31 maja 2022 - Przeczytasz w 3 min

Zespół nadnerczowo-płciowy – czym jest?

Zespół nadnerczowo-płciowy znany jest również jako wrodzony przerost nadnerczy. Pod nazwą zespołu nadnerczowo-płciowego kryją się najczęściej trzy kliniczne postacie schorzenia, wynikające z niedoboru jednego z enzymów, biorącego udział w przemianie hormonu steroidowego – kortyzolu. Czym się objawia zespół nadnerczowo-płciowy, kiedy pojawiają się pierwsze objawy i jak się diagnozuje?

zespół nadnerczowo-płciowy

Zespół nadnerczowo-płciowy – przyczyny

Zespół nadnerczowo-płciowy jest konsekwencją zaburzenia enzymatycznego, najczęściej polegającego na zmniejszeniu lub zahamowaniu aktywności 21α-hydroksylazy, ważnego enzymu w syntezie kortyzolu. Wskutek zaburzenia – kortyzol, czyli hormon kory nadnerczy produkowany jest w obniżonej ilości, przez co kora nadnerczy w mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego nieustannie pobudzana jest przez podwzgórze i przysadkę mózgową do jego produkcji.

Stymulacja kory nadnerczy przez hormony nadrzędne (kortykoliberynę i adrenokortykotropinę) prowadzi do przerostu nadnerczy (stąd nazwa zaburzenia – wrodzony przerost nadnerczy) oraz nadmiernej produkcji innych hormonów np. androgenów nadnerczowych.

W zależności od rodzaju mutacji genów, który prowadzi do defektu w wydzielaniu 21α-hydroksylazy, objawy zaburzenia mogą ujawniać się w okresie noworodkowym, u nastolatków lub u osób dorosłych.

Przerost nadnerczy – objawy

Postać klasyczna z utratą soli jest najczęstszą postacią zespołu nadnerczowo-płciowego (70-75% przypadków). Ze względu na całkowicie zahamowaną aktywność 21α-hydroksylazy, objawy pojawiają się już u noworodków i stanowią realne zagrożenie dla życia dziecka. U dziecka obserwuje się brak apetytu, brak przyrostu bądź utratę masy ciała, odwodnienie, biegunkę i wymioty. 

W wynikach badań laboratoryjnych dominują zaburzenia gospodarki wodno – elektrolitowej (nieprawidłowe stężenia sodu, potasu), węglowodanowej (obniżone stężenie glukozy) oraz zaburzenia metaboliczne (kwasica).

Chłopcy rodzą się z narządami płciowymi o prawidłowym wyglądzie, u dziewczynek dominują cechy ich maskulinizacji (narządy płciowe przypominają męskie narządy płciowe np. mocno przerośnięta łechtaczka).

Postać klasyczna bez utraty soli stanowi około 30% przypadków zespołu nadnerczowo-płciowego i rozpoznawana jest u dzieci najczęściej w wieku przedszkolnym (2-4 lat). Ze względu na zmiany w wyglądzie w zewnętrznych narządów płciowych nieco wcześniej diagnozowana jest u dziewczynek.

Zauważalnymi objawami tej postaci są przyspieszone tempo wzrastania (widoczne w bilansach na siatce centylowej, przyspieszony wiek kostny) oraz przyspieszone dojrzewanie płciowe (owłosienie łonowe i pachowe, powiększenie narządów płciowych zewnętrznych, trądzik, przetłuszczanie skóry, nasilony zapach potu). W postaci klasycznej bez utraty soli, enzym 21α-hydroksylaza wykazuje zaledwie 1-2% aktywności.

Nieklasyczny przerost nadnerczy nazywany jest również postacią nieklasyczną o późnym początku. W tym typie zaburzenia ze względu na zachowaną nawet 50% aktywność 21α-hydroksylazy obserwowane są jedynie łagodne cechy androgenizacji (skutki nadmiaru androgenów – trądzik, łysienie, zaburzenia miesiączkowania, nadmierne owłosienie twarzy itp.).

Zespół nadnerczowo-płciowy – niedobór innych enzymów

Przyczyną zespołu nadnerczowo-płciowego może być również spadek aktywności enzymów innych niż 21α-hydroksylaza, ale również biorących udział w przemianach kortyzolu. Przykładem może być niedobór 11β-hydroksylazy, 17α-hydroksylazy, lub dehydrogenazy 3β-hydroksysteroidowej typu 2.

Zespół nadnerczowo-płciowy – diagnostyka

W diagnostyce zespołu nadnerczowo–płciowego kluczową rolę odgrywają badania hormonalne, w których oznacza się stężenia substratów i produktów enzymów, odpowiedzialnych za przemiany kortyzolu. W klasycznej postaci zespołu nadnerczowo-płciowego obserwuje się w związku z powyższym wysokie stężenia substratu dla 21α-hydroksylazy (17-hydroksyprogesteronu), wysokie stężenia androgenów i niskie stężenia mineralkortykoidów.

Na chwilę obecną w Polsce badanie stężenia 17-hydroksyprogesteronu, w celu wykrycia klasycznej postaci zespołu nadnerczowo-płciowego, wykonuje się jako badanie przesiewowe u każdego noworodka najwcześniej w 2 dobie życia.

O szczegółowym postępowaniu diagnostycznym w kontekście innych postaci wrodzonego przerostu nadnerczy decyduje lekarz prowadzący pacjenta.

Przerost nadnerczy – leczenie

Leczenie zespołu nadnerczowo-płciowego polega na uzupełnieniu hormonów, które w wyniku zaburzenia enzymatycznego produkowane są w ilości niewystarczającej oraz zahamowaniu wydzielania hormonów produkowanych w nadmiarze.

Leczenie zapobiega zaburzeniom elektrolitowym, węglowodanowym i metabolicznym, umożliwia prawidłowy rozwój chorego w kontekście wysokości ciała, ale także dojrzewania płciowego i płodności.

Piśmiennictwo:

Endokrynologia wieku rozwojowego. Pyrżak B, Walczak M. PZWL 2018.

Podobne artykuły

23 grudnia 2021

TSH – funkcja i rola w organizmie hormonu tyreotropowego. Badania i normy

TSH, czyli tyreotropina jest, hormonem wytwarzanym przez przysadkę mózgową. Jej zadaniem jest pobudzenie tarczycy do produkcji hormonów tyroksyny i trijodotryroniny. Odgrywa niezwykle ważną rolę w regulacji procesów metabolicznych, a także układów rozrodczego i nerwowego. Zobacz, jakie badania wykonuje się obok TSH oraz co oznacza zbyt wysoki i zbyt niski poziom hormonu. TSH – co to jest? TSH (tyreotropina) to hormon wytwarzany przez przysadkę mózgową w odpowiedzi na działanie pod­wzgó­rzo­wego hor­monu uwal­nia­ją­cego − tyreoliberyny (TRH). TSH pobudza tarczycę do produkcji ty­rok­sy­ny (T4) i trijodotryroniny (T3). Hormony tarczycy biorą udział w procesach metabolicznych białek, węglowodanów, tłuszczów, a także regulują funkcjonowanie układu rozrodczego, nerwowego i wpływają na termogenezę, czyli ogół procesów zmierzających do utrzymania stałej temperatury ciała. Synteza i wydzielanie hormonów tarczycy (T3, T4) pozostaje w sprzężeniu zwrotnym ujemnym z TSH wydzielanym przez przysadkę w układzie przysadka-tarczyca. W związku z powyższym, wahania poziomu tyreotropiny są istotnym wskaźnikiem zaburzeń wydzielania T3 i T4. Fizjologicznie, niskie stężenie hormonów tarczycy wzmaga wydzielanie TSH przez przysadkę, co prowadzi do wzrostu ich produkcji przez tarczycę w przypadku odpowiedniej dostępności jodu w organizmie. Osiągnięcie prawidłowego stężenia T3 i T4 wpływa na zahamowanie uwalniania TSH. TSH – badanie i normy Badanie stężenie TSH wykonuje się, by ocenić funkcjonowanie tarczycy. Jeśli stężenie tego hormonu odbiega od przyjętych norm, lekarz zleca pogłębienie diagnostyki poprzez oznaczenie stężeń wolnej tyroksyny (FT4) i wolnej trijodotyroniny (FT3). FT3 i FT4 to formy wolne, odpowiednio T3 i T4 czyli niezwiązane z białkami osocza. Frakcje związane nie posiadają aktywności biologicznej, dlatego w celach diagnostycznych oznacza się frakcje wolne. Zakresy referencyjne dla TSH zależą od metody pomiaru i grupy referencyjnej, co powoduje niekiedy dość znaczne różnice. Zakresy[4] dla kobiet w ciąży na terenie Polski, podawane zależnie od trymestru wynoszą: I trymestr 0,009 – 3,18 μIU/ml,II trymestr 0,05 – 3,44 μIU/ml,III trymestr 0,11 – 3,53 μIU/ml. UWAGA! Obowiązujące dla laboratorium i metody zakresy referencyjne TSH są umieszczane na wyniku uzyskanym z laboratorium. Poziom TSH w I trymestrze ciąży ulega obniżeniu w związku z wysokim stężeniem gonadotropiny kosmówkowej (HCG) produkowanej przez łożysko. HCG to hormon wykazujący podobieństwo strukturalne do TSH i posiadający jak TSH działanie tyreotropowe (stymulacja tarczycy do produkcji i wydzielania tyroksyny i trójjodotyroniny). Cena komercyjnego badania TSH to koszt 20-25 zł. Badanie można wykonać bezpłatnie, jeśli pacjent posiada skierowanie od lekarza. Oznaczenie poziomu TSH i hormonów tarczycy wykonasz w DIAGNOSTYCE. Niskie TSH Stężenie TSH poniżej zakresu referencyjnego, któremu towarzyszy wzrost poziomu FT4 i/lub FT3, dowodzi istnienia pierwotnej nadczynności tarczycy. Nadczynność tarczycy określana jest mianem hipertyreozy. Przyczyny pierwotnej nadczynności tarczycy: choroba Gravesa-Basedova,wole guzkowe nadczynne − choroba Plummera,zapalenie tarczycy (poporodowe, wirusowe np. choroba Quervaina),przedawkowanie preparatów jodu,leczenie tyroksyną, nadmierna podaż hormonów tarczycy. Objawy pierwotnej nadczynności tarczycy (niskie TSH) to: tachykardia (przyspieszony rytm serca), arytmia;pobudzenie psychoruchowe, zaburzenia koncentracji i uwagi;redukcja masy ciała przy wzroście łaknienia;wzmożona potliwość, ciepła i wilgotna skóra;nadmierne wypadanie włosów i łamliwość paznokci;zaburzenia miesiączkowania u kobiet, a u mężczyzn problemy ze wzwodem;spadek tolerancji wysiłku fizycznego, męczliwość mięśni. W terapii nadczynności tarczycy wykorzystuje się leki tyreostatyczne, które obniżają syntezę hormonów gruczołu tarczowego, a także wykorzystuje się leczenie jodem promieniotwórczym. Wysokie TSH Wzrost stężenia TSH oraz spadek stężeń FT4 i FT3 wskazuje na pierwotną niedoczynność tarczycy. Niedoczynność tarczycy określana jest jako hipotyreoza. Symptomy pierwotnej niedoczynności tarczycy to: w przypadku układu pokarmowego: spowolnienie perystaltyki − zaparcia, wzrost masy ciała przy obniżonym łaknieniu;w przypadku układu krążenia: bradykardia (spowolnienie rytmu serca), niewydolność serca (spadek rzutu serca i objętości minutowej);w przypadku układu nerwowego i mięśniowego: apatia, znużenie, senność, spowolnienie mowy/ruchów, depresja, osłabienie siły mięśniowej i zmniejszona tolerancja wysiłku;w przypadku układu oddechowego: upośledzenie drożności górnych dróg oddechowych wskutek obecności wola;w przypadku skóry: sucha, chłodna, o odcieniu żółtawym na skutek zaburzeń w przemianach karotenu, wzmożone rogowacenie naskórka, obrzęki podskórne – tzw. obrzęk śluzowaty zwłaszcza w obrębie powiek;w przypadku układu rozrodczego: nieregularne miesiączki, cykle bezowulacyjne, trudności z zajściem w ciążę;obniżona tolerancja zimna, marznięcie. Przyczyny pierwotnej niedoczynności gruczołu tarczowego (wysokie TSH) to: choroba Hashimoto, najczęstsza przyczyna niedoczynności tarczycy, może towarzyszyć jej obecność wola lub zanik gruczołu tarczowego. Przyczyn rozwoju choroby upatruje się w predyspozycjach genetycznych oraz sprzyjających czynnikach środowiskowych: przewlekłym stresie, paleniu tytoniu, zanieczyszczeniu powietrza, niedoborze selenu, zapaleniu wątroby typu C. Autoimmunologiczne zapalenie tarczycy może współwystępować z zespołem Turnera, zespołem Downa, zespołem Sjögrena;tyroidektomia (usunięcie tarczycy);stan po leczeniu jodem promieniotwórczym bądź radioterapii;nadmierna podaż jodu lub jego niedobór;przedawkowanie leków tyreostatycznych zażywanych w nadczynności tarczycy;stosowanie jodowych środków kontrastowych wykorzystywanych w radiologicznych badaniach diagnostycznych;defekty enzymatyczne szlaków syntezy hormonów tarczycy;obwodowa oporność na hormony tarczycy. Jeśli odczuwasz niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza pierwszego kontaktu i wykonaj badania laboratoryjne. Nieleczone lub późno rozpoznane choroby tarczycy mogą doprowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych. Możesz także skorzystać z konsultacji online oferowanych przez DIAGNOSTYKĘ. Bibliografia: http://www.czytelniamedyczna.pl/2806,postpy-w-laboratoryjnej-diagnostyce-czynnoci-tarczycy.htmlChoroby Serca i Naczyń 2007, tom 4, nr 1; Pierwotne, wtórne i jatrogenne zaburzenia czynności tarczycy; Joanna Karpińska, Bożena Kryszałowicz, Anna Błachowicz, Edward Franekhttps://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/200804_Farmacja_004.pdfhttps://www.woia.pl/dat/attach/930_praca-specjalizacyjna—malwina-liskowska.pdfhttps://podyplomie.pl/medycyna/26198,interpretacja-nietypowych-wynikow-badan-czynnosci-tarczycyhttps://journals.viamedica.pl/endokrynologia_polska/article/view/EP.a2021.0089

02 października 2019

Hormon stresu – kortyzol

Czym jest kortyzol? Kortyzol jest hormonem sterydowym wytwarzanym z cholesterolu w korze nadnerczy. Jego sterydowa budowa umożliwia łatwe przenikanie przez błony fosfolipidowe komórek, co z kolei warunkuje szybką odpowiedź komórki na działanie tego hormonu. Receptory wiążące kortyzol, zlokalizowane są na niemalże każdej komórce organizmu, w związku z czym hormon ten reguluje pracę wielu narządów i układów, wpływa m.in. na przemianę metaboliczną węglowodanów (cukrów), białek i tłuszczy. Rola kortyzolu w organizmie  Bardzo ważną funkcją kortyzolu jest regulacja gospodarki węglowodanowej. Uwalniany kortyzol nasila w wątrobie, mięśniach i tkance tłuszczowej proces produkcji glukozy, oraz zmniejsza jej magazynowanie. Oddziałując na komórki trzustki, kortyzol ogranicza produkcję insuliny, co również powoduje zwiększenie poziomu glukozy we krwi. Kortyzol wywiera także wpływ na przemianę metaboliczną tłuszczy oraz białek. Łącząc się z komórkami tkanki tłuszczowej kortyzol wywołuje lipolizę, czyli nasilenie rozkładu zmagazynowanych tam tłuszczy. Reagując z komórkami wątroby natomiast, kortyzol nasila syntezę i magazynowanie białek. Wśród pozostałych funkcji kortyzolu wymienia się jego wpływ na gospodarkę jonami sodu i potasu, ale także udział w reakcjach układu odpornościowego. Kortyzol hamuje aktywność komórek biorących udział w rozwoju stanu zapalnego, przez co ma silne działanie przeciwalergiczne i przeciwzapalne. Nieprawidłowe stężenie kortyzolu we krwi może być spowodowane dysfunkcjami samych nadnerczy lub też nieprawidłowościami w przysadce mózgowej – gruczole pobudzającym nadnercza do pracy. Zaburzenia związane z produkcją kortyzolu dzieli się na nadczynność lub niedoczynność nadnerczy. Jakie są konsekwencje wysokiego poziomu kortyzolu? Nadczynność nadnerczy charakteryzuje wysoki poziom kortyzolu, który klinicznie objawia się: wzrostem poziomu glukozy we krwi (hiperglikemią), wzmożonym pragnieniem i nasilonym oddawaniem moczu, zwiększoną częstotliwością infekcji oraz nadciśnieniem tętniczym. Przewlekle podniesiony poziom kortyzolu skutkuje także zmianami w budowie ciała. Charakterystyczna dla tego typu zaburzenia jest okrągła twarz (księżyc w pełni), odkładanie się tłuszczu w okolicy karku (bawoli kark), zwiększenie obwodu brzucha (żabi brzuch), wychudzenie nóg i rąk oraz zaniki mięśni. Zaburzenia związane z podwyższonym stężeniem kortyzolu we krwi określa się mianem choroby lub zespołu Cushinga. W przypadku choroby Cushinga przyczyną nadmiernej produkcji kortyzolu jest guz przysadki, w zespole Cushinga nadprodukcja kortyzolu wynika z obecności guza w nadnerczach. Powyższe objawy, charakterystyczne dla choroby czy też zespołu Cushinga mogą towarzyszyć przewlekłej terapii lekami sterydowymi. Wpływ stresu na poziom kortyzolu Za wysoki poziom kortyzolu, poza nadczynnością nadnerczy, mogą także odpowiadać sytuacje stresowe. Stres stymuluje wydzielanie kortyzolu z nadnerczy, co z kolei wzmaga uwalnianie do krwi adrenaliny i noradrenaliny – hormonów które pozwalają ciału pozostać w stanie wysokiej gotowości. Efektem przewlekłego stresu i stale podwyższonego poziomu kortyzolu we krwi jest u osoby zestresowanej nasilony apetyt, gromadzenie tkanki tłuszczowej i rozwój otyłości brzusznej. We krwi wzrasta poziom glukozy i lipidów, co w konsekwencji prowadzi do rozwoju niebezpiecznego dla zdrowia zespołu metabolicznego. Powyższe działanie kortyzolu jest kluczowe dla sytuacji stresowych, w których do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, w tym komórek mózgowych, konieczny jest zwiększony poziom glukozy we krwi. Ze względu na udział kortyzolu w reakcji organizmu na stres, hormon ten został uznany za biochemiczny marker (wskaźnik) stresu. Jakie są konsekwencje niskiego poziomu kortyzolu? W przypadku niedoczynności nadnerczy stężenie kortyzolu we krwi znacząco się obniża. Wśród objawów klinicznych występuje przewlekłe i narastające osłabienie, obniżony poziom glukozy we krwi, chudnięcie, nudności i wymioty, biegunka i utrata apetytu. Pacjenci mają tendencję do zasłabnięć – ze względu na obniżone ciśnienie tętnicze krwi. Niskiemu poziomowi kortyzolu towarzyszą także zmiany dermatologiczne, na skórze pojawiają się brązowe przebarwienia. Najczęstszą postacią niedoczynności nadnerczy jest choroba Addisona (inaczej cisawica – od skórnych przebarwień, mających barwę drewna cisu), w której nadnercza niszczone są przez autoprzeciwciała (przeciwciała skierowane przeciwko własnym tkankom organizmu). Kiedy wykonywać badanie kortyzolu? Powyższe zaburzenia diagnozuje się na podstawie objawów klinicznych oraz pomiaru stężenia kortyzolu we krwi, pobranej wyłącznie w godzinach porannych ze względu na dobowy rytm wydzielania hormonu (najwyższe stężenie ok. 8:00 rano). Niekiedy, przy uzyskaniu niejednoznacznych wyników badania poziomu kortyzolu, poza podstawową procedurą pobrania krwi niezbędne może być wykonanie testów czynnościowych, czyli oznaczenia stężenia kortyzolu po podaniu odpowiednich leków. dr Beata Skowron  Piśmiennictwo: Physiology, Cortisol. Thau L, Sharma S. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2019 Jan-. 2019 Feb 15. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/30855827 Lee DY, Kim E, Choi MH. Technical and clinical aspects of cortisol as a biochemical marker of chronic stress. BMB Rep. 2015 Apr;48(4):209-16. [PMC free article] [PubMed] Lila AR, Sarathi V, Jagtap VS, Bandgar T, Menon P, Shah NS. Cushing’s syndrome: Stepwise approach to diagnosis. Indian J Endocrinol Metab. 2011 Oct;15 Suppl 4:S317-21. Neary N, Nieman L. Adrenal insufficiency: etiology, diagnosis and treatment. Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2010 Jun;17(3):217-23. [PMC free article] [PubMed] Nikola Musiała, Iga Hołyńska-Iwan, Dorota Olszewska-Słonina Cortisol – inspection in the physiology and stress Journal of Laboratory DiagnosticsDiagn Lab. 2018; 54(1): 29-36
Powiązane badania

Glukoza
Glukoza. Oznaczenie stężenia glukozy we krwi służy do oceny metabolizmu węglowodanów. Jest podstawowym badaniem w rozpoznawaniu i monitorowaniu  leczenia cukrzycy. Wykorzystywane w identyfikacji zaburzeń tolerancji węglowodanów oraz metabolizmu węglowodanów  w chorobach wątroby, trzustki, w akromegalii, w nadczynności kory nadnerczy i w trakcie leczenia steroidami. 

Kortyzol
Kortyzol. Diagnostyka różnicowa zaburzeń stężeń kortyzolu. Rozpoznawanie niedoczynności i nadczynności kory nadnerczy.