05 sierpnia 2022 - Przeczytasz w 5 min

Enzymy trawienne – rodzaje i funkcje

Enzymy trawienne umożliwiają prawidłowe przetwarzanie składników pokarmowych w organizmie. Dzięki tym substancjom możliwy jest rozkład skomplikowanych związków chemicznych do prostszych molekuł, które mogą zostać wchłonięte przez jelita oraz wykorzystane przez pozostałe tkanki. Jakie typy enzymów trawiennych występują w ludzkim organizmie, gdzie zachodzi ich produkcja oraz na czym dokładnie polega ich funkcjonowanie?

enzymy trawienne

Czym są enzymy trawienne?

Enzymy trawienne to zbiorcze określenie na grupę substancji naturalnie występujących w ludzkim organizmie. Uczestniczą one w procesach trawienia poszczególnych składników spożytych pokarmów. Te przemiany chemiczne umożliwiają skuteczny rozkład złożonych substancji obecnych w pożywieniu do prostych związków chemicznych. Dzięki temu może zachodzić prawidłowe wchłanianie ze światła przewodu pokarmowego do krwi oraz późniejsze wykorzystanie ich przez inne tkanki organizmu.

Wyróżnia się wiele rodzajów enzymów trawiennych – główny podział wynika z katalizowanych przez nie reakcji rozkładu, jako że każdy typ enzymów oddziałuje na inne składniki pokarmowe. Dodatkowy podział uwzględnia także miejsce produkcji poszczególnych enzymów w organizmie.

Z względu na typ katalizowanych reakcji enzymy trawienne dzieli się na:

  • Amylazy – enzymy odpowiadające za rozkład złożonych węglowodanów;
  • Peptydazy –typ enzymów ułatwiających przebieg reakcji rozkładu białek, dodatkowy podział uwzględnia rozróżnienie na endopeptydazy oraz egzopeptydazy;
  • Lipazy – uczestniczące w rozkładzie tłuszczów;
  • Nukleazy – rozkładająjące kwasy nukleinowe, budujące materiał genetyczny obecny we wszystkich komórkach. Dodatkowy podział obejmuje rozróżnienie endo- oraz egzonukleaz, a także rybonukleaz i deoksyrybonukleaz.

W przebiegu niektórych chorób może dochodzić do występowania niedoborów enzymów trawiennych. Schorzenia te mogą prowadzić do rozwoju ciężkich powikłań zdrowotnych, związanych z wtórnymi niedoborami określonych substancji pokarmowych. Zjawisko to tym bardziej uwidacznia niezwykle istotną rolę enzymów trawiennych w funkcjonowaniu całego organizmu.

Funkcje enzymów trawiennych w organizmie

Enzymy trawienne odpowiadają za katalizowanie reakcji chemicznych związanych z rozkładaniem poszczególnych składników pokarmowych. Dzięki obecności enzymów procesy te mogą zachodzić z o wiele większa wydajnością, co pozwala na sprawne przetworzenie spożytych substancji.

W pożywieniu większość składników (takich jak białka, cukry oraz tłuszcze) występuje w dużych cząsteczkach, charakteryzujących się skomplikowaną budową. Enzymy trawienne umożliwiają niszczenie tych dużych cząsteczek do mniejszych  fragmentów. Dzięki temu mogą one zostać wchłonięte przez ścianę jelit oraz wykorzystane przez organizm.

Właściwy przebieg procesów trawienia jest niezwykle istotny dla prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Te przemiany chemiczne pozwalają na maksymalnie efektywne wykorzystanie składników odżywczych obecnych w spożywanych pokarmach. Z tego powodu proces trawienia rozpoczyna się już w jamie ustnej, z wykorzystaniem enzymów obecnych w ślinie.

Co odpowiada za produkcję enzymów trawiennych?

Produkcja enzymów trawiennych odbywa się równocześnie w wielu narządach organizmu. Każdy narząd produkuje inne rodzaje enzymów trawiennych, jednak funkcje wszystkich tych substancji uzupełniają się wzajemnie. Aktywacja niektórych enzymów wymaga określonego pH (kwasowości) środowiska ich działania. Każdy odcinek przewodu pokarmowego charakteryzuje się specyficznym poziomem pH, co umożliwia właściwe funkcjonowanie enzymów działających w danym narządzie.

Enzymy odpowiedzialne za wstępne trawienie pokarmów produkowane są w śliniankach. Są to narządy odpowiedzialne za wytwarzanie oraz wydzielanie śliny do jamy ustnej. Wyróżnia się 6 dużych gruczołów ślinowych (ślinianki przyuszne, ślinianki podżuchwowe i ślinianki podjęzykowe) oraz wiele małych ślinianek, które rozsiane są w postaci grudek zlokalizowanych w błonie śluzowej jamy ustnej. Głównym enzymem produkowanym przez ślinianki jest amylaza ślinowa, która odpowiada za wstępne trawienie złożonych cukrów, takich jak np. skrobia lub glikogen. Dodatkowo ślinianki produkują także lizozym, który nie uczestniczy bezpośrednio w trawieniu pokarmów lecz wykazuje działanie bakteriobójcze.

W żołądku enzymy trawienne produkowane są przez gruczoły żołądkowe. Są to specyficzne struktury obecne w błonie śluzowej, która wyściela od wewnątrz ściany żołądka. Narząd ten odpowiada za wytwarzanie  takich enzymów jak:

  • Pepsyna –katalizująca wstępny rozkład białek,
  • Lipaza żołądkowa – katalizująca wstępne trawienie związków tłuszczowych,
  • Podpuszczka –specyficzna dla okresu niemowlęcego, uczestnicząca w rozkładzie białka obecnego w mleku (kazeiny).

Poza produkcją enzymów trawiennych gruczoły żołądkowe produkują także soki żołądkowe, które charakteryzują się niezwykle niskim pH, czyli wysoką kwasowością. Dzięki temu możliwe jest właściwe funkcjonowanie enzymów trawiennych specyficznych dla żołądka. Kwas solny obecny w żołądku pełni też funkcję bakteriobójczą, co zapobiega występowaniu chorób związanych ze spożyciem nieświeżego pokarmu.

Kolejnym narządem odpowiedzialnym za produkcję enzymów trawiennych jest trzustka. Przez ten organ produkowane są, a następnie uwalniane do dwunastnicy następujące enzymy trawienne:

  • Lipaza trzustkowa – odpowiadająca za dalsze trawienie tłuszczów,
  • Karboksypeptydazy – uczestniczące w dalszym trawieniu białek,
  • Elastaza –niszcząca wiązania występujące w określonych białkach,
  • Nukleazy trzustkowe,
  • Trypsyna i chymotrypsyna – rozkładające fragmenty białek ,
  • Amylaza trzustkowa – rozkładająca cząsteczki cukrów złożonych.

Poza produkcją enzymów trawiennych sok trzustkowy odpowiada także za neutralizację niskiego pH treści pokarmowej pochodzącej z żołądka. Dodatkowo, trzustka pełni także rolę narządu wewnątrzwydzielniczego – uwalnia ona do krwi określone hormony, które m.in. odpowiadają za regulację gospodarki energetycznej organizmu, a także wpływają na wydzielanie innych hormonów.

Ostatnim narządem, który produkuje enzymy trawienne są rozsiane gruczoły jelitowe, występujące w błonie śluzowej ścian jelita cienkiego. Enzymy produkowane przez jelito to:

  • Sacharaza,
  • Maltaza,
  • Laktaza,
  • Aminopeptydazy,
  • Karboksypeptydazy,
  • Nukleozydazy,
  • Nukleotydazy,
  • Fosfatazy.

Enzymy te ostatecznie rozkładają przetworzone wcześniej składniki pokarmowe na prostsz związki chemiczne, które ulegają wchłanianiu do krwiobiegu.

Niedobór enzymów trawiennych – objawy

W przypadku zaburzeń funkcjonowania opisanych powyżej narządów może dochodzić do niedoborów określonych enzymów trawiennych. Zjawisko to prowadzi do nieprawidłowego przetwarzania spożywanych składników pokarmowych oraz może skutkować pojawieniem się szeregu dolegliwości chorobowych, takich jak np.:

  • Bóle brzucha,
  • Wzdęcia,
  • Nudności,
  • Biegunki,
  • Zaparcia,
  • Tłuste stolce,
  • Niezamierzona utrata masy ciała.

Dolegliwości te mogą się nasilać po spożyciu określonych pokarmów, bogatych w substancje, których organizm nie jest w stanie prawidłowo przetrawić. Warto pamiętać, że opisane powyżej objawy mogą także wynikać z wielu innych schorzeń – z tego powodu wymagają one pilnej diagnostyki, która pozwoli na określenie ich przyczyn oraz wdrożenie właściwego leczenia.

Badania diagnostyczne enzymów trawiennych

Badania diagnostyczne, które należy wykonać w przypadku objawów wskazujących na zaburzenia związane z produkcją enzymów trawiennych zależne są od tego, który narząd podejrzewany jest o nieprawidłowe funkcjonowanie. Testy te mogą obejmować zarówno określone badania krwi, jak i badania moczu oraz stolcaw celu oceny stężeń poszczególnych enzymów trawiennych w badanym materiale.

W celu zaplanowania właściwej diagnostyki należy skonsultować się z lekarzem, który na podstawie dolegliwości chorobowych pacjenta oraz historii jego choroby będzie w stanie dobrać badania laboratoryjne oraz w sposób prawidłowy zinterpretować ich rezultaty i poprowadzić dalsze leczenie. W określonych przypadkach może występować konieczność wykonania badań obrazowych, jak np. CT, czyli tomografia komputerowa lub USG. Pełny zakres testów zależny jest od podejrzewanej jednostki chorobowej, stanu zdrowia pacjenta oraz współwystępujących obciążeń zdrowotnych.

Źródła

https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/lista/82752,enzymy-trawienne-trzustki

https://www.healthline.com/health/exocrine-pancreatic-insufficiency/the-role-of-digestive-enzymes-in-gi-disorders

https://www.webmd.com/diet/what-are-digestive-enzymes https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/digestive-enzymes-and-digestive-enzyme-supplements

Podobne artykuły

06 czerwca 2022

Dieta na trzustkę – co wspomaga pracę trzustki?

Trzustka jest narządem stanowiącym element układu pokarmowego, zlokalizowanym w górnej części jamy brzusznej. Wydziela do przewodu pokarmowego oraz do krwi szereg substancji odpowiedzialnych za trawienie pokarmu i regulację poziomu glukozy. Jaka dieta wspiera funkcjonowanie trzustki i czego unikać, aby jej nie zaszkodzić? Trzustka – rola w organizmie Tak zwana zewnątrzwydzielnicza część trzustki, odpowiedzialna jest za produkcję soku trzustkowego, który wydzielany do dwunastnicy (fragment jelita zlokalizowany bezpośrednio za żołądkiem) bierze udział w trawieniu pokarmu. Składnikami soku trzustkowego są elektrolity, śluz oraz enzymy trawiące białka (trypsyna, chymotrypsyna, karboksypeptydaza, elastaza), tłuszcz (lipaza, fosfolipaza, esteraza), węglowodany (α-amylaza) i kwasy nukleinowe. Wewnątrzwydzielnicza część trzustki produkuje z kolei substancje, które określa się mianem hormonów. Wydzielane do krwi obniżają (insulina) lub podwyższają (glukagon) poziom glukozy we krwi, hamują wydzielanie soku trzustkowego (polipeptyd trzustkowy) lub wpływają na regulację wydzielania glukagonu i insuliny (somatostatyna). Trzustka – choroby Choroby trzustki mogą być spowodowane upośledzeniem funkcji zewnątrz- lub wewnątrzwydzielniczej narządu. W przypadku upośledzenia funkcji zewnątrzwydzielniczej objawy wynikają z zaburzonej produkcji soku trzustkowego lub/i aktywacji enzymów trawiennych jeszcze w obrębie narządu. Przykładem choroby związanej z upośledzeniem zewnątrzwydzielniczej funkcji trzustki jest zapalenie trzustki, które może przebiegać w postaci ostrej i przewlekłej. Upośledzenie funkcji wewnątrzwydzielniczej trzustki wiąże się z zaburzeniem gospodarki węglowodanowej organizmu, a chorobą wynikającą z nieprawidłowego wydzielania lub działania insuliny jest cukrzyca. Dieta wspomagająca trzustkę „Dieta na trzustkę” powinna być dopasowana do stanu zdrowia. Jeśli jesteśmy zdrowi i chcemy profilaktycznie zapobiegać chorobom trzustki, nasza dieta powinna przede wszystkim opierać się o zasady piramidy żywieniowej. Zasady te pomagają w skomponowaniu prawidłowo zbilansowanej diety oraz zwracają uwagę na właściwe proporcje spożywanych produktów. W pierwszej kolejności zaleca się spożywanie produktów zbożowych z pełnego ziarna. Istotne jest uwzględnienie w posiłkach warzyw i owoców, przy czym większy nacisk powinno kłaść się na warzywa. Wśród nich powinny znaleźć się warzywa strączkowe. Należy wystrzegać się czerwonego mięsa, ponieważ jego jedzenie wymienia się wśród czynników odpowiedzialnych za rozwój raka trzustki. Można zastąpić go rybami i drobiem. Z produktów mlecznych i innych należy wybierać te o niskiej zawartości tłuszczu, a zamiast słodkich przekąsek spożywać nasiona i orzechy. W profilaktyce cukrzycy warto z diety wyeliminować nadmiar cukru i słodzonych napojów oraz produkty wysokoprzetworzone typu fast food, batony i wafelki. Smażenie i grillowanie należy zastąpić gotowaniem na parze, duszeniem lub pieczeniem. Profilaktyka chorób trzustki uwzględnia również utrzymywanie prawidłowej masy ciała, rezygnację z palenia papierosów oraz spożywania alkoholu. Dieta odciążająca trzustkę Dieta odciążająca trzustkę, stosowana jest u osób z toczącym się w obrębie narządu procesem chorobowym. Na przykład w ciężkich przypadkach ostrego zapalenia trzustki stosuje się wręcz leczenie żywieniowe, które odbywa się na oddziale szpitalnym (np. żywienie przez zgłębnik nosowo – jelitowy). W przypadku łagodnego przebiegu zapalenia trzustki lub po nim, dieta chorych opiera się na pokarmach ubogotłuszczowych. Uwzględnia również spożywanie posiłków częściej, ale w mniejszych porcjach. Wyklucza przede wszystkim alkohol, pieczywo razowe, potrawy smażone i pieczone, ciasta z kremem, tłuste wędliny, gruboziarniste kasze, cebulę, kapustę i fasolę, a także dodatki do potraw, typu śmietana i majonez. Potrawy powinny być gotowane lub przygotowywane na parze. Z produktów nabiałowych zaleca się spożywanie tych z niską zawartością tłuszczu (mleko 0,5%, chudy twaróg), z mięs dopuszczone jest chude mięso drobiowe lub cielęcina. Warzywa powinno spożywać się w postaci gotowanej, a soki owocowe i warzywne, ale także kawę i herbatę należy rozcieńczać. W trakcie spożywania posiłków i po nich chory powinien wnikliwie obserwować reakcję swojego organizmu i unikać produktów, po których odczuwa dyskomfort (wzdęcia, bóle brzucha, przelewanie). Ze względu na znaczne wyeliminowanie tłuszczu z diety, chory musi pamiętać o suplementacji witaminami rozpuszczalnymi w tłuszczach – A, D, E, K, w dawkach zalecanych przez lekarza prowadzącego. Rozpoznaniu choroby trzustki powinna towarzyszyć nieodległa wizyta u dietetyka klinicznego, którego zadaniem jest skomponowanie diety odciążającej trzustkę i wytłumaczenie pacjentowi znaczenia właściwego odżywiania w trakcie choroby. Prawidłowe postępowanie dietetyczne pacjentów z chorobami trzustki wraz ze stosowaniem farmakoterapii jest sposobem na spowolnienie procesu chorobowego, wyeliminowanie dolegliwości oraz profilaktykę powikłań towarzyszących chorobie. Trzustka – jak wspomóc jej pracę? Funkcjonowanie trzustki mogą wspomóc niektóre zioła. Wśród nich wymienia się pokrzywę, glistnik jaskółcze ziele, bylicę piołun, czarnuszkę siewną, mniszka lekarskiego, tymianek, chmiel zwyczajny oraz owoce kopru ogrodowego. Niektóre z nich mają działanie przeciwzapalne, inne bakteriobójcze i żółciopędne. Stosując zioła należy jednak pamiętać o ich możliwym oddziaływaniu wraz zażywanymi lekami. Przed rozpoczęciem ich przyjmowania, należy zabrać je na wizytę lekarską i upewnić się czy można je łączyć z lekami i czy nie wchodzą z nimi w interakcje. Łączenie kilku preparatów może prowadzić do wystąpienia groźnych działań niepożądanych, dlatego należy zażywać je wyłącznie według zaleceń lekarskich.

10 grudnia 2021

Jakie są choroby trzustki? Objawy, przyczyny, diagnostyka

Choroby trzustki zaburzają czynność zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą, co jest przyczyną zaburzeń funkcjonowania całego organizmu. Mają one podłoże zapalne lub nowotworowe. W każdym wypadku pojawiają się dolegliwości, których nie można bagatelizować. Zobacz, jakie są objawy chorób trzustki. Choroby trzustki Choroby trzustki często wynikają z uszkodzeń spowodowanych szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi. Najważniejszym z nich jest alkohol spożywany w nadmiernych ilościach. Dużą rolę odgrywają także papierosy (zwiększają ryzyko zachorowania i przyspieszają postęp schorzeń trzustki), kontakt z pestycydami i niektóre leki. W rozwoju chorób trzustki znaczenie mają także: urazy mechaniczne jamy brzusznej,infekcje wirusowe (m.in. wirusem różyczki, odry, zapalenia wątroby),nieprawidłowości w odpływie żółci lub soku trzustkowego,zakażenia pasożytnicze (np. glistą ludzką),hiperlipidemia lub hiperkalcemia,błędy dietetyczne: nadmierne ilości mięsa i węglowodanów oraz nasyconych kwasów tłuszczowych,schorzenia innych narządów (np. choroby pęcherzyka żółciowego). Ważne są również predyspozycje genetyczne. Warto pamiętać, że choroby trzustki często mają wieloczynnikowe podłoże. Niekiedy nie udaje się wskazać konkretnej przyczyny. Wówczas schorzenie trzustki określa się jako idiopatyczne. Jakie są objawy chorób trzustki? Objawy chorób trzustki wynikają przede wszystkim z procesu zapalnego lub nowotworowego, który toczy się w tkankach tego narządu. Dolegliwości powoduje też przedostanie się enzymów trzustkowych do okolicznych tkanek. Zdarza się, że schorzenia trzustki początkowo przebiegają bez żadnych dolegliwości, co opóźnia postawienie diagnozy, a tym samym może wpływać niekorzystnie na rokowanie. Możliwe objawy chorób trzustki to: ból w górnej i środkowej części brzucha (może promieniować do kręgosłupa),spadek masy ciała,wzrost stężenia glukozy we krwi,biegunka,nudności i wymioty,wzrost temperatury ciała,ogólne osłabienie,brak apetytu,wzdęcia i uczucie pełności w nadbrzuszu. Obecne mogą być także skórne objawy chorób trzustki. Zalicza się do nich świąd oraz zażółcenie skóry. Żółtaczka jest wynikiem ucisku na przewód żółciowy. Zwykle nie ma dużego nasilenia. Przy niektórych schorzeniach trzustki mogącym wystąpić objawem jest zaczerwienienie twarzy, a także krwawe podbiegnięcia wokół pępka. Zapalenie trzustki Zapalenie trzustki może mieć charakter ostry lub przewlekły. Ostre zapalenie trzustki To choroba charakteryzująca się ostrym stanem zapalnym w obrębie trzustki. Wynika z przedwczesnej aktywacji enzymów, jeszcze zanim opuszczą trzustkę, co skutkuje jej poważnym uszkodzeniem. Niekiedy proces zapalny jest tak silny, że wywołuje uogólnioną reakcję zapalną. Nawet 10% zachorowań kończy się śmiercią. W większości przypadków omawiane schorzenie trzustki jest spowodowane kamicą żółciową lub spożyciem alkoholu. Przebieg choroby może być bardzo gwałtowny (wraz z rozwojem wstrząsu). Pacjent wymaga hospitalizacji. Leczenie ostrego zapalenia trzustki polega na łagodzeniu objawów poprzez podawanie leków przeciwbólowych. Wskazane są też ścisła dieta i nawadnianie dożylne. Postępowanie terapeutyczne w głównej mierze zależy od stanu chorego. Przewlekłe zapalenie trzustki Schorzenie charakteryzuje się postępującym procesem zapalnym w obrębie trzustki, który w efekcie powoduje jej uszkodzenie. Miąższ narządu zostaje zastąpiony włóknistą tkanką łączną. Przestaje on pełnić swoją funkcję zewnątrzwydzielniczą i wewnątrzwydzielniczą. Często powikłaniami przewlekłego zapalenia są cukrzyca i rak trzustki. Leczenie polega na stosowaniu diety ubogotłuszczowej. Obowiązkowo należy zaprzestać picia alkoholu i palenia papierosów. Ponadto ważna jest terapia bólu metodami farmakologicznymi (jeśli takie postępowanie nie przynosi skutku, to rozważa się metody inwazyjne). Chorym podaje się też substytuty enzymów trzustkowych, aby złagodzić skutki niewydolności trzustki. Rak trzustki Jest to nowotwór złośliwy, który wywodzi się z nabłonka. Może być zlokalizowany w różnych miejscach tego narządu, co ma wpływ na objawy. Najczęstszą lokalizacją jest głowa trzustki. Czynniki, które zwiększają ryzyko zachorowania, to: palenie tytoniu,otyłość,cukrzyca typu 2,predyspozycje genetyczne. Większość chorych to osoby po 50. roku życia. Rak trzustki przez bardzo długi czas rozwija się bez żadnych objawów. Gdy pojawiają się pierwsze dolegliwości, zwykle znajduje się już w zaawansowanym stadium. Z tego powodu rokowanie jest niekorzystne. W Polsce 5-letni wskaźnik przeżycia określany jest na 5-7% .Leczenie polega na całkowitym wycięciu narządu oraz zastosowaniu chemioterapii. Chorzy, którzy nie kwalifikują się do operacji, są objęci opieką paliatywną. Torbiele trzustki To schorzenie charakteryzujące się obecnością przestrzeni wypełnionych płynem (wydzieliną trzustkową) wewnątrz lub na zewnątrz trzustki. Dzieli się je na: prawdziwe,pozapalne. Prawdziwe torbiele trzustki mają ścianę, która jest zbudowana z nabłonka walcowatego lub jednowarstwowego sześciennego. Mogą być wrodzone, pasożytnicze, spowodowane niedrożnością przewodu trzustkowego lub procesem nowotworowym. Stanowią 50% wszystkich rozpoznanych przypadków. Pozapalne torbiele trzustki nie mają wyraźnej ściany i są skutkiem zapalenia w obrębie trzustki. Leczenie torbieli trzustki jest zależne od ich przyczyny powstania. Torbiele pozapalne można leczyć endoskopowo, operacyjnie, bądź wykonać nakłucie pod kontrolą badania ultrasonograficznego (USG). W przypadku torbieli podejrzanych o złośliwość postępowaniem z wyboru jest leczenie operacyjne. Diagnostyka chorób trzustki Osoby, u których występują objawy wskazujące na choroby trzustki, powinny niezwłocznie udać się do lekarza. Specjalista przeprowadza wywiad i badanie przedmiotowe. Wydaje także skierowanie na szczegółowe testy diagnostyczne, dzięki którym możliwe jest postawienie prawidłowej diagnozy i rozpoczęcie leczenia. Diagnostyka chorób trzustki obejmuje: testy laboratoryjne krwi (morfologię krwi, poziom amylazy i lipazy, stężenie bilirubiny, lipidogram, wskaźniki wątrobowe, CRP),USG jamy brzusznej,tomografię komputerową,badanie histopatolgoiczne. Diagnostyka chorób trzustki uwzględnia też wsteczną endoskopową cholangiografię. Badanie wymaga podania środka kontrastującego do przewodu trzustkowego. Duże znaczenie diagnostyczne ma ultrasonografia endoskopowa. Ultrasonograficzny endoskop zostaje wówczas wprowadzony do przewodu pokarmowego przez przełyk do żołądka. Badanie umożliwia zobrazowanie trzustki oraz wykonanie biopsji. Bibliografia P. Gajewski, A. Szczeklik, Interna Szczeklika 2017, red. P. Gajewski, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2017, s. 1075.R. Lipczyński, Wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia przewlekłego zapalenia trzustki, „Gastroenterologia Kliniczna” 2017, t. 9, nr 3, s. 65–93.A. Rogowska, Ostre zapalenie trzustki, „Postępy Nauk Medycznych” 2014, nr 1, s. 17–23.M. Lipiński, G. Rydzewska, Zasady postępowania u pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki i niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki w praktyce lekarza POZ, „Lekarz POZ” 2018, nr 3, s. 199–203.

20 listopada 2020

Objawy zapalenia trzustki, których nie możesz zignorować

Istotą ostrego zapalenia trzustki jest przedwczesna aktywacja proenzymów trzustkowych, które uszkadzają trzustkę i sąsiadujące narządy. Silna reakcja zapalna może prowadzić do poważnych powikłań i niewydolności wielonarządowej. Objawem zapalenia trzustki jest przede wszystkim silny, ciągły ból, który może promieniować do kręgosłupa, a za znakomitą większość zachorowań odpowiada kamica żółciowa oraz nadużywanie alkoholu. Alkoholizm jest także najczęstszą przyczyną przewlekłego zapalenia trzustki. Objawy zapalenia trzustki Ostrym zapaleniem trzustki nazywamy ostry stan zapalny trzustki związany z niekontrolowaną aktywacją proenzymów trzustkowych, co prowadzi do uszkodzenia trzustki, sąsiadujących tkanek, a nawet narządów odległych. Objawy zapalenia trzustki to przede wszystkim nagły, silny, przeszywający, narastający i opasujący ból zlokalizowany w nadbrzuszu (nierzadko promieniujący do pleców), nudności, wymioty i wzdęcie brzucha. Często występuje gorączka i przyspieszenie pracy serca, czasami pojawia się żółtaczka, a w ciężkiej postaci może dojść do zaburzeń świadomości, obniżenia ciśnienia, spadku wydalania moczu czy duszności. Rzadkim objawem są zmiany skórne takie jak zaczerwienienie twarzy, krwawe podbiegnięcia wokół pępka oraz w okolicy lędźwiowej. Przewlekłe zapalenie trzustki związane jest z nawrotowymi epizodami stanów zapalnych, co prowadzi do postępującego włóknienia narządu i jego niewydolności. Przebieg choroby może być różny, ale z reguły obserwuje się nawracające dolegliwości bólowe nadbrzusza, nasilające się po posiłkach (szczególnie tłustych), nudności, wzdęcia i uczucie pełności w brzuchu. Okresowo może pojawić się żółtaczka, a unikanie jedzenia z powodu bólu, prowadzi do niedożywienia. Po upływie jakiegoś czasu (zwykle wielu lat), można zaobserwować objawy zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki (np. biegunki tłuszczowe, cukrzycę). Zapalenie trzustki – przyczyny Za zdecydowaną większość ostrych zapaleń trzustki odpowiadają choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych oraz nadużywanie alkoholu. Rzadziej przyczyna jest jatrogenna (czyli będąca niekorzystnym skutkiem leczenia, może się tak zdarzyć po endoskopowej cholangiopankreatografii wstecznej – ECPW) lub idiopatyczna (niewiadomego pochodzenia). Podłożem ostrego zapalenia trzustki mogą być także: hipertriglicerydemia, stosowanie niektórych leków, wady wrodzone, urazy brzucha, infekcje wirusowe, nadczynność przytarczyc i inne. Na przyczyny przewlekłego zapalenia trzustki składają się: alkoholizm, palenie tytoniu, hiperkalcemia, hipertriglicerydemia, stosowanie niektórych leków, mutacje genetyczne, wady wrodzone, podłoże autoimmunologiczne, uszkodzenia i niedrożności przewodu trzustkowego i inne. U około 1/3 chorych nie udaje się znaleźć czynnika etiologicznego. Zapalenie trzustki – badania Jeśli zaobserwujesz u siebie objawy zapalenia trzustki, koniecznie skontaktuj się ze swoim lekarzem. Na podstawie obrazu klinicznego i badania fizykalnego, lekarz podejmie decyzję odnośnie dalszego postępowania. Badania laboratoryjne wykorzystywane w diagnostyce ostrego zapalenia trzustki to ocena aktywności enzymów trzustkowych: amylazy w surowicy i w moczu oraz lipazy w surowicy krwi. Ponad 3-krotne przekroczenie górnej granicy normy przemawia za rozpoznaniem choroby. Inne badania przydatne w szacowaniu ciężkości schorzenia obejmują morfologię krwi, CRP, prokalcytoninę, mocznik, parametry wątrobowe, LDH i inne. Aby ocenić zmiany zapalne i martwicze w trzustce oraz stan sąsiadujących narządów, wykonuje się badania obrazowe: USG, tomografię komputerową, rezonans magnetyczny, RTG klatki piersiowej lub brzucha czy ECPW, będące równocześnie zabiegiem leczniczym. W rozpoznaniu przewlekłego zapalenia trzustki kluczowy jest wywiad, obecność objawów i charakterystycznych zmian w badaniach obrazowych. Badania laboratoryjne mają mniejsze znaczenie, bowiem aktywność amylazy i lipazy może być w granicach normy. Pamiętaj, że przewlekłe zapalenie trzustki predysponuje do rozwoju cukrzycy i osteoporozy, wskazane może być więc oznaczenie witaminy D w surowicy i regularne badanie glikemii, które możesz wykonać w DIAGNOSTYCE. Jak leczyć zapalenie trzustki? Podstawowym postępowaniem w przypadku ostrego zapalenia trzustki jest intensywne dożylne nawadnianie, zwalczanie dolegliwości bólowych oraz zaprzestanie jedzenia do czasu ustąpienia nudności i wymiotów. W zależności od ciężkości choroby, konieczne może okazać się żywienie dojelitowe lub pozajelitowe oraz antybiotykoterapia. W niektórych przypadkach (np. niedrożność dróg żółciowych, wystąpienie powikłań) stosuje się leczenie endoskopowe lub operacyjne. Ciężki przebieg choroby wymaga intensywnego nadzoru i związany jest z ryzykiem poważnych powikłań. Leczenie przewlekłego zapalenia trzustki opiera się na postępowaniu takim jak w ostrym zapaleniu (w przypadku zaostrzeń), leczeniu przeciwbólowym, leczeniu zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczej niewydolności narządu oraz bezwzględnym zakazie picia alkoholu i rezygnacji z palenia papierosów. Istotne jest przestrzeganie zdrowej diety, dostosowanej do stanu chorego oraz uzupełnianie niedoboru witamin. U wybranych pacjentów stosuje się leczenie endoskopowe lub operacyjne. Ostre zapalenie trzustki nie powinno być lekceważone. Ciężka postać tej choroby wiąże się z ryzykiem poważnych powikłań, niewydolności wielonarządowej, a nawet śmierci. Przewlekłe zapalenie trzustki  prowadzi do trwałej niewydolności narządu i zwiększa ryzyko raka trzustki. Jeśli podejrzewasz u siebie objawy zapalenia trzustki, koniecznie skontaktuj się z lekarzem. Bibliografia: Interna Szczeklika – P. Gajewski, A. SzczeklikChirurgia – W. NoszczykChirurgia – O. J. Garden, A. W. Bradbury, J. L. R. Forsythe, R. W. Parks
Powiązane badania

Lipaza
Lipaza. Ocena aktywności lipazy w krwi, przydatna w diagnostyce i różnicowaniu chorób trzustki.

Amylaza
Amylaza. Ocena aktywności amylazy w krwi,  przydatna w diagnostyce i różnicowaniu chorób trzustki.