Ciemieniucha – czym jest? Przyczyny, leczenie

Ciemieniucha najczęściej wiąże się z mało estetycznymi zmianami na owłosionej skórze głowy niemowlęcia. U niektórych dzieci objaw ten nie występuje w ogóle, natomiast u innych potrafi rozprzestrzeniać się obejmując skórę głowy, twarzy, a nawet uszy. Zwykle przebiega ona bezobjawowo, jest bezbolesna i ma charakter samoograniczający. Co jednak zrobić, gdy stan ten się przedłuża, nie poddaje leczeniu, a nawet eskaluje na sąsiadujące tkanki? Jak radzić sobie z tym problemem? Czy ciemieniucha jest niebezpieczna? Czy wymaga konsultacji ze specjalista?

Ciemieniucha – co to jest?

Ciemieniucha, określana również jako czepiec kołyskowy, jest łagodną postacią łojotokowego zapalenia skóry występującą głównie u noworodków. Charakteryzuje się występowaniem u noworodka / niemowlaka białych, kremowych lub szarożółtych łusek, o tłustej powierzchni silnie przylegających do owłosionej skóry głowy (głównie w okolicy ciemiączka – stąd nazwa choroby). Ciemieniucha pojawia się zwykle około 3. tygodnia życia i może utrzymywać się kilka miesięcy, najczęściej ustępując przed ukończeniem 3. miesiąca. Inne prawdopodobne lokalizacje ciemieniuchy to: brwi, czoło, małżowina uszna, skóra za uszami, okolice pępka czy krocza. Ciemieniucha może dotyczyć zarówno małej powierzchni skóry, jak i całej głowy z zajęciem okolicznych tkanek, a nasilenie objawów zależy indywidualnie od predyspozycji małego pacjenta. Zwykle schorzenie ma charakter przemijający, samoograniczający, bez cech zapalenia skóry.

Ciemieniucha – przyczyny

Nie określono do tej pory jednoznacznej przyczyny ciemieniuchy. Jedną z hipotez powstania jest nadmiar na skórze łoju wydzielanego pod wpływem hormonów matki. Nadprodukcja sebum sprawia, że naskórek zamiast naturalnie się złuszczać, tworzy twardą skorupę na powierzchni skóry. Liczne badania naukowe sugerują również, że za powstawanie ciemieniuchy, odpowiadać mogą obecne na skórze drożdżaki Malassezia izolowane u 80 % pacjentów. Żywią się one nasyconymi kwasami tłuszczowymi obecnymi w wydzielinie gruczołów łojowych, przetwarzając je w postać nienasyconą, przez co skóra staje się bardzo tłusta. Nie można jednak z całą pewnością stwierdzić, że Malassezia odpowiadają za pojawienie się ciemieniuchy, gdyż grzyby z tego rodzaju występują na skórze jako element flory fizjologicznej równie często u osób zdrowych.

Ciemieniucha – u kogo się pojawia?

Wystąpienie ciemieniuchy charakterystyczne jest dla okresu niemowlęctwa i zwykle objawy zanikają w ciągu kilku miesięcy (zwykle do 1. roku życia). Dotyka do 10% dzieci niezależnie od płci. Ciemieniucha u starszych dzieci nie występuje tak często jak u noworodków, jednak prowadzone badania potwierdzają, że niewielkiego odsetka dzieci występowanie objawów przedłuża się do drugiego, a nawet 4 r.ż. W okresie dojrzewania burza hormonów powoduje zwiększenie aktywności gruczołów łojowych, jednak inne towarzyszące objawy nie przypominają już ciemieniuchy, stąd nazywa się ją częściej łojotokowym zapaleniem skóry. Czasem w piśmiennictwie można spotkać się z określeniem „ciemieniucha u osób dorosłych”, nie jest to jednak do końca prawdziwe stwierdzenie, gdyż przebieg choroby u osób starszych jest bardziej zaostrzony i typowy dla łojotokowego zapalenia skóry o trudniejszym (niż u dzieci) leczeniu.

Stwierdza się zależność między występowaniem ciemieniuchy w niemowlęctwie, a AZS w późniejszych latach życia. Również predyspozycja rodzinna do atopii czy astmy zwiększa podatność dziecka na wystąpienie ciemieniuchy. 

Ciemieniucha – pierwsze objawy. Czy można powstrzymać postęp schorzenia?

Wśród pierwszych objawów ciemieniuchy wyróżnia się delikatny nalot na owłosionej skórze głowy, w okolicy ciemiączka, z towarzyszącym zaczerwienieniem skóry. Zwykle nie towarzyszy mu świąd czy ból. W miarę postępu zmian pojawiają się żółtoszare łuski, które potrafią utworzyć na powierzchni skóry zwartą skorupę pokrytą tłustym sebum. U starszych dzieci, młodzieży i dorosłych ciemieniucha przybiera bardziej zaawansowaną postać łojotokowego zapalenia skóry, stąd objawy również są inne. Skóra silnie się łuszczy, przy czym zmiany są mniejsze i bardziej suche. Pojawiają się też świąd i zaczerwienienie. Obraz zatem jest bardziej charakterystyczny dla atopowego zapalnie skóry aniżeli ciemieniuchy. Nie jest też ograniczona do skóry głowy, ale potrafi obejmować inne fragmenty ciała np. klatkę piersiową oraz całą twarz.

Często ciemieniucha błędnie diagnozowana jest jako atopowe zapalenie skóry (AZS), szczególnie wówczas, gdy dotyczy innych tkanek niż skóra głowy, jednak schorzenia te różnią się czasem powstania objawów oraz trwania choroby (AZS pojawia się później i trwa dłużej) a także objawami klinicznymi (dla atpoatopii charakterystyczny jest świąd, suchość skóry oraz wykwity rumieniowo- wysiękowe).

Ciemieniucha – domowe sposoby

Wśród domowych środków radzenia sobie z łuskowatym nalotem na głowie wymienia się:

• oliwę z oliwek,
• oliwkę dla dzieci,
• olej kokosowy,
• olejki eteryczne i zapachowe,
• ocet jabłkowy,
• sok z cytryny.

Zastosowanie tych substancji ma na celu bezinwazyjne zmiękczenie łuskowatego „hełmu” skóry głowy oraz wspomaganie procesów łuszczenia i usuwania nalotu. Przed zastosowaniem takich metod, szczególnie u małych dzieci, warto skonsultować się ze specjalistą, ponieważ substancje te mogą działać alergicznie na skórę powodując wykwity, świąd i ból. Ponadto zastosowanie olejów może wywołać niekontrolowany wzrost grzybów Malassezia, których obecność może powodować rozprzestrzenianie się ciemieniuchy.

Ciemieniucha – jak leczyć?

Ze względu na delikatność skóry dziecięcej w leczeniu zaleca się głównie wyczesywanie odrywających się łusek ciemieniuchy. Musi być to oczywiście poprzedzone masażem głowy z zastosowaniem środka zmiękczającego w postaci szamponu, oliwki czy balsamu. W aptekach dostępne są różnego rodzaju preparaty pomagające chronić delikatną skórę głowy dziecka. Nie należy usuwać łusek siłą czy zdrapywać ich, gdyż może to nasilić powstawanie nowych warstw oraz wywołać zakażenie.

Zwykle ciemieniucha nie wymaga specjalistycznego leczenia, a objawy mają charakter samoograniczający. Jeżeli jednak zmiany utrzymują się pomimo zastosowania domowych metod leczenia, pojawiają się nowe wykwity zajmujące kolejne powierzchnie skóry lub ciemieniucha utrudnia dziecku funkcjonowanie (dziecko nie może spać, nie je), należy niezwłocznie udać się do pediatry. Może się okazać, że doszło do nadkażenia np. grzybami lub bakteriami, co wymaga kompleksowej diagnostyki i zastosowania leczenia farmakologicznego (maści, leki przeciwgrzybicze, antybiotyki, glikokortykosteroidy przeciwzapalne). W przypadku tzw. ciemieniuchy u dorosłych i starszych dzieci można zastosować szampony zawierające substancje czynne w różny sposób ograniczające postęp choroby:

• ketokonazol o silnych właściwościach przeciwgrzybiczych,
• kwas salicylowy działający złuszczająco,
• cynk – wykazuje działanie wysuszające i ograniczające rozwój grzybów Malassezia,
• siarczek selenu – reguluje proces łuszczenia zmian skórnych,
• dzięgieć węglowy – kontrola procesów złuszczających.

Ciemieniucha – jak zapobiegać?

Ciemieniucha dotyczy około 10% dzieci niezależnie od płci. Do tej pory nie poznano jednak dokładnego mechanizmu jej powstawania oraz nie ustalono jednoznacznej przyczyny, stąd nie ma skutecznej metody chroniącej przed pojawieniem się ciemieniuchy. Można jedynie zapobiegać rozprzestrzenianiu się jej stosując zabiegi kosmetyczne usuwające nadmiar zrogowaciałego, łuskowatego nalotu:

• regularne mycie włosów,
• stosowanie środków do pielęgnacji pozbawionych sztucznych barwników i substancji zapachowych,
• profilaktyczne stosowanie szamponów leczniczych,
• zbilansowana dieta i odpowiednie nawodnienie,
• unikanie czynników zaostrzających objawy,
• w przypadku zastosowania olejków do zmiękczania łusek ciemieniuchy koniecznie należy dobrze wypłukać skórę głowy usuwając nadmiar substancji oleistej.

Mgr Jolanta Pawłowska