CK

Aktywność kinazy kreatynowej (CK). Podstawowym  zastosowaniem  klinicznym pomiaru aktywności kinazy kreatynowej jest rozpoznawanie i monitorowanie chorób mięśni szkieletowych, w mniejszym stopniu  diagnostyka chorób mięśnia sercowego. Kinaza kreatynowa, CK (ang. creatine kinase), inaczej kinaza fosfokreatynowa jest enzymem wytwarzanym przez wiele typów tkanek. Jest enzymem kluczowym dla przemian energetycznych komórki, wpływającym na gospodarkę komórkowym ATP. Występuje w dużych ilościach w tkankach o wysokim zapotrzebowaniu na energię: mięśniach (szkieletowych, sercowym i gładkich) i w mózgu. CK regeneruje ATP z zapasów fosfokreatyny (ATP stanowi główne źródło energii dla reakcji biochemicznych). CK tworzy dwa podtypy: B - mózgowy (ang. brain) i M - mięśniowy (ang. muscle), które kodowane są przez oddzielne geny. Ze względu na dimeryczną budowę, CK występuje w postaci trzech izomerycznych dimerów: CK-MM, CK-BB i CK-MB. Proporcje i zawartość dimerów zależne są od rodzaju tkanek. Mięśnie szkieletowe wytwarzają CK-MM (98%) i CK-MB; mięsień sercowy CK-MM (70%) i CK-MB (30%). Forma CK-BB jest charakterystyczna dla mózgu, choć występuje w większości tkanek i rzadko osiąga znaczącą ilość w krwiobiegu, również z powodu krótkiego okresu połowicznego zanikania (1 godz. vs 9 godz. CK-MM)
Do najpowszechniejszych mięśniowych przyczyn chwilowego wzrostu CK we krwi (lub stałego wysokiego poziomu) należą: intensywny trening lub ćwiczenia gimnastyczne (wzrost kilkudniowy, niekiedy w nasileniu mogącym doprowadzić do uszkodzenia nerek (efekt rabdomiolizy); wysoka masa mięśniowa plasująca wynik w pobliżu górnej granicy zakresu; uszkodzenia mięśni: uraz, niedokrwienie, wstrząs; zastrzyki domięśniowe, porażenie elektryczne; wielogodzinne leżenie w niewygodnej pozycji; hipotermia; niedoczynność tarczycy; statyny, leki przeciwreumatyczne; narkotyki – kokaina, heroina, amfetamina. Innymi przyczynami wzrostu CK są: zakażenia (wirusowe – grypa, HIV, EBV), bakteryjne – S. pyogenes, Clostridium, pasożyty – toxoplasma; alkoholizm; niedoczynność nerek (zmniejszenie wydalania CK); wiek –  do 2 r. ż.
W przypadku zawału serca CK wzrasta w 4-10 godz. po wystąpieniu bólu stenokardialnego z maksimum ok. 20-24 godz. i spadkiem po 36-48 godz. Innymi przyczynami wzrostu CK związanymi z mięśniem sercowym są: zapalenie mięśnia sercowego, zatorowość płucna, przeciążenie prawej komory.  Ponieważ aktywność kinazy kreatynowej towarzyszy uszkodzeniu mięśni szkieletowych i przewlekłym uszkodzeniom serca, a nie wyłącznie  zawałowi mięśnia sercowego, to, wraz z wprowadzeniem nowocześniejszych markerów zawału serca (tropnina), oznaczenia CK w diagnostyce zawału straciły na znaczeniu. 
 

Przyczyny wzrostu aktywności CK: postępująca dystrofia mięśniowa, zapalenie mięśni, zapalenie wielomięśniowe, zapalenie skórno-mięśniowe, rozpad mięśni prążkowanych (rabdomioliza), uraz, zastrzyki domięśniowe,  znaczny, długotrwały wysiłek fizyczny,choroby mięśnia sercowego, choroba wieńcowa, zawał, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wsierdzia, zapalenie osierdzia, zabiegi kardiochirurgiczne, zatrucie alkoholem, wstrząs, drgawki, niedoczynność tarczycy, makroformy-CK.

Hemoliza, nadmierny wysiłek, uraz mięśni (np. zastrzyk domięśniowy).

CK, czyli kinaza kreatynowa, to enzym uczestniczący w przemianach energetycznych komórek, odtwarzając adenozynotrifosforan,  ATP, główny nośnik energii w komórkach wszystkich żywych organizmów, podstawowe źródło energii dla reakcji biochemicznych zachodzących w organizmie. Największe ilości CK znajdują się w tkankach, które intensywnie pracują i potrzebują dużych zasobów energii – przede wszystkim w mięśniach szkieletowych, mięśniu sercowym i mózgu.

Kinaza kreatynowa występuje w kilku postaciach, nazywanych izoenzymami. Najważniejsze z nich to CK-MM, związana głównie z mięśniami szkieletowymi; CK-MB, obecna przede wszystkim w mięśniu sercowym; oraz CK-BB, charakterystyczna dla mózgu i tkanki nerwowej. Oznaczenie całkowitej aktywności CK pokazuje, czy aktywność enzymu we krwi jest zwiększona, ale nie wskazuje samodzielnie dokładnego źródła uszkodzenia. Dlatego w określonych   sytuacjach lekarz  zleca dodatkowe badania, np. CK-MB, troponinę, mioglobinę, kreatyninę lub badanie izoenzymów CK.

Badanie CK warto rozważyć, gdy pojawiają się objawy mogące sugerować uszkodzenie lub chorobę mięśni, takie jak:

• ból mięśni,
• skurcze mięśni,
• osłabienie siły mięśniowej,
• trudności w poruszaniu się,
• zaburzenia równowagi,
• obrzęk kończyn,
• ciemne zabarwienie moczu.

Takie objawy nie zawsze oznaczają poważną chorobę, ale mogą wymagać dalszej diagnostyki, szczególnie jeśli utrzymują się dłużej, nasilają się lub pojawiły się po urazie, infekcji, intensywnym wysiłku fizycznym albo po rozpoczęciu nowego leczenia.

Badanie CK wykonuje się także po urazach mięśni, poważnych oparzeniach, napadach drgawek, udarze, urazach mózgu oraz u osób przyjmujących leki mogące uszkadzać mięśnie. Pomiar CK wykonywany jest również u osób aktywnych fizycznie, zwłaszcza przy intensywnych treningach siłowych i interwałowych, gdy istnieje ryzyko nadmiernego przeciążenia mięśni.

W przypadku bólu w klatce piersiowej, duszności, ucisku za mostkiem, zimnych potów, omdlenia lub innych objawów mogących sugerować zawał serca należy pilnie zasięgnąć pomocy medycznej.  W takich sytuacjach większe znaczenie diagnostyczne mają troponiny, a CK jest badaniem pomocniczym.

Nieprawidłowy wynik CK sam w sobie nie daje objawów. Dolegliwości wynikają z przyczyny, która doprowadziła do wzrostu lub obniżenia aktywności kinazy kreatynowej. Przy uszkodzeniu mięśni mogą pojawić się m.in. bóle mięśni, tkliwość, sztywność, skurcze, osłabienie siły mięśniowej, trudności z chodzeniem lub wykonywaniem codziennych czynności. W bardziej nasilonych stanach, np. przy rabdomiolizie, może wystąpić ciemny mocz, obrzęk mięśni i pogorszenie ogólnego samopoczucia.

Jeśli wzrost CK jest związany z mięśniem sercowym, objawy zależą od choroby podstawowej. Mogą obejmować ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność, promieniowanie bólu do barku, ramienia, pleców lub żuchwy, osłabienie, nudności czy niepokój. Takie objawy wymagają pilnej konsultacji medycznej, ponieważ mogą wskazywać na stan nagły.

Stężenie CK  zależy od wieku, płci, masy mięśniowej, poziomu aktywności fizycznej. Przyjmowane zakresy zależą od grupy referencyjnej oraz metody pomiaru w danym laboratorium.. 

Normy CK u kobiet i mężczyzn

Przykładowe, podręcznikowe, zakresy referencyjne wynoszą: u mężczyzn 24–195 IU/l, a u kobiet 24–170 IU/l. Wartości te należy traktować wyłącznie orientacyjnie, ponieważ laboratoria mogą stosować odmienne zakresy referencyjne.

Normy CK u dzieci i młodzieży

U dzieci i młodzieży wartości CK mogą różnić się od zakresów dla osób dorosłych. Przykładowe, podręcznikowe, zakresy referencyjne dla całkowitej CK są zależne od wieku i płci, m.in. inne dla noworodków, dzieci w wieku 2–12 lat, nastolatków oraz dorosłych.

Interpretacja wyników  CK musi uwzględniać objawy , wywiad,  przyjmowane przez pacjenta leki, aktywność fizyczną, urazy oraz wyniki innych badań laboratoryjnych. Jednorazowe podwyższenie CK po intensywnym wysiłku może mieć inne znaczenie niż utrzymujący się wzrost u osoby z osłabieniem mięśni, bólem, ciemnym moczem albo chorobami przewlekłymi.

Prawidłowy wynik CK

Prawidłowy wynik CK oznacza, że aktywność enzymu mieści się w zakresie referencyjnym podanym przez laboratorium. Taki wynik zwykle wyklucza  aktywne, znaczne uszkodzenie mięśni w momencie badania, ale samodzielnie nie wyklucza choroby, zwłaszcza jeśli objawy są wyraźne lub badanie wykonano zbyt wcześnie albo w okresie, gdy aktywność enzymu zdążyła już się obniżyć. Decyzję o dalszej diagnostyce powinien podjąć lekarz.

Podwyższone CK

Podwyższone CK najczęściej wskazuje na uszkodzenie, przeciążenie, zapalenie lub chorobę mięśni. Może pojawić się po intensywnym wysiłku fizycznym, urazie, zastrzyku domięśniowym, długotrwałym unieruchomieniu, napadzie drgawek, w dystrofiach mięśniowych, zapaleniu mięśni, rabdomiolizie, niedoczynności tarczycy, po niektórych lekach lub w przebiegu chorób serca. Wzrost może być przejściowy albo utrzymywać się dłużej – znaczenie ma dynamika zmian oraz stan kliniczny pacjenta.

Wysokie CK nie wskazuje, który narząd lub który mięsień został uszkodzony. Dlatego przy istotnych odchyleniach lekarz może zlecić dodatkowe oznaczenia, np. CK-MB, troponinę, mioglobinę, kreatyninę, badanie ogólne moczu, CRP, TSH, próby wątrobowe lub badanie izoenzymów CK.

Niskie CK

Niskie CK ma zwykle mniejsze znaczenie diagnostyczne niż wynik podwyższony. Obniżenie aktywności kinazy kreatynowej może być obserwowane m.in. w zaawansowanej chorobie alkoholowej wątroby, reumatoidalnym zapaleniu stawów albo w końcowej fazie niektórych dystrofii mięśniowych, gdy znaczna część tkanki mięśniowej została już uszkodzona. Taki wynik również powinien być oceniany w kontekście stanu zdrowia i pozostałych badań.

CK a inne parametry

CK często ocenia się razem z innymi badaniami. CK-MB i troponiny są związane z diagnostyką uszkodzenia mięśnia sercowego, przy czym obecnie troponiny mają decydujące znaczenie w diagnostyce zawału. Mioglobina może być pomocna przy podejrzeniu uszkodzenia mięśni, a kreatynina i eGFR pozwalają ocenić funkcję nerek, co ma szczególne znaczenie przy bardzo wysokim CK i podejrzeniu rabdomiolizy.

W praktyce klinicznej lekarz może też zestawić CK ze stężeniem CRP, próbami wątrobowymi, TSH, elektrolitami lub badaniem ogólnym moczu. Taki zestaw badań pozwala  na odróżnienie przeciążenia mięśni od stanu zapalnego, chorób tarczycy, działań niepożądanych leków albo powikłań związanych z rozpadem mięśni.

Badanie CK stosuje się jako element diagnostyki i monitorowania:

• uszkodzeń mięśni szkieletowych po urazach, oparzeniach, długotrwałym ucisku lub intensywnym wysiłku,
• chorób mięśni, w tym miopatii, dystrofii mięśniowych i zapaleń mięśni,
• rabdomiolizy, czyli nasilonego rozpadu mięśni szkieletowych,
• działań niepożądanych niektórych leków, zwłaszcza gdy pojawiają się bóle lub osłabienie mięśni,
• wybranych chorób serca, choć w diagnostyce ostrego zawału większe znaczenie mają obecnie troponiny,
• sytuacji, w których lekarz chce ocenić, czy doszło do uszkodzenia mięśni w przebiegu choroby, urazu lub terapii.

Na wynik CK może wpływać wiele czynników.  Najważniejsze z nich to intensywny wysiłek fizyczny przed pobraniem, zastrzyki domięśniowe, urazy, napady drgawek, długotrwałe unieruchomienie, duża masa mięśniowa, a także niektóre leki i substancje. Przejściowy wzrost CK może pojawić się również po forsownym treningu i utrzymywać się przez pewien czas, dlatego informacja o ostatniej aktywności fizycznej jest ważna dla osoby interpretującej wynik.

Cena badania aktywności kinazy kreatynowej (CK) zależy od laboratorium oraz miejsca wykonania badania i zazwyczaj wynosi kilkadziesiąt złotych. Jeśli CK jest oznaczane razem z innymi parametrami w pakiecie, koszt może być nieco wyższy.