Zatrucie żelazem – objawy, przyczyny i kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Żelazo jest niezbędnym pierwiastkiem dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jednak jego nadmiar, będący skutkiem przyjęcia zbyt dużej dawki żelaza w postaci  preparatów, może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

Rola żelaza w organizmie

Żelazo jest pierwiastkiem, który bierze udział w wielu procesach metabolicznych, bez których życie ludzkie nie byłoby możliwe. Odgrywa kluczową rolę w transporcie tlenu w organizmie, ponieważ jest składnikiem hemoglobiny – białka obecnego w czerwonych krwinkach. Hemoglobina umożliwia dostarczanie tlenu z płuc do komórek, a także uczestniczy w transporcie dwutlenku węgla z tkanek do płuc. Ponadto żelazo gromadzone jest w śledzionie, wątrobie i szpiku kostnym. Aktywnie wspiera pracę układu odpornościowego, ponieważ współuczestniczy w produkcji przeciwciał oraz namnażaniu i aktywacji białych krwinek. Ponadto bierze udział w procesach metabolizmu cholesterolu, podziałów komórkowych oraz detoksykacji. Jest niezbędny do właściwego funkcjonowania układu nerwowego, odpowiada za właściwą koncentrację, zdolność uczenia się oraz pamięć.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/co-wyplukuje-zelazo-z-organizmu/

Rodzaje i źródła żelaza

Żelazo jest dostarczane do organizmu wraz z pożywieniem. Jego hemowa postać, charakteryzująca się lepszą wchłanialnością, znajduje się przede wszystkim w czerwonym mięsie i podrobach. Żelazo niehemowe jest składnikiem głównie roślin (np. nasion roślin strączkowych, natki pietruszki, szpinaku czy orzechów) i charakteryzuje się słabszym wchłanianiem.

Ilość tego składnika mineralnego, niezbędna do prawidłowego funkcjonowania, zależna jest od płci, wieku i stanu fizjologicznego organizmu – przykładowo, kobiety w ciąży mają zwiększone zapotrzebowanie na pierwiastek.

Niedobór i nadmiar żelaza w organizmie

Podobnie jak w przypadku innych pierwiastków, zarówno niedobór, jak i nadmiar żelaza w organizmie mogą być niekorzystne dla zdrowia. Dlatego warto regularnie kontrolować gospodarkę żelazem poprzez odpowiednio dobrane badania laboratoryjne, które pozwalają ocenić poziom i dostępne dla metabolizmu zapasy tego pierwiastka w organizmie. Ich wyniki należy interpretować całościowo, uwzględniając m.in. stężenie żelaza w surowicy, stężenie ferrytyny i wysycenie transferryny. Oceniana jest całkowita pula żelaza w organizmie, możliwość jego transportu w oraz tworzenia zapasu możliwego do wykorzystania.

Niedobór żelaza może wynikać z błędów żywieniowych czy zaburzeń wchłaniania, będących skutkiem np. operacji bariatrycznych, zakażenia bakterią Helicobacter pyroli, celiakii czy choroby Leśniowskiego-Crohna. Do niedoboru pierwiastka może również dojść na skutek rozwoju niektórych schorzeń, w wyniku których pojawiają się np. krwawienia z przewodu pokarmowego lub dróg moczowych.  Niedostateczne stężenie pierwiastka może również mieć związek z obfitymi miesiączkami, powtarzającymi się krwawieniami z nosa, poważnymi urazami czy zabiegami chirurgicznymi. Skutkiem niedoboru żelaza jest niedokrwistość, objawiająca się między innymi uczuciem przewlekłego zmęczenia, problemami z pamięcią i koncentracją, obniżeniem odporności czy bladością skóry.

Na ogół nie obserwuje się objawów nadmiaru żelaza w zdrowym organizmie, będącego skutkiem nadmiernego spożycia produktów bogatych w ten pierwiastek. Nadmiar żelaza może natomiast wynikać między innymi z hemochromotazy (choroby metabolicznej, w przebiegu której organizm wchłania i magazynuje większe ilości żelaza z pożywienia), schorzeń wątroby czy nadmiernej suplementacji. 

Nieznacznie podwyższony poziom żelaza we krwi nie musi oznaczać zagrożenia dla zdrowia. Niepokój powinno jednak budzić jego nadmierne i długotrwałe gromadzenie się w organizmie, które może prowadzić między innymi do zwiększonej produkcji wolnych rodników tlenowych, podwyższających np. ryzyko rozwoju nowotworów. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku ostrego zatrucia żelazem, które może prowadzić do poważnych, a nawet zagrażających życiu powikłań.

Podwyższony poziom stężenia żelaza a transfuzje krwi

Podwyższone stężenie żelaza w organizmie może być następstwem wielokrotnych transfuzji krwi. Przetaczane krwinki czerwone zawierają hemoglobinę, której składnikiem jest żelazo. Ponieważ organizm nie dysponuje skutecznym mechanizmem usuwania jego nadmiaru, regularne transfuzje mogą prowadzić do stopniowego gromadzenia się tego pierwiastka w tkankach i narządach. Zjawisko to określa się jako przeciążenie żelazem związane z transfuzjami (ang. transfusional iron overload). Długotrwałe odkładanie się żelaza może powodować uszkodzenia narządowe, obejmujące między innymi wątrobę, serce oraz narządy układu hormonalnego. Dlatego, u pacjentów poddawanych licznym cyklom transfuzji krwi, wykonywane są regularne badania oceniające gospodarkę żelazową organizmu.

Zatrucie żelazem – co to jest?

Zatrucie żelazem to stan, w którym nadmierna ilość tego pierwiastka wywiera toksyczny wpływ na organizm, prowadząc do uszkodzenia tkanek i zaburzenia funkcjonowania narządów. Najczęściej ostre zatrucie jest następstwem przypadkowego (zwłaszcza u dzieci) lub celowego czy nieświadomego (u dorosłych) przyjęcia zbyt dużej dawki preparatów zawierających żelazo, na przykład suplementów diety lub leków stosowanych w leczeniu niedokrwistości.

Zatrucie żelazem – objawy

Ostre zatrucie żelazem może rozwijać się w ciągu kilku godzin od przyjęcia nadmiernej dawki preparatu zawierającego ten pierwiastek. Początkowo dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, bóle i skurcze brzucha oraz biegunka, która w cięższych przypadkach może zawierać krew. Mogą wystąpić również krwawe wymioty i osłabienie. W miarę nasilania się zatrucia, czasami pojawiają się zaburzenia świadomości, senność oraz gorsze funkcjonowanie układu krążenia. Ciężkie zatrucie żelazem może prowadzić do kwasicy metabolicznej, obniżenia ciśnienia tętniczego, wstrząsu, a także uszkodzenia,  wątroby i nerek. W najpoważniejszych przypadkach dochodzi do śpiączki i niewydolności wielonarządowej.

Należy również pamiętać, że w przypadku ostrego zatrucia żelazem może wystąpić okres utajenia, trwający zwykle 6–24 godziny, w którym początkowe objawy ze strony układu pokarmowego ustępują. Poprawa ta może być jednak pozorna, ponieważ następnie mogą rozwinąć się objawy toksycznego uszkodzenia narządów.

Zatrucie żelazem – co robić?

Zatrucie żelazem jest stanem niebezpiecznym dla zdrowia i życia, dlatego wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. W sytuacji przyjęcia dużej dawki żelaza należy niezwłocznie udać się do najbliższego Szpitalnego Oddziału Ratunkowego lub zadzwonić pod numer 112 lub 999 i stosować się do wskazówek dyspozytora. Nie należy prowokować wymiotów i podawać choremu na własną rękę żadnych leków, płynów itp.

Zatrucie żelazem – leczenie

Rozpoznanie ostrego zatrucia żelazem opiera się na ocenie stanu klinicznego pacjenta, wywiadzie dotyczącym przyjętej dawki preparatu oraz wynikach badań laboratoryjnych. W przypadku podejrzenia przyjęcia tabletek zawierających żelazo pomocne może być zdjęcie rentgenowskie jamy brzusznej, na którym niekiedy widoczne są pozostałości preparatu w przewodzie pokarmowym.

Postępowanie terapeutyczne zależy od ciężkości zatrucia i może obejmować dekontaminację przewodu pokarmowego w celu usunięcia niewchłoniętego żelaza, leczenie chelatujące, polegające na związaniu żelaza przez lek i ułatwieniu jego wydalania z organizmu, a także leczenie wspomagające, ukierunkowane na podtrzymywanie podstawowych funkcji organizmu i eliminacji powstałych zaburzeń. Może ono obejmować dożylne podawanie płynów, wyrównywanie zaburzeń elektrolitowych i glikemii, a w razie potrzeby także intensywną terapię niewydolności narządowej.

Pacjent wymaga obserwacji również wtedy, gdy początkowe objawy ze strony przewodu pokarmowego ustąpią, ponieważ w przebiegu ciężkich zatruć, jak wspomniano wcześniej, może wystąpić okres pozornej poprawy, poprzedzający rozwój powikłań ogólnoustrojowych.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/niedobor-zelaza-jakie-sa-jego-objawy-i-skutki/

FAQ – pytania i odpowiedzi

Dlaczego dzieci są szczególnie narażone na przypadkowe zatrucie żelazem?

Małe dzieci są szczególnie narażone na przypadkowe zatrucie żelazem, ponieważ mogą połknąć leki/suplementy diety z zawartością żelaza, pozostawione w ich zasięgu, zwłaszcza gdy przypominają wyglądem np. cukierki. Ze względu na mniejszą masę ciała, ta sama liczba tabletek może dostarczyć dziecku znacznie większą dawkę żelaza w przeliczeniu na kilogram masy ciała w porównaniu z organizmem dorosłego, co zwiększa ryzyko ciężkiego zatrucia.

Po jakim czasie od przyjęcia zbyt dużej dawki pojawiają się objawy?

Pierwsze objawy zatrucia żelazem mogą pojawić się o 0,5 do 6 godzin od przyjętego preparatu. Zwykle są to symptomy ze strony układu pokarmowego, takie jak ból brzucha, wymioty, biegunka.

Czy zatrucie żelazem może uszkodzić wątrobę?

Tak, ostre zatrucie żelazem może prowadzić do uszkodzenia wątroby w około 12-96 godzin od przyjęcia preparatu. W ciężkich przypadkach może spowodować martwicę komórek wątrobowych i ostrą niewydolność tego narządu. Powikłania te mogą pojawić się z opóźnieniem, nawet po przejściowym ustąpieniu początkowych objawów ze strony przewodu pokarmowego. Uszkodzeniu wątroby mogą towarzyszyć: żółtaczka, zaburzenia krzepnięcia krwi i obniżenie stężenia glukozy we krwi (hipoglikemia). Niewydolność wątroby jest jedną z najczęstszych przyczyn zgonu na skutek zatrucia żelazem.

Jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu zatrucia żelazem?

W diagnostyce ostrego zatrucia żelazem oznacza się przede wszystkim stężenie żelaza w surowicy – badanie należy powtarzać w 1 dobie zatrucia (o jego częstotliwości decyduje lekarz). Przeprowadza się również diagnostykę laboratoryjną oceniającą stężenie elektrolitów, glukozy, mocznika i kreatyniny, aktywność enzymów wątrobowych (ALT, AST), stężenie bilirubiny oraz morfologię krwi obwodowej. W cięższych przypadkach oznacza się także parametry równowagi kwasowo-zasadowej i krzepnięcia. Pomocniczo można wykonać zdjęcie rentgenowskie jamy brzusznej, które niekiedy uwidacznia tabletki zawierające żelazo w przewodzie pokarmowym.

Czy zwykłe badanie poziomu żelaza wystarczy do oceny zatrucia? Nie, samo oznaczenie stężenia żelaza w surowicy nie wystarcza do pełnej oceny zatrucia, ponieważ wynik zależy m.in. od czasu, jaki upłynął od przyjęcia preparatu i może nie odzwierciedlać stopnia uszkodzenia narządów. Dlatego należy go powtarzać i interpretować łącznie z objawami pacjenta oraz innymi badaniami laboratoryjnymi.