Dieta przy chemioterapii – co jeść, a czego unikać?

Choroby nowotworowe stanowią wiodącą przyczynę zgonów w społeczeństwach wysokorozwiniętych stanowiąc największy problem, a zarazem wyzwanie dla zdrowia publicznego XXI wieku. Chemioterapia ma na celu zahamowanie proliferacji komórek i zmniejszenie masy zmiany nowotworowej, zapobiegając tym samym inwazji i przerzutom. Powoduje to jednak toksyczne działanie chemioterapii ze względu na jej wpływ na komórki prawidłowe. Dlatego też istotne jest stosowanie diety odpowiadającej potrzebom obciążonego chorobą i podawanymi lekami cytostatycznymi organizmu. Jaką dietę powinni stosować pacjenci podczas chemioterapii? Które produkty spożywcze są szczególnie wartościowe dla nich, których zaś powinni oni unikać?

Biochemia i metabolizm komórek nowotworowych

Aby zrozumieć, w jaki sposób dieta może wpływać zarówno na leczenie chorób nowotworowych, jak i rokowania, ważne jest zrozumienie niektórych unikalnych aspektów metabolizmu komórek nowotworowych.

W 1925 roku niemiecki biochemik i późniejszy noblista, Otto Warburg zaobserwował, że komórki nowotworowe pobierają więcej glukozy niż komórki prawidłowe i metabolizują ją bez fosforylacji oksydacyjnej. Glikoliza tlenowa nie jest tak wydajnym energetycznie procesem jak fosforylacja oksydacyjna, jednak z kilku powodów jest lepiej dostosowana jest do metabolizmu komórek nowotworowych. Niejednokrotnie bowiem zmiany nowotworowe mogą zwiększać swoją masę i objętość w tempie szybszym niż proces neowaskularyzacji, co lokalnie prowadzi do niedostatecznego natlenienia tkanek. Ponadto, mechanizm metaboliczny niezbędny do przeprowadzenia glikolizy jest niezależny od mitochondriów, a przez to znacznie mniej rozbudowany niż fosforylacja oksydacyjna. Oprócz zwiększonego wykorzystania glukozy, komórki nowotworowe często wykazują zależność od wolnych kwasów tłuszczowych, które dostarczają łańcuchy acylowe fosfolipidów niezbędnych do wytworzenia dwuwarstwowych błon lipidowych organelli i komórek. Komórki nowotworowe dzielą się w sposób niekontrolowany, a każdy kolejny podział wymaga wytworzenia nowych błon plazmatycznych, przez co komórki nowotworowe wymagają dużej podaży wolnych kwasów tłuszczowych, których synteza jest procesem energochłonnym. Jednocześnie komórki te w dużym stopniu uzależnione są od reakcji utleniania wolnych kwasów tłuszczowych, które to są ważnym źródłem energii i często występują w dużych ilościach w mikrośrodowisku guzów. 

Zalecenia dietetyczne dla pacjentów podczas chemioterapii

Stosowanie odpowiednio zbilansowanej i pełnowartościowej diety jest niezbędne dla i wsparcia organizmu zmagającego się z chorobą. Stosowanie odpowiednio zbilansowanej diety podczas chemioterapii oprócz pomocy w utrzymaniu prawidłowej masy ciała dostarcza niezbędnej energii wzmacniając organizm, zwiększając napięcie mięśni stanowiąc także wymierne wsparcie układu immunologicznego. Ponadto wiele produktów spożywczych zawiera naturalne antyoksydanty i substancje o działaniu przeciwzapalnym. 

Jaką dietę powinni stosować pacjenci leczeni onkologicznie?

„Standardowe” zalecenia dietetyczne obejmują:

• zwiększenie spożycia warzyw i owoców, a także produktów pełnoziarnistych, 
• wybieranie produktów mlecznych o obniżonej zawartości tłuszczu oraz chudego, białego mięsa i tłustych ryb morskich zamiast mięsa czerwonego.
• ograniczenie konsumpcji alkoholu, cukru, soli i tłuszczów nasyconych i trans obecnych w daniach typu fast-food, potrawach smażonych i słonych przekąskach. 

Wskazówki te nie są jednak uniwersalne, a pacjenci podczas leczenia onkologicznego powinni stosować dietę pozwalającą zachować siły i wzmacniać organizm w walce z chorobą i skutkami ubocznymi leczenia, które ma na celu zniszczenie komórek nowotworowych. Niestety leki cytostatyczne wpływają także na funkcje życiowe komórek prawidłowych, których uszkodzenie związane jest z występowaniem efektów ubocznych obejmujących również problemy z odżywianie, takie jak:

• utrata łaknienia, 
• zaburzenia smaku i/lub węchu, 
• zaburzenia gastrologiczne; zaparcia, biegunki, nudności i wymioty, trudności w przełykaniu,
• niekontrolowana utrata masy ciała. 

Podczas leczenia występować mogą zarówno dni relatywnie dobrego samopoczucia, jak również te gorsze, o znacznie obniżonym poziomie apetytu, któremu towarzyszyć mogą dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Dlatego kluczowe jest wykorzystanie „dobrych” dni, w których to zalecane jest zwiększenie ilości białka i energii dostarczanych wraz z pożywaniem, co wspomoże proces regeneracji tkanek uszkodzonych w wyniku leczenia. Z kolei w dniach obniżonego samopoczucia można skorzystać z dostępnych produktach żywności specjalnego przeznaczenia medycznego o zwiększonej ilości białka czy wartości energetycznej. Równie istotne jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia organizmu; dobowe zapotrzebowanie organizmu na wodę wynosi od 2,5 do 3 litrów. Część płynów dostarczamy wraz z pożywieniem, dlatego też picie dużej ilości płynów jest szczególnie istotne w dniach o obniżonym poziomie apetytu. 

Co jeść podczas chemioterapii?

Jednym z najważniejszych zaleceń dla pacjentów onkologicznych jest włączenie do codziennej diety produktów spożywczych bogatych w białko, zdrowe tłuszcze oraz witaminy i minerały. 

• Najbardziej wartościowych produktów spożywczych są warzywa, orzechy i nasiona, rośliny strączkowe jak np. soja, soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, bób stanowiące niezastąpione źródło biała roślinnego. 
• W przypadku produktów pochodzenia zwierzęcego warto wybierać chude białe mięso, jak np. mięso królika czy drób lub ryby morskie. 
• Jednocześnie korzystny wpływ na zdrowie mają tłuszcze jedno- i wielonienasycone obecne w awokado, oliwie z oliwek, oleju z pestek winogron i orzechach włoskich. Produkty te bogate są także w kwasy tłuszczowe omega-3, które pomagają zwalczać stany zapalne i wpływając korzystnie na zdrowie układu sercowo-naczyniowego. 
• Pacjentom przyjmującym chemioterapię zaleca się częste spożywanie mniejszych porcji pożywienia, także w dniu infuzji. 

Po porannym pobraniu krwi do kontrolnych badań można pozwolić sobie na lekkie śniadanie, w skład którego wchodzić mogą jogurt i chudy twaróg, świeże owoce, chuda wędlina czy soki owocowe.

Chemioterapia a suplementy diety 

Zarówno pacjenci, jak i członkowie ich rodzin, pragnąc wspomóc proces leczenia, uciekają się do różnego rodzaju produktów zielarskich i naturalnych, suplementów diety czy preparatów witaminowych. Niestety jednak stosowanie jakiejkolwiek specjalnej diety, witamin, minerałów, suplementów diety czy ziół nie przyczyni się do wyleczenia choroby nowotworowej lub zapobieżenia jej wznowom. W rzeczywistości zażywanie niektórych z tych produktów wiązać się może z wystąpieniem trudności monitorowania i oceny efektywności terapii. Dlatego też należy unikać stosowania wysokich dawek niektórych witamin, zwłaszcza rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K) oraz witaminy C, które mogą wchodzić w interakcje ze stosowanymi lekami, a przez to zakłócać przebieg terapii. Podobnie przyjmowanie wysokich dawek cyjanokobalaminy, czyli witaminy B₁₂ może zmniejszyć skuteczność chemioterapii, a stężenie przekraczające normę 1000 ngl uważane jest za czynnik prokancerogenny, sprzyjający rozwojowi i progresji raka płuc. Dlatego też pacjenci poddawani leczeniu onkologicznego decyzje o stosowaniu suplementów diety i preparatów multiwitaminowych powinni każdorazowo skonsultować z prowadzącym lekarzem onkologiem.

Nowotwory i chemioterapia w ujęciu historycznym

Nowotwory zaliczane są do związanych z nowoczesnym stylem życia chorób cywilizacyjnych, dotykały także ludzi od zarania dziejów. Artefakty historyczne dowodzą bowiem, że choroby nowotworowe dotykały mieszkańców starożytnego Egiptu, którzy podejmowali także próby ich leczenia. W pochodzącym z XVII wiek p. n. e. papirusie Edwina Smitha zawierającym informacje o staroegipskich metodach zaopatrywania urazów i stosowanych technikach chirurgicznych odnaleźć można opis leczenia „wybrzuszonego guza piersi”. Słowo „rak” w języku potocznym nieprawidłowo wykorzystywane do określenia wszelkich zmian nowotworowych zostało po raz pierwszy użyte przez Hipokratesa z Kos, który terminami carcinos i carcinoma oznaczającymi kraba lub raka opisywał zmiany nowotworowe piersi.

Z kolei żyjący w II wieku n. e. grecki lekarz Galen jako pierwszy dla opisania widocznych guzów użył pochodzącego z greki słowa oncos oznaczającego obrzęk, od którego to powstała nazwa dziedziny medycyny zajmującej się leczeniem chorób nowotworowych – onkologii.

Przez wiele stuleciu jedyną znaną metodą leczenia widocznych zmian nowotworowych było ich chirurgiczne usuwanie lub przypalanie. Swoistą cezurą terapii onkologicznej były odkrycia dokonane na przełomie XIX i XX wieku przez Wilhelma Röntgena oraz Marię Skłodowską-Curie i jej męża Piotra, których prace doprowadziły do rozwoju radioterapii onkologicznej. Termin chemioterapia – obecnie nierozłącznie kojarzony z leczeniem chorób nowotworowych – został wprowadzony w 1909 roku przez niemieckiego chemika i bakteriologa Paula Ehrlicha do zdefiniowania wykorzystania substancji chemicznych w leczeniu chorób. Początki historii chemioterapii nowotworów związane są z tragicznymi wydarzeniami z czasów II wojny światowej; 2 grudnia 1943 roku w wyniku niemieckiego nalotu zatopiony został amerykański okręt USS John Harvey przewożący tajny ładunek gazu musztardowego. Uwolniona w wyniku eksplozji i rozszczelnienia pojemników z iperytem olbrzymia, toksyczna chmura gazu przyczyniła się do śmierci setek żołnierzy i cywilów. Jednak obserwowane u rannych zmiany w szpiku kostnym i węzłach chłonnych skłoniły Alfreda Gilmana i Louisa Goodmana z Uniwersytetu Yale do podjęcia badań w zakresie potencjalnego wykorzystania iperytu w terapii chorób nowotworowych, a uzyskane wyniki potwierdziły jego skuteczność.

Od 1946 roku iperyt azotowy powszechnie wykorzystywano w leczeniu chłoniaków, a publikacje z tamtego okresu, dawały nadzieję na opracowanie chemioterapeutyków mogących wyleczyć raka. 

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza