Serotonina – jaką rolę pełni w organizmie. Objawy nadmiaru i niedoboru serotoniny

Serotonina – co to jest? Serotonina to substancja chemiczna, która pełni w organizmie funkcję neuroprzekaźnika. Bierze udział m.in. w regulacji nastroju, snu, apetytu i pracy przewodu pokarmowego, a także w wielu innych procesach fizjologicznych. Potocznie nazywana jest hormonem szczęścia, jednak jej działanie jest znacznie bardziej złożone. Co wiemy więcej o serotoninie?

Serotonina – gdzie powstaje?

• Większość serotoniny w organizmie powstaje w przewodzie pokarmowym (około 90-95%). 
• Serotonina jest również obecna w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), gdzie produkowana jest przez neurony serotoninergiczne, zlokalizowane przede wszystkim w obrębie jąder szwu pnia mózgu.
• Serotonina znajdująca się w przewodzie pokarmowym i krążąca we krwi oraz serotonina działająca w mózgu tworzą odrębne pule. Związane jest to z brakiem swobodnego przekraczania przez nią bariery krew-mózg. Oznacza to, że stężenie serotoniny we krwi nie jest odzwierciedleniem jej poziomu, ani aktywności w mózgu.

Pod względem chemicznym, serotonina, inaczej 5-hydroksytryptamina (5-HT), powstaje z tryptofanu, czyli aminokwasu egzogennego. Organizm człowieka nie syntetyzuje samodzielnie tryptofanu w ilości wystarczającej do pokrycia zapotrzebowania, dlatego musi on być dostarczany wraz z pożywieniem. W procesie syntezy serotoniny tryptofan jest najpierw przekształcany do 5-hydroksytryptofanu (5-HTP), a następnie do serotoniny. W poszczególnych etapach tego procesu uczestniczą odpowiednie enzymy i kofaktory, m.in. fosforan pirydoksalu, będący aktywną formą witaminy B6.

Serotonina – za co odpowiada?

Serotonina nie odpowiada za jedną konkretną funkcję. Jej działanie zależy m.in. od rodzaju receptora serotoninowego, z którym się łączy, oraz miejsca jego występowania. Układ serotoninergiczny wpływa zarówno na funkcjonowanie mózgu, jak i wielu narządów obwodowych.

Serotonina uczestniczy przede wszystkim w regulacji:

• nastroju i emocji,
• snu i rytmu dobowego,
• apetytu,
• motoryki przewodu pokarmowego,
• procesów związanych z nudnościami i wymiotami,
• temperatury ciała,
• procesów krzepnięcia krwi,
• funkcji seksualnych i libido,
• procesów poznawczych, w tym uczenia się i pamięci,
• metabolizmu tkanki kostnej.

Serotonina a nastrój

Serotonina uczestniczy w regulacji nastroju, emocji oraz reakcji organizmu na stres. Układ serotoninergiczny jest częścią złożonej sieci neuronalnej zaangażowanej w przetwarzanie emocji, lęku i reakcji na bodźce stresowe.

Zaburzenia funkcjonowania układu serotoninergicznego są brane pod uwagę w patogenezie niektórych zaburzeń psychicznych, w tym:

• depresji, 
• zaburzeń lękowych,
• zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. 

Nie oznacza to jednak, że depresja jest wyłącznie skutkiem niedoboru serotoniny. Współczesne podejście uwzględnia wiele wzajemnie powiązanych czynników biologicznych, genetycznych, psychologicznych i środowiskowych.

Serotonina a sen

Serotonina uczestniczy w regulacji cyklu snu i czuwania oraz rytmu dobowego. Jest również związkiem pośrednim w szlaku biosyntezy melatoniny, hormonu odgrywającego ważną rolę w regulacji rytmu okołodobowego. 

Prawidłowe funkcjonowanie układu serotoninergicznego jest zatem jednym z elementów złożonych mechanizmów odpowiadających za sen i czuwanie.

Serotonina a przewód pokarmowy

Duża część serotoniny w organizmie znajduje się w przewodzie pokarmowym. Jest ona produkowana przede wszystkim przez komórki enterochromafinowe i wpływa na motorykę jelit.

Serotonina uczestniczy także w mechanizmach odpowiedzialnych za nudności i wymioty. Dzięki temu pełni istotną funkcję w komunikacji pomiędzy przewodem pokarmowym a układem nerwowym.

Niedobór serotoniny – objawy

Ze względu na szeroki zakres działania serotoniny nie istnieje charakterystyczny zestaw objawów, który pozwalałby na podstawie samych dolegliwości rozpoznać jej niedobór. Zaburzenia funkcjonowania układu serotoninergicznego mogą wiązać się z różnymi objawami, jednak podobne symptomy występują również w wielu innych stanach i chorobach.

Do objawów, które mogą towarzyszyć zaburzeniom nastroju i funkcjonowania układu nerwowego, należą:

• obniżenie samopoczucia,
• przewlekłe zmęczenie,
• drażliwość,
• problemy ze snem, w tym bezsenność lub trudności z zasypianiem,
• pogorszenie koncentracji,
• zaburzenia pamięci,
• zmiany apetytu,
• obniżenie libido,
• zwiększona podatność na stres,
• poczucie bezradności lub obniżenie samooceny.

Objawy te nie są jednak swoiste dla zaburzeń serotoninergicznych. Mogą także występować w przebiegu depresji, zaburzeń lękowych, przewlekłego stresu, zaburzeń snu, chorób somatycznych czy niedoborów niektórych składników odżywczych.

W przypadku utrzymujących się lub nasilających się objawów warto skonsultować się z lekarzem. Do leków stosowanych w leczeniu depresji należą SSRI (ang. selective serotonin reuptake inhibitors), które hamują wychwyt zwrotny serotoniny przez neurony, zwiększając jej dostępność w szczelinie synaptycznej.

Jak sprawdzić poziom serotoniny?

Serotoninę można oznaczać w materiale biologicznym, jednak wynik badania jej stężenia we krwi nie pozwala ocenić poziomu serotoniny w mózgu.

Oznaczenie serotoniny nie jest więc standardowym badaniem służącym do rozpoznawania depresji ani zaburzeń lękowych. W przypadku takich problemów podstawą diagnostyki jest przede wszystkim rozmowa z lekarzem, analiza zgłaszanych objawów, wywiad oraz odpowiednie badanie kliniczne.

W określonych sytuacjach klinicznych lekarz może natomiast zlecić badania związane z metabolizmem serotoniny. Jednym z nich jest oznaczenie kwasu 5-hydroksyindolooctowego (5-HIAA), będącego głównym metabolitem serotoniny.

Badanie 5-HIAA w dobowej zbiórce moczu może być wykorzystywane w diagnostyce niektórych guzów neuroendokrynnych, szczególnie w przypadku podejrzenia zespołu rakowiaka. Nie jest to jednak badanie służące do rozpoznawania depresji lub oceny jej nasilenia.

Nadmiar serotoniny – objawy

Nadmierna aktywacja układu serotoninergicznego, najczęściej wskutek przedawkowania leków serotoninergicznych lub ich łączenia z innymi substancjami nasilającymi przekaźnictwo serotoninowe, może prowadzić do wystąpienia zespołu serotoninowego.

Objawy zespołu serotoninowego mogą obejmować:

• niepokój i pobudzenie,
• drżenia mięśniowe,
• wzmożenie odruchów,
• zwiększone napięcie mięśniowe i skurcze mięśni,
• nadmierna potliwość,
• przyspieszenie czynności serca,
• podwyższone ciśnienie tętnicze,
• nudności, wymioty i biegunka,
• podwyższona temperatura ciała,
• splątanie i zaburzenia świadomości.

Objawy mogą mieć różne nasilenie. W ciężkich przypadkach może wystąpić znaczna hipertermia, drgawki, nasilona sztywność mięśni, zaburzenia świadomości oraz powikłania zagrażające życiu.

Zespół serotoninowy rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie obrazu klinicznego, objawów oraz informacji dotyczących przyjmowanych leków i innych substancji. 

W przypadku nagłego wystąpienia nasilonych objawów, szczególnie wysokiej temperatury ciała, zaburzeń świadomości, silnego pobudzenia, nasilonych drżeń lub drgawek, konieczna jest pilna pomoc medyczna.

W czym jest serotonina?

Serotonina występuje naturalnie w niektórych produktach spożywczych. Jednak samo spożycie produktów zawierających serotoninę nie oznacza bezpośredniego zwiększenia jej poziomu w mózgu. Z punktu widzenia syntezy serotoniny większe znaczenie ma dostarczanie organizmowi tryptofanu.

Tryptofan jest aminokwasem egzogennym, dlatego musi być dostarczany wraz z dietą. Organizm wykorzystuje go m.in. do produkcji serotoniny.

Tryptofan znajduje się w:

• mięsie i drobiu,
• rybach,
• jajach,
• mleku i produktach mlecznych,
• soi i produktach sojowych,
• orzechach,
• nasionach,
• produktach pełnoziarnistych.

Sama obecność tryptofanu w diecie nie oznacza automatycznego zwiększenia poziomu serotoniny w mózgu. W procesie syntezy serotoniny istotną rolę odgrywa witamina B6 (pirydoksyna), która uczestniczy w jednym z etapów jej powstawania. Prawidłowe funkcjonowanie organizmu wymaga również odpowiedniej podaży innych składników odżywczych, takich jak witamina B12 (kobalamina), witamina D, kwasy tłuszczowe omega-3 oraz kwas foliowy (witamina B9).

Jak podnieść poziom serotoniny?

Nie istnieje jeden uniwersalny sposób, który bezpiecznie zwiększa poziom serotoniny u każdego człowieka. Funkcjonowanie układu serotoninergicznego zależy od wielu czynników.

Na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego korzystnie wpływa przede wszystkim zdrowy styl życia. Istotne znaczenie mają:

• zbilansowana i urozmaicona dieta,
• regularna aktywność fizyczna,
• odpowiednia ilość i jakość snu,
• regularna ekspozycja na światło dzienne,
• ograniczenie przewlekłego stresu,
• unikanie nadmiernego spożycia alkoholu i innych substancji psychoaktywnych.

Aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i prawidłowe odżywianie wspierają ogólny stan zdrowia psychicznego, ale nie powinny być traktowane jako zamiennik leczenia depresji lub innych zaburzeń psychicznych.

W przypadku nasilonych lub utrzymujących się objawów depresji, zaburzeń lękowych albo innych problemów ze zdrowiem psychicznym należy skonsultować się z lekarzem. W zależności od rozpoznania może być wskazana psychoterapia, farmakoterapia lub połączenie obu metod.

W określonych przypadkach lekarz psychiatra może zalecić leki wpływające na przekaźnictwo serotoninergiczne. Leki te należy przyjmować zgodnie z zaleconym dawkowaniem. Nie należy samodzielnie zwiększać ani zmniejszać dawki, przerywać leczenia, czy łączyć preparatów wpływających na układ serotoninergiczny bez konsultacji z lekarzem.

Mgr Karolina Górska