Zespół kociego oka – objawy i diagnostyka

Zespół kociego oka (Cat Eye Syndrome, CES) jest rzadkim zaburzeniem chromosomowym o bardzo zróżnicowanym obrazie klinicznym. U pacjentów mogą występować liczne wady wrodzone, obejmujące przede wszystkim narząd wzroku, uszy, okolicę odbytu, serce oraz nerki. Częstość występowania zespołu kociego oka szacuje się na 1/50 000–1/150 000 żywych urodzeń, przy czym zespół występuje z podobną częstością u obu płci. Co jeszcze charakteryzuje zespół kociego oka?

Zespół kociego oka – co to jest? Skąd pochodzi nazwa?

Nazwa „zespół kociego oka” nawiązuje do charakterystycznej kolobomy tęczówki, czyli wrodzonej wady rozwojowej oka, w przebiegu której dochodzi do nieprawidłowego ukształtowania tęczówki i wydłużenia źrenicy w kierunku pionowym, nadając jej wygląd przypominający źrenicę kota. Cecha ta nie występuje jednak u wszystkich pacjentów z tym zespołem. Zespół kociego oka nazywany jest również zespołem Schmid-Fraccaro. Nazwa ta pochodzi od nazwisk badaczy, którzy w 1965 roku opisali charakterystyczną nieprawidłowość chromosomową związaną z tym zespołem.

Zespół kociego oka – przyczyny

Główną przyczyną występowania zespołu kociego oka jest obecność dodatkowego materiału genetycznego pochodzącego z chromosomu 22.

• Prawidłowy kariotyp człowieka składa się z 46 chromosomów, w tym 22 par autosomów (chromosomy 1-22) oraz jednej pary chromosomów płciowych – XX u kobiet lub XY u mężczyzn.
• Chromosom 22, podobnie jak pozostałe autosomy, składa się z ramienia krótkiego (22p) i ramienia długiego (22q). Pomiędzy ramionami znajduje się centromer, odpowiadający za przewężenie pierwotne chromosomu i odgrywający kluczową rolę w prawidłowej segregacji chromosomów podczas podziałów komórkowych. 
• Podstawową nieprawidłowością cytogenetyczną w zespole kociego oka jest najczęściej obecność małego, nadliczbowego chromosomu, nazywanego chromosomem markerowym, zawierającego materiał genetyczny pochodzący z proksymalnej (znajdującej się w pobliżu centromera) części chromosomu 22, przede wszystkim z regionu 22q11.1 – q11.2. 

Charakterystyczny dla zespołu kociego oka dodatkowy chromosom markerowy ma najczęściej złożoną budowę:

• zwykle jest dicentryczny, czyli zawiera dwa centromery, 
• jest także bisatelitarny, co oznacza, że na jego obu końcach znajdują się charakterystyczne regiony satelitarne.

Dodatkowy materiał pochodzący z chromosomu 22 prowadzi najczęściej do częściowej tetrasomii regionu 22pter – 22q11.2. Oznacza to, że w komórkach znajdują się cztery kopie określonego fragmentu chromosomu 22 zamiast dwóch prawidłowych kopii.

U części osób z zespołem kociego oka zmiany w materiale genetycznym mogą różnić się od typowej, częściowej tetrasomii chromosomu 22. W literaturze medycznej opisywano między innymi przypadki częściowej trisomii regionu 22q11, czyli obecności trzech kopii określonego fragmentu chromosomu 22 zamiast dwóch. Opisywano również inne, bardziej złożone zmiany dotyczące chromosomu 22.

Wielkość i rodzaj dodatkowego materiału genetycznego mogą być różne u poszczególnych osób. Może to mieć wpływ na rozwój organizmu i przyczyniać się do dużej różnorodności objawów oraz wad wrodzonych obserwowanych u osób z zespołem kociego oka.

W większości przypadków zespołu kociego oka nieprawidłowość chromosomowa występuje de novo, czyli pojawia się po raz pierwszy u danej osoby i nie jest obecna w kariotypie rodziców. Może ona powstać podczas tworzenia komórek rozrodczych lub we wczesnych etapach rozwoju zarodka. Rzadziej nadliczbowy chromosom markerowy może być dziedziczony od jednego z rodziców, który jest jego nosicielem, przy czym rodzic ten może być klinicznie bezobjawowy lub wykazywać jedynie łagodne cechy zespołu.

Obecność dodatkowego materiału genetycznego w zespole kociego oka prowadzi do zaburzenia dawki genowej, czyli zwiększenia liczby kopii określonych genów i sekwencji DNA. Za występowanie cech zespołu kociego oka odpowiada przede wszystkim zwiększenie liczby kopii regionu krytycznego zespołu kociego oka (Cat Eye Syndrome Critical Region, CESCR) zlokalizowanego w obrębie 22q11.1 – q11.2. Region ten zawiera wiele genów, których zwiększona dawka może wpływać na prawidłowy przebieg rozwoju embrionalnego. Jednym z genów znajdujących się w obrębie tego regionu jest CECR2, kodowane przez niego białko uczestniczy w regulacji przebudowy chromatyny i procesach związanych z rozwojem zarodkowym. 

📌 Sprawdź: Badania genetyczne – jak wyglądają? Kiedy je wykonać?

Objawy zespołu kociego oka

Zespół kociego oka obejmuje szerokie spektrum objawów klinicznych o różnym stopniu nasilenia – od prawidłowego fenotypu do ciężkiej choroby wieloukładowej. Tak znaczna różnorodność fenotypowa może częściowo wynikać z obecności mozaicyzmu (dodatkowy materiał występuje tylko w części komórek) oraz różnic w zakresie i liczbie kopii dodatkowego materiału chromosomu 22.

Klasyczna triada objawów zespołu kociego oka obejmuje:

• objawy okulistyczne: kolobomę, czyli wrodzony ubytek struktur oka. Najczęściej dotyczy ona tęczówki, ale może również obejmować naczyniówkę, siatkówkę lub nerw wzrokowy.
• objawy dotyczące uszu i okolicy przedusznej: przeduszne wyrostki skórne i/lub dołeczki przeduszne.
• wady odbytu: atrezję odbytu, czyli brak prawidłowego ujścia odbytu lub jego znaczne zwężenie. Często może jej towarzyszyć przetoka. 

W zespole kociego oka mogą również występować:

• wrodzone wady serca, 
• wady nerek i układu moczowo-płciowego, 
• wady przewodu pokarmowego, 
• u części pacjentów mogą występować zaburzenia rozwoju intelektualnego.

Zespół kociego oka – diagnostyka

Rozpoznanie zespołu kociego oka opiera się na ocenie obrazu klinicznego oraz potwierdzeniu charakterystycznej aberracji chromosomowej dotyczącej chromosomu 22. Ze względu na dużą zmienność fenotypową sama obecność lub brak klasycznej triady objawów nie jest wystarczająca do rozpoznania.

Podstawowym badaniem cytogenetycznym jest kariotyp, w którym można stwierdzić obecność dodatkowego materiału genetycznego w postaci chromosomu markerowego. 

Do potwierdzenia pochodzenia dodatkowego materiału (chromosomu markerowego) przydatne jest wykonanie badania metodą FISH, natomiast wykonanie badania aCGH umożliwi dokładniejsze określenie zakresu i liczby dodatkowych kopii materiału genetycznego.

Możliwe jest również podejrzenie zespołu kociego oka w okresie prenatalnym na podstawie nieprawidłowości w budowie ciała płodu stwierdzonych w badaniu ultrasonograficznym (USG). Stwierdzone nieprawidłowości mogą stanowić wskazanie do pogłębionej diagnostyki prenatalnej, w tym wykonania inwazyjnych badań genetycznych, takich jak amniopunkcja lub biopsja trofoblastu.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Mgr Jolanta Stępniewska