Badania genetyczne na Alzheimera

Choroba Alzheimera to jedno z największych wyzwań współczesnej medycyny i społeczeństw starzejących się. Chociaż nie znamy jeszcze skutecznego sposobu na zatrzymanie jej postępu, nauka coraz lepiej rozumie mechanizmy prowadzące do rozwoju tego schorzenia. Dzięki nowoczesnym technikom diagnostycznym możliwe jest też wykonanie badań genetycznych na Alzheimera, które pomagają określić indywidualne ryzyko wystąpienia choroby.

W artykule poniżej wyjaśniamy, czym właściwie jest choroba Alzheimera, jaką rolę w jej powstawaniu odgrywają geny, na czym polegają testy genetyczne na Alzheimera i kto w szczególności powinien je wykonać.

Czym jest choroba Alzheimera?

Choroba Alzheimera to neurodegeneracyjne schorzenie o powolnym, ale postępującym przebiegu, w trakcie którego dochodzi do odkładania się w mózgu nieprawidłowych białek – beta-amyloidu i białka tau, co prowadzi do uszkodzenia neuronów i zaburzenia komunikacji między komórkami nerwowymi. W efekcie dochodzi do stopniowego obumierania komórek mózgu i zmniejszenia jego masy, zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za pamięć, mowę, emocje i orientację przestrzenną.

Chorzy mają problemy z zapamiętywaniem nowych informacji, gubią przedmioty, zapominają o umówionych spotkaniach lub powtarzają te same pytania. Pojawiają się trudności w planowaniu, skupieniu uwagi oraz w wykonywaniu złożonych czynności, takich jak zarządzanie finansami czy prowadzenie rozmowy. Wraz z postępem choroby dochodzi do nasilenia zaburzeń pamięci i orientacji – chory może mieć problem z rozpoznawaniem znajomych miejsc, mylić daty i pory dnia, a nawet nie rozpoznawać bliskich osób. W tym okresie nasilają się też trudności językowe – pojawiają się problemy ze znajdowaniem słów, rozumieniem dłuższych wypowiedzi czy konstruowaniem zdań. 

W końcowej fazie choroby pacjent traci zdolność samodzielnego funkcjonowania – nie rozpoznaje siebie, rodziny ani otoczenia, pojawiają się trudności z mową, połykaniem oraz kontrolą potrzeb fizjologicznych. Na tym etapie mogą też wystąpić powikłania somatyczne, takie jak infekcje, odwodnienie czy niedożywienie, które często prowadzą do śmierci.

Choroba Alzheimera trwa średnio od 8 do 12 lat, od momentu pojawienia się pierwszych objawów, choć tempo jej postępu może być bardzo różne u poszczególnych osób. Pierwsze objawy notuje się zwykle po 65. roku życia, istnieje jednak rzadsza postać choroby (tzw. choroba Alzheimera o wczesnym początku), która może wystąpić już ok. 40–50 r.ż. 

📌 Sprawdź: Pierwsze objawy Alzheimera – kiedy występuję, jak szybko rozpoznać chorobę

Czy geny mają wpływ na chorobę Alzheimera?

Zgodnie z dzisiejszym stanem wiedzy, wiemy, że czynniki genetyczne mogą mieć znaczący wpływ na ryzyko rozwoju choroby Alzheimera, ale nie są jej jedyną przyczyną. Oznacza to, że pewne warianty genetyczne mogą zwiększać ryzyko zachorowania, choć same w sobie nie przesądzają o jego wystąpieniu. W większości przypadków choroba Alzheimera ma charakter wieloczynnikowy, co oznacza, że oprócz uwarunkowań genetycznych ważną rolę odgrywają również czynniki środowiskowe, styl życia, dieta, poziom aktywności fizycznej oraz ogólny stan zdrowia.

Najbardziej znanym genem związanym z chorobą Alzheimera jest APOE (apolipoproteina E), który może występować u ludzi jako jeden z trzech wariantów: E2, E3 i E4.

• Wariant APOE E3 uznawany jest za „wariant neutralny” – nie zwiększa on, ani nie zmniejsza ryzyka choroby. 
• Wariant APOE E2 może mieć działanie ochronne, obniżając prawdopodobieństwo wystąpienia Alzheimera. 
• Z kolei wariant APOE E4 wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju choroby, a posiadanie dwóch kopii tego wariantu (po jednej od każdego z rodziców), sprawia, że pacjent jest 12-krotnie bardziej narażony na zachorowanie, niż reszta populacji.

Warto jednak podkreślić, że obecność genu APOE E4 nie oznacza, że dana osoba na pewno zachoruje – jest to jedynie czynnik ryzyka. Wiele osób z tym wariantem nigdy nie rozwija choroby, a u części chorych ta mutacja w ogóle nie występuje. Sama obecność wariantu zwiększającego ryzyko nie oznacza więc, że choroba się rozwinie, a z drugiej strony brak wariantu nie gwarantuje, że choroba nie wystąpi. Świadomość swojego profilu genetycznego ma za zadanie pomóc w lepszym planowaniu profilaktyki, a w niektórych przypadkach – umożliwić wcześniejsze wykrycie i spowolnienie rozwoju choroby. 

W przypadku tzw. rodzinnej postaci choroby Alzheimera (FAD – Familial Alzheimer’s Disease) przyczyną są inne, rzadkie, dziedziczne mutacje w genach APP, PSEN1 (presenilina 1) i PSEN2 (presenilina 2). Te trzy geny odpowiadają za procesy związane z wytwarzaniem i przetwarzaniem beta-amyloidu, czyli białka, które w nadmiarze odkłada się w mózgu i uszkadza neurony.

• Mutacje w genie APP (amyloid precursor protein) powodują, że organizm produkuje zbyt dużo toksycznego beta-amyloidu.
• PSEN1 i PSEN2 kodują białka będące częścią kompleksu enzymatycznego zwanego gamma-sekretazą, który „przycina” białko APP. Patogenne mutacje w tych genach zaburzają ten proces, prowadząc do powstawania nieprawidłowych form amyloidu.

Mutacje w tych genach są bardzo rzadkie (stanowią mniej niż 1% wszystkich przypadków Alzheimera), ale mają pełną penetrację, czyli niemal zawsze prowadzą do rozwoju choroby, zazwyczaj w młodym wieku – między 30. a 60. rokiem życia, w zależności od rodzaju mutacji i genu. Dziedziczenie ma wówczas charakter autosomalny dominujący, co oznacza, że osoba z mutacją ma 50% szans na przekazanie jej swojemu potomstwu.

Choroba Alzheimera – dziedziczenie

Kwestia dziedziczenia choroby Alzheimera budzi duże zainteresowanie i niepokój wśród rodzin osób chorych. Warto więc wiedzieć, że w znakomitej większości przypadków (ok. 95%) choroba Alzheimera nie jest dziedziczona wprost, z pokolenia na pokolenie, a ryzyko jej wystąpienia wynika z kombinacji czynników genetycznych i środowiskowych. 

Jedynie w 5% przypadków choroba ma charakter rodzinny, co oznacza, że mutacja w określonym genie prowadzi bezpośrednio do rozwoju choroby. W rodzinach, w których wystąpiło kilka przypadków zachorowań, zwłaszcza u osób poniżej 60 r.ż, istnieje znaczne ryzyko, że mamy do czynienia właśnie z tą postacią choroby. W takich wypadkach warto rozważyć badania genetyczne w kierunku choroby Alzheimera, które mogą potwierdzić lub wykluczyć obecność konkretnej mutacji.

Badania genetyczne na Alzheimera

Testy genetyczne na Alzheimera opierają się na analizie materiału DNA w celu wykrycia mutacji lub wariantów genów związanych z chorobą. Badanie wykonuje się z próbki śliny lub krwi, a wynik analizowany jest w specjalistycznym laboratorium genetycznym.

W praktyce wykonuje się głównie dwa rodzaje testów:

• badania przesiewowe, wykrywające obecność wariantów genu APOE (np. E4), które zwiększają ryzyko zachorowania (ich wynik nie stanowi diagnozy, ale pomaga ocenić predyspozycje genetyczne),
• badania diagnostyczne, dotyczące mutacji w genach APP, PSEN1 i PSEN2, które są zalecane głównie wtedy, gdy w rodzinie występuje tzw. rodzinna postać choroby Alzheimera o wczesnym początku.

Wybór odpowiedniego testu zależy przede wszystkim od celu badania (czy chodzi o ocenę ryzyka, czy o potwierdzenie choroby), historii rodzinnej oraz wieku i objawów pacjenta. Badania przesiewowe zalecane są, jeżeli w rodzinie były pojedyncze przypadki choroby, a pacjent chce poznać swój profil ryzyka i wdrożyć działania profilaktyczne. Jeśli jednak w rodzinie występują liczne przypadki choroby lub jej wczesny początek, warto rozważyć dokładniejsze badania genetyczne, obejmujące geny APP, PSEN1 i PSEN2, najlepiej po konsultacji z lekarzem genetykiem.

Kiedy warto wykonać badanie genetyczne w kierunku choroby Alzheimera?

Badania genetyczne w kierunku choroby Alzheimera nie są rutynowo wykonywane u wszystkich pacjentów. Są to badania specjalistyczne, które mają sens przede wszystkim w określonych sytuacjach klinicznych lub rodzinnych. Decyzja o ich wykonaniu powinna być poprzedzona konsultacją z lekarzem genetykiem lub neurologiem, który pomoże dobrać odpowiedni test i właściwie zinterpretować wynik. 

Przede wszystkim są one zalecane, gdy:

• w rodzinie występują liczne przypadki choroby, zwłaszcza o wczesnym początku (przed 60. rokiem życia),
• pojawiają się objawy otępienne w młodym wieku,
• lekarz podejrzewa rodzinną postać Alzheimera,
• pacjent chce poznać swoje predyspozycje genetyczne w celach profilaktycznych.

Świadomość ryzyka może pomóc we wczesnym wprowadzeniu działań profilaktycznych – takich jak regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, utrzymywanie aktywności intelektualnej czy kontrola ciśnienia i cholesterolu – które mogą opóźnić lub zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia choroby.