20 października 2022 - Przeczytasz w 3 min

Stopa cukrzycowa – objawy, powikłania, badania

Stopa cukrzycowa jest poważnym powikłaniem cukrzycy, choroby metabolicznej, w której przewlekle utrzymuje się hiperglikemia, czyli podwyższony poziom glukozy (cukru) we krwi. Stopa cukrzycowa jest jedną z częstszych przyczyn hospitalizacji w przebiegu choroby, stanowi również istotny czynnik ryzyka amputacji chorobowo zmienionej kończyny. Z jakiego powodu rozwija się stopa cukrzycowa i jak dbać o stopy w przebiegu cukrzycy?

stopa cukrzycowa

Co to jest stopa cukrzycowa?

Z definicji, stopa cukrzycowa to infekcja, owrzodzenie lub/i uszkodzenie tkanek zlokalizowanych poniżej kostki u chorego na cukrzycę, spowodowane zaburzeniami neurologicznymi i chorobami naczyń obwodowych.

Stopa cukrzycowa jest konsekwencją zmian zachodzących w organizmie w wyniku przewlekle podniesionego poziomu glukozy we krwi. Po pierwsze, hiperglikemia prowadzi do zmian w naczyniach krwionośnych całego organizmu o charakterze makro- i mikroangiopatii, czyli uszkodzenia dużych i drobnych naczyń krwionośnych. Po drugie, wynikające z uszkodzeń naczyń nieprawidłowe ukrwienie, warunkuje spadek ilości tlenu dostarczanego do tkanek, również do nerwów, co z kolei przekłada się na zaburzenia przemian metabolicznych zachodzących w komórkach nerwowych i upośledzenie ich funkcji. Stan ten fachowo określa się mianem neuropatii cukrzycowej.

To właśnie neuropatia cukrzycowa wskazywana jest jako główny winowajca rozwoju stopy cukrzycowej. Pierwszymi objawami rozwijającej się neuropatii jest objaw „skarpetek i rękawiczek”, czyli zaburzenie czucia w obszarze stóp i dłoni. W tym przypadku pacjenci zauważają, że mogą przenosić np. gorące naczynia bez użycia rękawicy kuchennej i nie odczuwają nieprzyjemnego gorąca. Takie zaburzenie może wiązać się z konsekwencjami w postaci oparzenia skóry.  W przypadku stóp, zaburzenie czucia prowadzi do niedostrzegania i lekceważenia niebolesnych zmian, których brak odpowiedniej pielęgnacji może być przyczyną powstania owrzodzeń, czyli jednego z objawów stopy cukrzycowej.

Stopa cukrzycowa – objawy

Stopa cukrzycowa to cała gama objawów. Ze względu na konieczność dobrania właściwego leczenia, konieczne jest ustalenie typu stopy cukrzycowej. Wyróżnia się 3 typy stopy cukrzycowej:

  • Stopa cukrzycowa neuropatyczna – występuje u większości pacjentów (~60%), przyczyną zmian jest dysfunkcja nerwów;
  • Stopa cukrzycowa niedokrwienna – wynika ze zmian miażdżycowych obejmujących naczynia krwionośne stopy (dotyczy ~15% pacjentów);
  • Stopa cukrzycowa – postać mieszana (~25% pacjentów).

Wśród objawów stopy cukrzycowej wymienia się zmniejszenie potliwości stóp i wysuszenie
skóry, zwiększoną tendencja do pęknięć i tworzenia ran, które stają się wrotami potencjalnego zakażenia przez bakterie i grzyby. Rany goją się trudniej, infekcje skórne mają tendencje do przewlekania się z powodu utrudnionej penetracji stosowanych miejscowo leków. Niedokrwienie powoduje ścieńczenie i błyszczenie skóry, stwierdza się także brak owłosienia na skórze pacjenta. W postaci niedokrwiennej stopy są zimne i blade. W postaci neuropatycznej – zaczerwienione i ciepłe. W różnicowaniu postaci stopy cukrzycowej uwzględnia się obecność tętna na tętnicy grzbietowej stopy (brak tętna – postać niedokrwienna), lokalizację i rodzaj owrzodzeń (podeszwa – postać neuropatyczna, powierzchnia grzbietowa stopy – postać niedokrwienna).

Do powstania groźnego w konsekwencjach owrzodzenia stopy prowadzi nawet niewielkie uszkodzenie, które bardzo często ulega zakażeniu przez bakterie. Nieprawidłowa reakcja pacjenta (brak uwagi, zlekceważenie zmiany) na toczący się w obrębie stopy stan zapalny może skutkować rozwojem martwicy, która znacząco zwiększa ryzyko hospitalizacji i amputacji kończyny.

Czynnikami ryzyka „rozwinięcia” powikłania jakim jest stopa cukrzycowa są otyłość, retinopatia (dysfunkcja wzroku spowodowana cukrzycą), palenie papierosów, płeć męską, niezdolność do prawidłowej pielęgnacji stóp i nadużywanie alkoholu. U pacjentów z cukrzycą dużą wagę przykłada się do edukacji dotyczącej profilaktyki stopy cukrzycowej. Pacjent powinien codziennie oglądać stopy i przestrzenie międzypalcowe, dokładnie osuszać stopy między palcami, zadbać o skarpetki i luźne buty dobrej jakości, z uwagą obcinać paznokcie, samodzielnie wystrzegać się usuwania odcisków lub modzeli oraz każdą zmianę w obrębie stopy zgłaszać lekarzowi prowadzącemu.

Jak leczyć stopę cukrzycową?

Ponieważ stopa cukrzycowa jest powikłaniem cukrzycy, w pierwszej kolejności powinno zadbać się o właściwe wyrównanie cukrzycy, które znacząco zredukuje ryzyko wystąpienia ponownych zmian. Leczenie farmakologiczne stosowane w terapii stopy cukrzycowej ma na celu poprawę ukrwienia stopy, przewodnictwa nerwowego i eliminację zakażenia bakteryjnego. W eliminacji owrzodzenia stosuje się odbarczenie kończyny (unikanie stawania na stopie), leczenie miejscowe (opatrunki, maści) i chirurgiczne, polegające na oczyszczeniu rany, usunięciu zmian martwiczych i drenażu ropni, w ostateczności amputacji kończyny. Do terapii wspomagających leczenie stopy cukrzycowej zalicza się podciśnieniowe leczenie ran, terapię osoczem bogatopłytkowym, terapię larwalną i leczenie tlenem hiperbarycznym.

Bibliografia

  1. Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna, Kraków 2021.
  2. IWGDF Editorial Board. IWGDF Definitions and Criteria. 2019; Available at:
    https://iwgdfguidelines.org/definitions-criteria/. Accessed 04/23, 2019.
  3. Leczenie Zespołu Stopy Cukrzycowej. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji
    Wydział Świadczeń Opieki Zdrowotnej. Nr: WS.430.5.2018
  4. Zespół stopy cukrzycowej – problem wciąż aktualny. Korzonek M, Markiel A, Czarnota-Chlewicka J. Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne 2016; 1: 1–8
  5. Zespół stopy cukrzycowej — patogeneza i praktyczne aspekty postępowania. Korzon-Burakowska A. Choroby Serca i Naczyń 2007; 4 (2): 93–98
Powiązane pakiety

Ryzyko cukrzycy/insulinooporność
Badania zawarte w pakiecie ryzyko cukrzycy typu 2/insulinooporność zostały dobrane w sposób, który pozwala na oszacowanie ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 2, wykrycie stanu przedcukrzycowego i zaburzeń mu towarzyszących (hiperinsulinemii i insulinooporności) lub diagnostykę samej cukrzycy.   Cukrzyca typu 2 jest podstępną oraz groźną w konsekwencjach chorobą metaboliczną, która przez wiele lat nawet w 30% przypadków pozostaje nierozpoznana. Charakteryzuje się przewlekłą hiperglikemią, co oznacza, że stężenie glukozy we krwi przekracza górną granicę wartości referencyjnych (tzw. normy). Nadmiar glukozy „przykleja” się wówczas do różnych struktur organizmu, prowadząc do ich upośledzenia i zaburzonego funkcjonowania. Alarmującym stanem poprzedzającym wystąpienie choroby jest stan przedcukrzycowy. Cechuje się nieprawidłowym stężeniem glukozy na czczo, zwiększonym wydzielaniem insuliny przez trzustkę (hiperinsulinemią) oraz insulinoopornością (oporność tkanek na insulinę), która znacznie utrudnia osiągnięcie prawidłowego stężenia glukozy we krwi.   Najistotniejszym badaniem pakietu jest pomiar stężenia glukozy na czczo. Na podstawie wyniku, wg kryteriów opracowanych przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne w 2021 roku, możliwe jest rozpoznanie stanu przedcukrzycowego lub zdiagnozowanie cukrzycy typu 2. Dodatkowo wraz z stężeniem glukozy, pomiar stężenia insuliny na czczo umożliwia, przez zastosowanie dedykowanego równania, wyliczenie istotnego w diagnostyce insulinooporności współczynnika – HOMA-IR*. Kolejne badanie - poziom HbA1c, dostarcza informacji o średnim stężeniu glukozy we krwi w okresie poprzednich 3 miesięcy. Od 2021 roku badanie poziomu HbA1c stanowi jedno z kryteriów rozpoznania cukrzycy, wykorzystywane jest także z powodzeniem w monitorowaniu przebiegu i ocenie skuteczności leczenia choroby. Lipidogram stanowi cenne uzupełnienie pakietu, ponieważ zaburzenia lipidowe niezwykle często towarzyszą zaburzeniom gospodarki węglowodanowej. Współistnienie zaburzeń – dyslipidemii i hiperglikemii – nasila znacznie ryzyko chorób układu krążenia, w tym choroby niedokrwiennej serca, zawału serca, udaru mózgu czy też choroby tętnic obwodowych. Skomponowany w powyższy sposób zestaw badań z powodzeniem posłuży w wykryciu nieprawidłowości w gospodarce węglowodanowej i lipidowej oraz w monitorowaniu skuteczności podjętej farmakoterapii.   *UWAGA do HOMA-IR: Wg danych literaturowych (Interna Szczeklika 2021. Wyd. Medycyna Praktyczna) diagnostyczna wartość współczynnika HOMA-IR jest średnią uzyskaną z przynajmniej trzech powtórzonych pomiarów.   Czas oczekiwania na wyniki e-pakietu w większości laboratoriów wynosi 1-2 dni robocze.* *Czas prezentowany jest w dniach roboczych i może ulec zmianie ze względu na uwarunkowania laboratoryjne i nie stanowi zobowiązania do realizacji usługi w tym czasie. Informację o przewidywanym czasie wykonania wszystkich badań objętych pakietem, zależnie od wybranego punktu pobrań, można sprawdzić na podstronach poszczególnych badań, wybierając placówkę realizacji lub kontaktując się z infolinią.