Czym jest melioidoza? Przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie rzadkiej choroby zakaźnej

Melioidoza to groźna choroba zakaźna wywoływana przez bakterię Burkholderia pseudomallei. Ze względu na niespecyficzne objawy oraz trudności diagnostyczne bywa mylona z innymi schorzeniami, co opóźnia wdrożenie skutecznego leczenia. Szczególną rolę w rozpoznaniu choroby odgrywa dokładny wywiad epidemiologiczny oraz badania mikrobiologiczne. Dowiedz się więcej na jej temat.

Czym jest melioidoza?

Melioidoza jest rzadką, ale potencjalnie śmiertelną chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterię Burkholderia pseudomallei. Patogen ten należy do tlenowych bakterii Gram-ujemnych i charakteryzuje się zdolnością długotrwałego przetrwania w środowisku naturalnym. Naturalnym rezerwuarem tej bakterii są gleba oraz wody powierzchniowe, zwłaszcza na obszarach tropikalnych i subtropikalnych. 

Najwięcej zachorowań notuje się w Azji Południowo-Wschodniej, północnej Australii oraz coraz częściej w Afryce i Ameryce Południowej. Ze względu na globalizację, migracje i turystykę choroba ta coraz częściej pojawia się również w krajach nieendemicznych, gdzie bywa nierozpoznawana lub rozpoznawana z dużym opóźnieniem.

Jakie są przyczyny meloidozy? Drogi zakażenia 

Do zakażenia Burkholderia pseudomallei dochodzi w wyniku kontaktu człowieka z zakażonym środowiskiem. Najczęściej ma to miejsce podczas prac rolniczych, w przypadku kontaktu z wilgotną glebą lub z wodą stojącą. Do głównych dróg zakażenia należą:

• przenikanie bakterii przez mikrourazy skóry,
• inhalacja aerozoli zawierających patogen, szczególnie w porze deszczowej,
• rzadziej zakażenie drogą pokarmową poprzez spożycie skażonej wody.

Ryzyko zachorowania oraz ciężkiego przebiegu melioidozy jest znacznie większe u osób z chorobami przewlekłymi. Szczególnie podatni są osoby zmagający się z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, chorobami wątroby, alkoholizmem oraz z obniżoną odpornością. U tych chorych melioidoza często przyjmuje postać uogólnioną i wiąże się z wysoką śmiertelnością.

Jakie objawy powoduje melioidoza?

Obraz kliniczny melioidozy jest wyjątkowo zróżnicowany, co czyni ją jedną z trudniejszych do rozpoznania chorób zakaźnych. Okres inkubacji wynosi od kilku dni do kilku tygodni, a w niektórych przypadkach bakteria może pozostawać w organizmie w stanie utajenia przez wiele lat. Najczęstsze postacie choroby obejmują:

• postać płucną, objawiającą się gorączką, kaszlem, dusznością i bólem w klatce piersiowej;
• postać skórną z tworzeniem ropni, owrzodzeń i przewlekłych zmian zapalnych;
• postać uogólnioną przebiegającą jako sepsa;
• postać przewlekłą, przypominającą gruźlicę lub choroby nowotworowe.

W przebiegu zakażenia mogą być zajęte liczne narządy, w tym płuca, wątroba, śledziona, nerki, układ kostno-stawowy oraz ośrodkowy układ nerwowy. Objawy ogólne, takie jak osłabienie, spadek masy ciała i nawracająca gorączka, dodatkowo utrudniają postawienie właściwego rozpoznania.

Na czym polega diagnostyka melioidozy? Najważniejszy element postępowania

Diagnostyka melioidozy stanowi spore wyzwanie kliniczne. Choroba rzadko bywa brana pod uwagę w krajach nieendemicznych, co prowadzi do opóźnień w leczeniu. Podstawę rozpoznania stanowi izolacja Burkholderia pseudomallei z materiału klinicznego. Najczęściej badany materiał biologiczny to:

• krew,
• plwocina,
• mocz,
• ropa z ropni,
• płyn mózgowo-rdzeniowy.

Złotym standardem pozostaje klasyczne badanie mikrobiologiczne z hodowlą bakterii, jednak drobnoustrój rośnie wolno i może być mylony z innymi pałeczkami Gram-ujemnymi. Szczególne znaczenie ma doświadczenie laboratorium mikrobiologicznego oraz poinformowanie personelu o podejrzeniu melioidozy.

Istotnym elementem diagnostyki jest dokładny wywiad epidemiologiczny, obejmujący:

• pobyt lub podróże do regionów tropikalnych;
• kontakt z glebą lub wodą stojącą;
• występowanie chorób przewlekłych zwiększających ryzyko zakażenia.

Badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny, pozwalają na wykrycie mnogich ropni w narządach wewnętrznych. Charakterystyczne są liczne, drobne ogniska ropne w wątrobie i śledzionie, które mogą stanowić ważną wskazówkę diagnostyczną. Badania serologiczne mają ograniczoną wartość, natomiast metody molekularne, w tym reakcja łańcuchowa polimerazy, umożliwiają szybsze potwierdzenie zakażenia.

Czym jest diagnostyka różnicowa melioidozy?

Ze względu na niespecyficzny obraz kliniczny melioidoza wymaga szeroko zakrojonej diagnostyki różnicowej. Choroba może naśladować wiele innych jednostek zakaźnych i niezakaźnych, co często prowadzi do błędnych rozpoznań i opóźnienia właściwego leczenia. Szczególne trudności pojawiają się u pacjentów z przewlekłą gorączką, objawami ogólnymi oraz zmianami wielonarządowymi, u których brak jednoznacznych cech charakterystycznych dla melioidozy.

1. W diagnostyce różnicowej w pierwszej kolejności należy uwzględnić bakteryjne zakażenia układu oddechowego, w tym pozaszpitalne i szpitalne zapalenia płuc o ciężkim przebiegu, zwłaszcza wywołane przez pałeczki Gram-ujemne. Obraz radiologiczny zmian płucnych w melioidozie może przypominać gruźlicę, co ma szczególne znaczenie w przypadkach przewlekłych z utratą masy ciała, nocnymi potami oraz długotrwałą gorączką. W takich sytuacjach konieczne jest różnicowanie z gruźlicą płuc oraz zakażeniami wywołanymi przez prątki niegruźlicze.
2. Postać uogólniona melioidozy, przebiegająca z sepsą i niewydolnością wielonarządową, wymaga różnicowania z innymi przyczynami sepsy o nieznanej etiologii, w tym zakażeniami wywołanymi przez Salmonella spp., Staphylococcus aureus czy Pseudomonas aeruginosa. Mnogie ropnie w narządach miąższowych mogą sugerować również ropnie bakteryjne innego pochodzenia, zakażenia grzybicze, a nawet procesy nowotworowe z rozsiewem.
3. Istotnym elementem diagnostyki różnicowej są także zakażenia wirusowe, zwłaszcza u pacjentów z objawami ogólnymi, gorączką i zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. W tym kontekście należy uwzględnić enterowirusy, które mogą powodować zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu oraz objawy ogólnoustrojowe. Diagnostyka zakażeń enterowirusowych opiera się m.in. na badaniach serologicznych, w tym na badaniu Enterowirusy met. ELISA, pozwalającym na wykrycie swoistych przeciwciał w surowicy krwi. Dodatni wynik testu ELISA w kierunku enterowirusów, w połączeniu z odpowiednim obrazem klinicznym, może pomóc w wykluczeniu bakteryjnej etiologii objawów i uniknięciu niepotrzebnej, długotrwałej antybiotykoterapii.

Skuteczna diagnostyka różnicowa melioidozy wymaga całościowego spojrzenia na pacjenta, uwzględnienia wywiadu epidemiologicznego, obrazu klinicznego oraz wyników badań laboratoryjnych i obrazowych. Tylko takie podejście pozwala na odróżnienie melioidozy od innych chorób zakaźnych i umożliwia szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia.

W jaki sposób leczy się melioidozę?

Leczenie melioidozy jest długotrwałe, złożone i wymaga ścisłego przestrzegania schematów terapeutycznych. Terapia składa się z dwóch faz. 

1. Faza intensywna polega na dożylnym podawaniu antybiotyków, takich jak ceftazydym lub meropenem, przez co najmniej 10–14 dni, a w ciężkich przypadkach nawet kilka tygodni. 
2. Po uzyskaniu stabilizacji klinicznej wdraża się fazę eradykacyjną, trwającą od 3 do 6 miesięcy, najczęściej z zastosowaniem trimetoprimu z sulfametoksazolem. Celem tej fazy jest zapobieganie nawrotom, które są częstym problemem w melioidozie. W przypadku obecności dużych ropni konieczne bywa leczenie zabiegowe.

A: dr Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela