31 października 2022 - Przeczytasz w 5 min

Za co odpowiada układ immunologiczny?

Układ immunologiczny zapobiega wnikaniu bakterii, wirusów, pasożytów i grzybów do organizmu. Odpowiada także za walkę z patogenami, które dostaną się do ustroju. Dzięki temu elementy systemu odpornościowego chronią przed rozwojem choroby. Osłabienie działania układu immunologicznego sprzyja częstym infekcjom, które mogą mieć ciężki przebieg. Jego nadreaktywność prowadzi z kolei do rozwoju alergii i chorób autoimmunologicznych. Układ odpornościowy rozwija się przez całe życie człowieka, dlatego można zauważyć różnice w jego odpowiedzi u dzieci i dorosłych. Dowiedz się więcej, jak działa system immunologiczny i czy można go wzmocnić.

układ immunologiczny

Co to jest układ immunologiczny?

Odporność jest zdolnością organizmu do ochrony przed zakażeniami wirusowymi, bakteryjnymi, grzybiczymi oraz pasożytami. Układ immunologiczny stanowi natomiast zbiór narządów, naczyń chłonnych oraz komórek i wydzielanych przez nie substancji, które zapewniają obronę organizmu przed rozwojem infekcji. Umożliwia odróżnienie własnych komórek od obcych cząstek i odpowiednią reakcję, jeśli zostaną wykryte nieznane elementy.

Układ immunologiczny może spełniać swoje zadanie w różny sposób:

  • chroni przed wnikaniem czynników zakaźnych do organizmu, ponieważ jego elementem są fizjologiczne bariery takie jak skóra i błony śluzowe układu pokarmowego czy oddechowego;
  • zwalcza drobnoustroje chorobotwórcze, kiedy znajdą się już w ustroju;
  • przystosowuje metabolizm organizmu do skutecznej obrony;
  • zapewnia „pamięć immunologiczną”, tzn. zdolność do szybkiej odpowiedzi, jeżeli dojdzie do zakażenia takim samym patogenem, jak w przeszłości; często nawet udaje się zwalczyć infekcję, nim wystąpią jej objawy;
  • przeciwdziała rozwojowi nowotworów.

Jak działa układ immunologiczny?

Działanie układu immunologicznego może zmieniać się wraz z wiekiem i w zależności od stanu zdrowia organizmu. Niektóre mechanizmy obrony przed czynnikami zakaźnymi, czyli patogenami, są obecne od razu po urodzeniu. Inne procesy mogą zachodzić dopiero po czasie i po kontakcie z bakteriami, wirusami, grzybami czy pasożytami. Wyróżnia się reakcje wrodzone i nabyte.

Jak działają mechanizmy odporności wrodzonej?

Odporność wrodzona, czyli naturalna lub nieswoista, jest obecna już w momencie narodzin. Sprawują ją komórki i białka, które działają natychmiast, gdy tylko w organizmie pojawi się zakażenie, lub w przeciągu kilku godzin. Z tego powodu stanowią „pierwszą linię obrony” przed patogenami. Ich działanie opiera się przede wszystkim na wywołaniu reakcji zapalnej, która jest uniwersalną odpowiedzią na zaburzenie równowagi organizmu. Dlatego odporność wrodzona ma niską specyficzność, co oznacza, że niezależnie od rodzaju czynnika zakaźnego występują podobne sposoby obrony. W trakcie ewolucji wiele drobnoustrojów straciło wrażliwość na działanie mechanizmów nieswoistych, dlatego wraz z wiekiem rozwijają się bardziej wyspecjalizowane i skuteczniejsze metody reagowania na patogeny.

Jak działają mechanizmy odporności nabytej?

Odporność nabyta, czyli swoista lub adaptacyjna, pojawia się po kilku dniach od kontaktu z patogenem. Stanowi specjalistyczną odpowiedź, która jest skierowana przeciwko konkretnym drobnoustrojom. W warunkach prawidłowych swoista odpowiedź immunologiczna jest wyciszona. Kiedy pojawia się czynnik zakaźny, z którym komórki systemu odpornościowego zetknęły się już wcześniej, dochodzi do ich pobudzenia dużo szybciej, ze względu na istnienie pamięci immunologicznej. Uruchamiają się wówczas mechanizmy, które prowadzą do unieszkodliwienia i usunięcia patogenu z organizmu.

Jakie elementy tworzą układ odpornościowy?

Układ immunologiczny składa się z wyspecjalizowanych komórek i narządów, które pełnią swoje funkcje i zapewniają właściwe działanie mechanizmów odporności swoistej i nieswoistej.

Do najważniejszych elementów odpowiedzi wrodzonej należą:

  • komórki nabłonka, które tworzą naturalne bariery chroniące przed wnikaniem czynników zakaźnych, np. naskórek i błony śluzowe;
  • komórki żerne, czyli fagocytujące, które pochłaniają patogeny i w ten sposób je unieszkodliwiają; dodatkowo prezentują antygeny drobnoustrojów, czyli takie białka, które mogą wywołać odpowiedź układu odpornościowego organizmu gospodarza;
  • komórki dendrytyczne, które wraz z komórkami żernymi mają za zadanie informować o budowie i rodzaju patogenu;
  • limfocyty NK, czyli tzw. „naturalni zabójcy”, które niszczą komórki zmienione nowotworowo;
  • białka, które krążą w osoczu krwi.

Działanie mechanizmów odporności wrodzonej opiera się na reakcjach zapalnych oraz pełni dużą rolę w obronie organizmu przed infekcjami. Dodatkowo systemy nieswoiste mogą pobudzać znacznie silniejszą odpowiedź swoistą układu immunologicznego.

Mechanizmy swoiste opierają się na działaniu:

  • limfocytów T cytotoksycznych, które bezpośrednio niszczą zakażone komórki;
  • limfocytów T pomocniczych, dzięki ich zdolności do pobudzania innych elementów układu immunologicznego;
  • limfocytów B, które produkują przeciwciała, czyli immunoglobuliny, po aktywacji przez limfocyty T pomocnicze.

Komórki odpornościowe znajdują się w wielu narządach w organizmie, gdzie pełnią swoje zadania. Ich największe nagromadzenie można zaobserwować w naczyniach i narządach limfatycznych. Należą do nich:

  • grasica,
  • szpik kostny,
  • grudki limfatyczne, które są obecne w wielu częściach organizmu, np. w przewodzie pokarmowym,
  • migdałki,
  • wyrostek robaczkowy,
  • węzły chłonne,
  • śledziona.

Jakie są rodzaje odpowiedzi immunologicznej?

Układ odpornościowy bierze udział w wielu procesach, które mają na celu ochronę przed drobnoustrojami i kontrolę przebiegu reakcji obronnych. Można wyróżnić dwa najważniejsze typy odpowiedzi immunologicznej:

  • odpowiedź humoralna, w której biorą udział przeciwciała – powstają one w wyniku pobudzenia limfocytów B przez limfocyty T pomocnicze do produkcji odpowiednich immunoglobulin; mogą być obecne we krwi, limfie, płynach tkankowych, wydzielinach śluzowo-surowiczych (np. dróg oddechowych i przewodu pokarmowego) oraz na powierzchni licznych komórek;
  • odpowiedź komórkowa, gdzie kluczową rolę pełnią limfocyty T – wydzielają one specjalne substancje, czyli cytokiny, które pobudzają inne elementy układu odpornościowego. Limfocyty T cytotoksyczne mogą z kolei bezpośrednio niszczyć zakażone komórki.

Jakie mogą być zaburzenia funkcji układu odpornościowego?

Właściwe działanie układu odpornościowego zapewnia równowagę organizmu. Zarówno osłabiona, jak i zbyt silna odpowiedź immunologiczna może prowadzić do groźnych zaburzeń.

Niedobory odporności

Prawidłowa odpowiedź immunologiczna chroni organizm przed rozwojem infekcji, dlatego osłabienie działania układu odpornościowego zwiększa ryzyko zakażeń. Może występować w przebiegu:

  • niedożywienia;
  • leczenia – np. terapii immunosupresyjnej podawanej po przeszczepieniu narządu lub komórek krwiotwórczych, chemioterapii i radioterapii z powodu nowotworów oraz leczenia stosowanego w chorobach autoimmunologicznych;
  • niektórych chorób wrodzonych, gdy dochodzi do uszkodzenia mechanizmów odporności jeszcze podczas rozwoju płodowego;
  • zaburzeń nabytych, które działają na układ immunologiczny, np. u chorych na nowotwory oraz zakażonych ludzkim wirusem upośledzenia odporności, czyli HIV.

Infekcje mogą mieć wówczas wyjątkowo ciężki przebieg lub mogą je wywoływać czynniki patogenne , które nie stanowią zagrożenia dla osób o prawidłowo działającym układzie odpornościowym..Często dochodzi do wznowienia utajonych zakażeń np. grzybicy i gruźlicy, mimo że dotychczas nie dawały one żadnych objawów.

Reakcje nadwrażliwości

Nadreaktywność układu odpornościowego może prowadzić do uszkodzenia tkanek i narządów. Takie reakcje są określane jako „nadwrażliwość”, ponieważ wywołują je czynniki, które pozostają obojętne lub nieszkodliwe dla osób zdrowych. Do uszkodzenia może jednak dochodzić na drodze różnych mechanizmów, dlatego wyróżnia się:

  • nadwrażliwość natychmiastową, czyli alergię – wówczas reakcja występuje bardzo szybko po pojawieniu się czynnika sprawczego, np. w postaci reakcji uogólnionej (anafilaksji), astmy, etc., przy czym do kontaktu z czynnikiem dochodzi drogą wziewną lub pokarmową.,
  • nadwrażliwość typu późnego, w której uczestniczą mechanizmy komórkowe;
  • choroby autoimmunizacyjne, które mogą ograniczać się do jednego narządu, np. tarczycy (choroba Gravesa-Basedowa), trzustki (cukrzyca typu I) czy jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego) lub zmieniać funkcjonowanie całego organizmu, m.in. toczeń rumieniowaty układowy, reumatoidalne zapalenie stawów i twardzina układowa.

Jak wzmocnić układ immunologiczny?

Wiele osób, zwłaszcza w sezonie jesienno-zimowym, zastanawia się, w jaki sposób poprawić działanie systemu immunologicznego. Podobne pytania zadają też rodzice dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym oraz osoby starsze, u których infekcje mogą mieć cięższy przebieg. Niestety nie istnieją preparaty o udowodnionym działaniu, które wzmacniają układ immunologiczny. Wyjątkiem są leki stosowane w zaburzeniach odporności, np. wrodzonych niedoborach odporności czy nabytym niedoborze odporności, czyli AIDS. Nie mają one jednak zastosowania u zdrowych osób.

Odporność częściowo pokazuje, w jakiej kondycji jest organizm. Dlatego, aby wspomóc układ immunologiczny, należy zadbać o zbilansowaną dietę, odpowiednią ilość snu i jego higienę oraz wprowadzić do codziennej rutyny ulubiony rodzaj aktywnego wypoczynku.

Autor: Monika Nowakowska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

  1. P. Gajewski i in., Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2017, s.1848–1855, 2121−2185.
  2. J. Gołąb i in., Immunologia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017, s. 1−20.
  3. V. Kumar i in., Robbins Patologia, tłum. W.T. Olszewski, Edra Urban & Partner, Wrocław 2019, s. 137–214.
Powiązane badania

Morfologia krwi
Morfologia krwi pełna (tzw. morfologia 5 diff.). Jakościowa i ilościowa ocena składu i morfologii  krwi obwodowej, krwinek: czerwonych (erytrocytów), białych (pięciu frakcji) oraz płytek krwi (trombocytów). Podstawowe przesiewowe b
Powiązane pakiety

E-PAKIET PROFILAKTYCZNY PODSTAWOWY
W pakiecie uwzględniono morfologię krwi - podstawowe badanie oceniające ogólną kondycję organizmu. Badanie wnosi wiele istotnych informacji na temat odporności organizmu, chorób przewlekłych, możliwych niedoborów pierwiastków lub witamin będących przyczyną anemii, toczących się infekcji o różnej etiologii czy poważnych chorób hematologicznych. Pomiar stężenia glukozy i poszczególnych składowych lipidogramu pomoże w ocenie Twojego metabolizmu, czyli procesu przemian węglowodanów i lipidów. W ocenie gospodarki węglowodanowej kluczowy jest pomiar stężenia glukozy. Wysokie stężenie glukozy na czczo najczęściej jest wynikiem choroby metabolicznej – cukrzycy, uznanego czynnika ryzyka udaru mózgu. Cukrzyca (szczególnie typu II) jest chorobą podstępną, która wiele lat może przebiegać bezobjawowo i niepostrzeżenie prowadzić w tym czasie do groźnych, najczęściej naczyniowych powikłań zagrażających zdrowiu i życiu. Pomiar stężenia poszczególnych składowych lipidogramu to element diagnostyki zaburzeń lipidowych, które nadal stanowią najbardziej rozpowszechniony czynnik ryzyka chorób układu krążenia, w tym udaru mózgu. Cennym uzupełnieniem pakietu jest badanie stężenia CRP. Podwyższone stężenie CRP wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju chorób sercowo – naczyniowych, np. miażdżycy której konsekwencją może być udar mózgu. Ponadto CRP to niespecyficzny wskaźnik stanu zapalnego, którego stężenie wzrasta najczęściej w przebiegu infekcji bakteryjnej, po urazach, ale także w przebiegu przewlekłych chorób zapalnych jak reumatoidalne zapalenie stawów i nieswoiste zapalne choroby jelit oraz w chorobach nowotworowych. Doskonałym uzupełnieniem Pakietu profilaktycznego podstawowego są badania umożliwiające: określenie przyczyny anemii (żelazo, ferrytyna, witamina B12, kwas foliowy) - zestaw uzupełniający dostępny w obniżonej cenie - sprawdź tutaj wykrycie zaburzeń układu odpornościowego (witamina D, IgG) - zestaw uzupełniający dostępny w obniżonej cenie - sprawdź tutaj wykrycie, monitorowanie przebiegu i leczenia chorób metabolicznych (hemoglobina glikowana, Apo B, lipoproteina a) - zestaw uzupełniający dostępny w obniżonej cenie - sprawdź tutaj wykrycie niedoboru witamin i minerałów - pakiet dostępny w obniżonej cenie - sprawdź tutaj

E-PAKIET ZDROWIE W DOBIE PANDEMII
W ramach Pakietu "Zdrowie w dobie pandemii" oferujemy badania przesiewowe, które pomogą zorientować się w jakiej kondycji jest nasz organizm oraz mogą pomóc we wczesnym wychwyceniu wielu nieprawidłowości zdrowotnych. W pakiecie znalazły się następujące badania: Morfologia krwi - Wieloparametrowy wynik tego badania może sygnalizować problemy z odpornością lub toczące się infekcje, a nawet problemy onkologiczne. Może też wskazywać na anemię (np. w przebiegu chorób przewlekłych), co również ma wpływ na zdolność organizmu do zwalczania infekcji. Cennym uzupełnieniem morfologii jest stężenie białka C-reaktywnego (CRP) – niespecyficznego wskaźnika toczącego się stanu zapalnego. Stężenie CRP może wzrastać zarówno w przebiegu infekcji, jak również po urazach czy w szeregu przewlekłych chorób zapalnych – takich jak np. reumatoidalne zapalenie stawów i nieswoiste zapalne choroby jelit, a w końcu nowotworów. Kreatynina – główny laboratoryjny wykładnik funkcji nerek. Wynik tego badania przedstawiany jest łącznie z wyliczeniem tzw. estymowanego wskaźnika filtracji kłębuszkowej (eGFR). Wzrost stężenia kreatyniny we krwi, któremu towarzyszy spadek parametru eGFR wskazuje na niewydolność nerek. Diagnostykę dysfunkcji tego narządu można poszerzyć o badanie ogólne moczu oraz wydalania białka z moczem (badanie ACR). Szacuje się, że na przewlekłą chorobę nerek, jedną z głównych chorób predysponujących do ciężkiego przebiegu COVID-19, choruje nawet 10-15% światowej populacji. Przez długi czas może ona rozwijać się bezobjawowo, stąd tak ważne są profilaktyczne, regularne badania nerek, szczególnie u osób cierpiących na schorzenia predysponujące do ich wystąpienia - takie jak cukrzyca, nadciśnienie i otyłość. Glukoza – oznaczenie na czczo tego cukru we krwi jest podstawowym badaniem w kierunku cukrzycy i stanów ją poprzedzających. Cukrzyca nie jest chorobą śmiertelną, ale może prowadzić do wielu powikłań zagrażających życiu, związanych z uszkodzeniem ścian naczyń dużych i małych (np. nerkowych) naczyń krwionośnych. W jej przebiegu dochodzi również do wzrostu podatności na infekcje. Lipidogram – dyslipidemia, czyli nieprawidłowe wyniki któregoś z parametrów lipidogramu:  cholesterolu całkowitego, „złego” cholesterolu LDL, „równie złego” cholesterolu nie-HDL, „dobrego” cholesterolu HDL frakcji lub trójglicerydów  we krwi to jedno z głównych wskaźników ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych. Może doprowadzić do rozwoju nadciśnienia, a ono z kolei do niewydolności serca. Choroba ta może stanowić przyczynę poważnego przebiegu COVID-19, jak i nasilić się lub ujawnić po przebyciu choroby. Diagnostykę niewydolności serca może wspomóc laboratoryjne oznaczanie peptydu natriuretycznego (BNP lub NT pro-BNP). Próby wątrobowe - grupa badań, pozwalająca ocenić stan wątroby i dróg żółciowych, obejmująca oznaczenie aktywności enzymów wątrobowych (ALT, AST, GGTP i ALP) oraz stężenia bilirubiny całkowitej. Stłuszczenie wątroby na podłożu metabolicznym (MAFLD, NAFLD), czyli zaburzeń w gospodarce energetycznej, przez niektórych autorów wymieniane jest jako jeden z czynników ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19.  Ta najpowszechniejsza na świecie i w Polsce choroba wątroby (może dotyczyć nawet 25% Polaków) rozpoznawana jest na podstawie badań obrazowych, ale jej podejrzenie budzić mogą nawet granicznie nieprawidłowe wyniki oznaczania we krwi aktywności enzymów wątrobowych: ALT i GGTP, rzadziej obserwować można wzrost poziomu bilirubiny. Na zagrożenie NAFLD wskazuje dieta wysokokaloryczna, bogata w rafinowane węglowodany, tłuszcze nasycone i słodzone napoje. Choroba ta często współwystępuje z tzw. zespołem metabolicznym (otyłość, nadciśnienie, dyslipidemia czy nieprawidłowy poziom glukozy na czczo).