryt, niższą liczbę erytrocytów lub nieprawidłowe MCV i MCH. Nie zawsze pokazuje jednak przyczynę anemii. Dlatego często uzupełnia się ją o takie badania krwi jak: żelazo, ferrytynę, witaminę B12, kwas foliowy i retikulocyty.

Co oznacza morfologia 5-diff?

Morfologia 5-diff to morfologia z automatycznym rozdziałem krwinek białych na pięć głównych frakcji: neutrofile, limfocyty, monocyty, eozynofile i bazofile. Jej wynik pomaga w ocenie układu odpornościowego i może być przydatny m.in. przy infekcjach, stanach zapalnych, alergiach lub podejrzeniu chorób hematologicznych.

Czy nieprawidłowy wynik morfologii zawsze oznacza chorobę?

Nie zawsze. Niewielkie odchylenia mogą być przejściowe i związane np. z infekcją, wysiłkiem, posiłkiem, odwodnieniem, stresem lub przyjmowanymi lekami. Znaczenie ma skala odchylenia, powtarzalność wyniku, objawy i pozostałe badania.

Jak często wykonywać morfologię krwi?

Częstotliwość zależy od wieku, stanu zdrowia, objawów i zaleceń lekarza. U wielu osób morfologia jest wykonywana profilaktycznie, np. raz w roku lub w ramach pakietu badań kontrolnych. Przy chorobach przewlekłych, w leczeniu wpływającym na krew albo nieprawidłowych wcześniejszych wynikach lekarz może zalecić częstsze kontrole.