12 maja 2022 - Przeczytasz w 5 min

Indeks glikemiczny – co to za parametr?

Indeks glikemiczny to specyficzny parametr liczbowy, który wykorzystywany jest do opisywania określonych właściwości produktów spożywczych. Jest on szczególnie istotny dla osób chorujących na cukrzycę, jako że ma bezpośredni związek ze zmianami stężeń glukozy we krwi. Z tego samego powodu indeks glikemiczny wykorzystywany jest także w układaniu diet odchudzających. Czym jest indeks glikemiczny, jak się go oblicza oraz jakie produkty posiadają korzystny indeks glikemiczny?

indeks glikemiczny

Indeks glikemiczny – co to jest?

Indeks glikemiczny (IG) to parametr, który wykorzystywany jest do klasyfikowania żywności. Opisuje on tempo wzrostu stężenia glukozy we krwi po 2 godzinach od przyjęcia danego posiłku. Indeks glikemiczny wykazuje znaczącą przewagę nad prostą analizą składu pokarmów pod kątem zawartości poszczególnych makroskładników, jako że wskazuje bezpośredni wpływ określonych pokarmów na glikemię. Dzięki indeksowi glikemicznemu można uzyskać informację na temat tego, jak szybko dojdzie do wzrostu poziomu cukru we krwi.

Pojęcie indeksu glikemicznego oraz sposób jego obliczania zostały wprowadzone w 1981 roku przez brytyjskiego lekarza – Davida Jenkinsa. Indeks glikemiczny wylicza się poprzez zestawienie szybkości wzrostu stężenia cukru we krwi w porównaniu do spożycia tej samej ilości czystej glukozy. Dokładny wzór na obliczenie indeksu glikemicznego to:

(Stężenie glukozy we krwi po spożyciu 50g danego produktu dzielone na stężenie glukozy we krwi po spożyciu 50 g czystej glukozy) razy 100.

Indeks glikemiczny w przypadku czystej glukozy wynosi 100 – jest to jednocześnie najwyższa możliwa wartość IG. Warto mieć na uwadze, że indeks glikemiczny nie bierze pod uwagę zawartości kalorii w danym produkcie spożywczym, co także posiada istotny wpływ na dalszy metabolizm energetyczny.

Produkty spożywcze, które posiadają indeks glikemiczny powyżej 70 uważane są za produkty z wysokim IG. Pokarmy, które posiadają indeks glikemiczny poniżej 55 określane są zaliczane są do grupy pokarmów z niskim indeksem glikemicznym, natomiast wartość od 56 do 69 IG uważana jest za tzw. “średni indeks glikemiczny”. Warto korzystać z tej klasyfikacji podczas układania jadłospisu. Posiłki o niższym indeksie glikemicznym powinny być spożywane najczęściej, a posiłki z wysokim IG – sporadycznie.

Kto powinien sprawdzać indeks glikemiczny pokarmów?

Wartości indeksu glikemicznego są szczególnie istotne dla pacjentów cierpiących na cukrzycę, zarówno typu pierwszego, jak i drugiego. W przebiegu tej choroby występują nieprawidłowości związane m.in. z produkcją insuliny lub też podatnością komórek organizmu na jej działanie. Hormon ten odpowiada przede wszystkim za przemieszczanie glukozy z krwi do wnętrza komórek, tym samym obniżając glikemię. Występowanie niekorzystnych zjawisk chorobowych związanych z cukrzycą skutkuje zaburzeniami w przebiegu określonych procesów metabolicznych. W wyniku tego dochodzi do nieprawidłowej tolerancji glukozy oraz występowania we krwi pacjenta zbyt wysokich jej poziomów. Stan ten nazywany jest hiperglikemią. Długotrwałe utrzymywanie się hiperglikemii niesie za sobą ryzyko rozwoju licznych, poważnych skutków zdrowotnych, które w skrajnych sytuacjach mogą prowadzić nawet do przedwczesnego zgonu pacjenta.

Stosowanie właściwej diety z uwzględnieniem produktów posiadających niski indeks glikemiczny (IG mniejszy od 55) skutecznie pozwala na uniknięcie nagłych wzrostów stężenia glukozy we krwi oraz późniejszych, gwałtownych spadków poziomu glikemii (hipoglikemii). Zjawisko to jest charakterystyczne dla produktów o wysokim IG (większym niż 70) i może być szczególnie niebezpieczne dla osób chorujących na cukrzycę.

Warto pamiętać, że w przypadku rozpoznanej cukrzycy podstawę leczenia stanowi właściwa farmakoterapia dobrana przez lekarza. Stosowana przez pacjenta dieta posiada znaczący wpływ na przebieg choroby oraz dalsze rokowania, jednak niemożliwe jest właściwe kontrolowanie glikemii u osób z rozpoznaną cukrzycą tylko za pomocą samych modyfikacji nawyków żywieniowych.

Właściwe dobieranie produktów pod kątem ich indeksu glikemicznego jest także korzystne w przypadku osób, dla których celem jest redukcja masy ciała. Dzięki częstszemu spożywaniu produktów o niskim indeksie glikemicznym stężenie glukozy we krwi może być utrzymywane na względnie stałym poziomie, co zapobiega występowaniu napadowego głodu oraz przedłuża uczucie najedzenia po posiłku. Dodatkowo, wiele produktów o niskim IG posiada także względnie niską ilość kalorii, co znacząco ułatwia odpowiednie zaplanowanie jadłospisu, który pozwoli na bardziej efektywną redukcję masy ciała.

Niski indeks glikemiczny

Produkty spożywcze, które charakteryzują się niskim indeksem glikemicznym prowadzą do mniejszego wzrostu stężenia cukru we krwi bezpośrednio po posiłku. Dzięki wolniejszemu wchłanianiu się glukozy z przewodu pokarmowego poziomy cukru we krwi są bardziej stabilne i wzrastają w sposób łagodny, przebiegający bez znaczących, drastycznych skoków glikemii. W praktyce oznacza to, że po spożyciu posiłku zawierającego produkty o niskim indeksie glikemicznym uczucie sytości utrzymuje się dłużej niż w przypadku pokarmów o wysokim IG. Do kategorii produktów o niskim indeksie glikemicznym zalicza się pokarmy, których IG jest niższy od 55.

Istnieją liczne badania naukowe, które wykazują powiązanie między stosowaniem diety bogatej w produkty o niskim IG, a zmniejszonym ryzykiem rozwoju licznych chorób metabolicznych oraz rzadszym występowaniem ich negatywnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak m.in. insulinooporność, otyłość lub miażdżyca i zawał serca. Dodatkowo, stosowanie diety o niskim indeksie glikemicznym korzystnie wpływa na obniżenie stężeń frakcji LDL lipoprotein, czyli tzw. “złego cholesterolu”.

Wysoki indeks glikemiczny

Produkty spożywcze, które posiadają indeks glikemiczny wyższy od 70 klasyfikowane są jako pokarmy o wysokim IG. Ze względu na wysoką zawartość cukrów prostych po spożyciu tego typu pokarmów stężenie glukozy we krwi szybko wzrasta, po czym w krótkim czasie ponownie spada. Oznacza to, że produkty te nie zapewniają długotrwałego uczucia sytości, za to niedługo po ich spożyciu ponownie odczuwany jest głód.

Wysoki indeks glikemiczny zazwyczaj związany jest także z dość znaczącą ilością kalorii, przez co spożywanie pokarmów o wysokim IG może prowadzić do wzrostu masy ciała. Dieta, która zawiera w sobie duże ilości produktów charakteryzujących się wysokim indeksem glikemicznym znacząco zwiększa ryzyko występowania chorób takich jak m.in. cukrzyca typu 2 oraz liczne schorzenia układu sercowo-naczyniowego.

Produkty o niskim indeksie glikemicznym – przykłady

Do produktów o niskim indeksie glikemicznym zalicza się pokarmy, które zawierają węglowodany złożone. Ich trawienie wymaga większych nakładów energetycznych oraz wydłuża czas wchłaniania substancji pokarmowych z jelit. Dodatkowo, na obniżenie IG korzystnie wpływa także zawartość błonnika, czyli różnego rodzaju substancji roślinnych nieulegających trawieniu w przewodzie pokarmowym. Dzięki temu wchłanianie substancji odżywczych ze spożytego posiłku przebiega wolniej, przez co nie następuje gwałtowny wzrost glikemii. Przykładowe produkty o niskim indeksie glikemicznym to m.in.:

  • Zielone warzywa,
  • Pomidory,
  • Papryka,
  • Cukinia,
  • Warzywa strączkowe (fasola, groch, ciecierzyca),
  • Surowa marchew,
  • Pieczywo pełnoziarniste,
  • Jogurt naturalny,
  • Makaron sojowy,
  • Makarony pełnoziarniste.

Ze względu na korzystne właściwości zdrowotne warto zadbać o uwzględnianie w swojej diecie jak największej ilości produktów o niskim indeksie glikemicznym. Powinny one stanowić podstawowe źródło energii na co dzień. Wiele z tych produktów bogate jest także w liczne witaminy oraz inne korzystne substancje (jak np. antyoksydanty), przez co ich regularne spożywanie związane jest z dodatkowymi korzyściami zdrowotnymi.

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym – przykłady

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym zawierają duże ilości przetworzonych cukrów prostych, przez co szybko ulegają wchłanianiu z przewodu pokarmowego oraz prowadzą do gwałtownego wzrostu stężeń glukozy we krwi. Przykładowe pokarmy o wysokim IG to m.in.:

  • Ziemniaki,
  • Gotowana marchew,
  • Arbuzy,
  • Chipsy,
  • Białe pieczywo,
  • Płatki kukurydziane,
  • Dynia,
  • Ciasta,
  • Żelki i inne słodkie przekąski.

Wysoki indeks glikemiczny nie oznacza, że produkt powinien być całkowicie wyeliminowany z diety. Najważniejszy jest umiar – można uwzględniać tego typu pokarmy w swoim jadłospisie, jednak warto robić to sporadycznie, aby nie stanowiły one podstawowego elementu codziennych posiłków. W celu ułożenia zbilansowanej, dobranej indywidualnie do pacjenta diety warto rozważyć wizytę u dietetyka, który na podstawie wywiadu oraz uwarunkowań zdrowotnych danej osoby będzie w stanie zaplanować właściwy jadłospis, uwzględniający wszystkie niezbędnie mikro- i makroskładniki pokarmowe.

Bibliografia:

https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/68179,indeks-glikemiczny

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22727193/

https://www.healthline.com/nutrition/glycemic-index#low-glycemic-diet

https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/glycemic-index-and-glycemic-load-for-100-foods

Podobne artykuły

05 marca 2021

Hiperglikemia – objawy zbyt wysokiego „cukru” (wysokiej glukozy) – Diagnostyka hiperglikemii

Stan podwyższonego stężenia glukozy w surowicy krwi to hiperglikemia. Objawy mogą być typowe (wielomocz, wzmożone pragnienie, odwodnienie, osłabienie), ale mogą też wcale nie występować. Wieloletnia, nieleczona hiperglikemia prowadzi do uszkodzeń narządowych i niesie ryzyko poważnych powikłań. Co to jest hiperglikemia („przecukrzenie”)? Hiperglikemią nazywamy stężenie glukozy w surowicy krwi przekraczające górną granicę normy (zakresu referencyjnego). Prawidłowy poziom glukozy w surowicy na czczo wynosi 3,9-5,5 mmol/L. Hiperglikemia (potocznie, choć nieprawidłowo: “wysoki cukier”)  jest związana z zaburzeniem wydzielania lub działania insuliny i stanowi podstawę rozpoznania cukrzycy. Przewlekła hiperglikemia niesie ryzyko poważnych powikłań – prowadzi do uszkodzeń nerek, oczu, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Hiperglikemia – objawy „zbyt wysokiego cukru” Jakie symptomy daje „za wysoki cukier?” Objawy hiperglikemii wcale nie muszą być oczywiste (i zazwyczaj nie są). Ich obecność i nasilenie zależą bowiem od typu i dynamiki rozwoju cukrzycy. Często są zróżnicowane i niecharakterystyczne, a w przypadku cukrzycy typu 2 – przez długi czas wcale nie występują i choroba może przebiegać zupełnie bezobjawowo. Taka wieloletnia i niezauważona hiperglikemia w podstępny sposób sprzyja rozwojowi przewlekłych powikłań. Cukrzyca typu 1 u dzieci i młodzieży cechuje się gwałtowniejszym przebiegiem i nagłym początkiem. Jej pierwszym objawem może być niebezpieczna kwasica ketonowa. Hiperglikemia – objawy: wielomocz, polidypsja czyli wzmożone pragnienie, uczucie suchości w jamie ustnej, objawy odwodnienia (np. sucha skóra i śluzówki, zmniejszenie napięcia i elastyczności skóry), osłabienie, uczucie zmęczenia i senność, spadek masy ciała, skłonność do ropnych zakażeń skóry, pogorszenie gojenia się ran, skłonność do infekcji układu moczowo-płciowego, kwasica i śpiączka ketonowa (może być pierwszą manifestacją cukrzycy typu 1. Objawia się nadmiernym pragnieniem, wielomoczem, suchością w ustach, osłabieniem i sennością, zawrotami i bólem głowy, nudnościami i wymiotami, bólem brzucha i klatki piersiowej, przyspieszonym i pogłębionym oddechem, obniżonym ciśnieniem tętniczym i przyspieszoną pracą serca, zaburzeniami świadomości aż do śpiączki). Hiperglikemia – przyczyny Przyczyną hiperglikemii jest defekt wydzielania i/lub działania insuliny. Wyróżnia się kilka typów cukrzycy. Cukrzyca typu 1 w większości przypadków spowodowana jest autoimmunologicznym procesem prowadzącym do zniszczenia komórek β trzustki (to one wydzielają insulinę). W rozwoju choroby o podłożu autoimmunologicznym, istotą rolę odgrywają czynniki genetyczne, ale proces niszczenia komórek trzustki zwykle zostaje zapoczątkowany przez działanie czynników środowiskowych. Cukrzyca typu 1 cechuje się bezwzględnym niedoborem insuliny. Najczęstszą postacią cukrzycy jest jednak cukrzyca typu 2, w której decydującą rolę odgrywają czynniki środowiskowe – głównie otyłość i brak aktywności fizycznej. Cukrzyca typu 2 związana jest z narastającym upośledzeniem wydzielania insuliny wtórnym w stosunku do wzrastającej insulinooporności (czyli spadku wrażliwości tkanek na działanie insuliny). Wyróżnia się także inne typy cukrzycy, a przyczyną choroby mogą być defekty genetyczne komórek β, defekty genetyczne działania insuliny, choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki czy endokrynopatie. Hiperglikemia może być także spowodowana działaniem niektórych leków (np. glikokortykosteroidów), a w ciąży wynikać ze zmian hormonalnych. Diagnostyka hiperglikemii Jeśli wykazujesz objawy wskazujące na hiperglikemię, lekarz może zalecić oznaczenie glikemii przygodnej (oznaczonej o dowolnej porze, niezależnie od czasu spożycia ostatniego posiłku). Wynik powyżej 11,1 mmol/L stanowi podstawę do rozpoznania cukrzycy. W przypadku mniejszego stężenia glukozy lub braku typowych objawów, wykonuje się oznaczenie glukozy na czczo (8-14 godzin od czasu ostatniego posiłku). Takie badanie zaleca się wykonywać przesiewowo – co rok w grupach zwiększonego ryzyka i co trzy lata u wszystkich osób w wieku ≥45 lat. Prawidłowa glikemia na czczo wynosi 3,9-5,5 mmol/L. Wynik 5,6-6,9 mmol/L określa się mianem nieprawidłowej glikemii na czczo, a stężenie glukozy powyżej 7 mmol/L to cukrzyca (konieczne dwukrotne oznaczenie). W razie nieprawidłowej glikemii na czczo, wykonuje się doustny test tolerancji glukozy czyli OGTT (ang. oral glucose tolerance test). Glikemia w 120 minutowym OGTT prawidłowo wynosi <7,8 mmol/L. Stężenie powyżej 11,1 mmol/L wskazuje na cukrzycę, a wynik pośredni – na nieprawidłową tolerancję glukozy. W diagnostyce lub monitorowaniu cukrzycy, stosuje się także inne badania pomocnicze. Należą do nich np. hemoglobina glikowana, przeciwciała przeciwwyspowe czy stężenie peptydu C w surowicy krwi. Pamiętaj, że cukrzycę rozpoznaje lekarz i nie wolno interpretować wyników „na własną rękę”. Jeśli masz niepokojące objawy lub martwisz się, że możesz mieć bezobjawową hiperglikemię- koniecznie udaj się do lekarza. Badanie glukozy na czczo, a także test doustnej tolerancji glukozy możesz wykonać w DIAGNOSTYCE. Leczenie hiperglikemii Postępowanie w hiperglikemii opiera się na kilku podstawowych filarach. Są nimi: edukacja chorego (czym jest cukrzyca, hiperglikemia poposiłkowa, hipoglikemia, monitorowanie glikemii, obsługa leków i wiele innych aspektów), niefarmakologiczne leczenie (zmiana stylu życia, dieta, aktywność fizyczna), leczenie hipoglikemizujące (insulina lub leki nieinsulinowe np. metformina), walka z czynnikami ryzyka choroby sercowo-naczyniowej (leczenie nadciśnienia tętniczego czy zaburzeń lipidowych) oraz leczenie powikłań cukrzycy. Bibliografia: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2020 – Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Interna Szczeklika – P. Gajewski, A. Szczeklik.

19 czerwca 2016

Cukrzyca – objawy i przyczyny. Jak rozpoznać cukrzycę

W ostatnich dekadach na świecie i w Polsce obserwuje się stały wzrost przypadków cukrzycy, choroby niezakaźnej, którą jednakże ONZ określa mianem epidemii XXI wieku i ze względu na zachorowalność stawia w jednym rzędzie z chorobami układu krążenia i chorobami nowotworowymi. Sprawdź jakie są pierwsze objawy cukrzycy i jak rozpoznać cukrzycę. Należy podkreślić, że cukrzyca i choroby krążenia o podłożu miażdżycowym pozostają w ścisłym związku, mając szereg wspólnych tzw. czynników ryzyka. W 2010 roku, według szacunków Międzynarodowej Federacji ds. Cukrzycy – IDF (ang. International Diabetes Federation) liczba chorych na cukrzycę na świcie wynosiła ok. 300 milionów, w roku 2013 blisko 382 miliony, w 2019 roku, aż 463 miliony i szacuje się, że w 2045 roku ilość dorosłych osób chorujących na cukrzycę wzrośnie do 700 milionów. Dane z Niebieskiej Księgi Cukrzycy Koalicji na Rzecz Walki z Cukrzycą, oparte na obliczeniach NFZ i badaniu NATPOL (Nadciśnienie Tętnicze w Polsce), wskazują, że w 2013 roku w Polsce z powodu rozpoznanej cukrzycy leczonych było ponad 2,3 miliona ludzi. W 2018 roku liczba zdiagnozowanych dorosłych chorych szacowana była na około 3 miliony. Według IDF, liczba zgonów z powodu cukrzycy i jej powikłań w Polsce w 2010 roku zbliżała się do 30 tysięcy, a liczba osób w stanie przedcukrzycowym dwukrotnie przekraczała liczę osób z cukrzycą rozpoznaną. Wg GUS liczba zgonów w wyniku cukrzycy, w przeliczeniu na 100 tys. ludności, wynosząca w 2010 roku 16,9 wzrosła w 2018 do 23,5, czyli o 39%. Zgodnie z raportem WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) cukrzyca stanowi główną przyczynę ślepoty, niewydolności nerek, zawałów serca, udarów mózgu oraz amputacji kończyn dolnych. W 2016 roku cukrzyca była siódmą najczęściej występującą przyczyną zgonów na świecie (1,6 mln). W 2019 roku, według IDF, cukrzyca stanowiła przyczynę śmierci 4,2 miliona osób. Termin cukrzyca dotyczy chorób związanych z przemianą materii, charakteryzujących się przewlekłą hiperglikemią, czyli utrzymującym się nadmiernym stężeniem glukozy we krwi. Cukrzyca spowodowana jest brakiem lub nieprawidłowym działaniem insuliny, hormonu wydzielanego przez trzustkę, oddziałującego na większość komórek organizmu. Komórki wrażliwe na insulinę posiadają na powierzchni receptor dla insuliny. Receptor insulinowy jest z zasady obecny na komórkach mięśniowych, tkankach tłuszczowych i komórkach wątroby – hepatocytach. Związanie insuliny przez receptor uruchamia w komórce szereg reakcji pozwalających na wychwyt glukozy z krwi (tzw. insulinozależny), transport do wnętrza komórki i uruchomienie szeregu reakcji wpływających m.in. na syntezę białek, glikogenu, różnicowanie i podziały komórki itd. Tak więc insulina powoduje obniżenie stężenia glukozy w krwi, zwiększenie zapasu glikogenu w wątrobie i mięśniach oraz wzmożenie spalania glukozy. Tym samym insulina odpowiada w organizmie za procesy wzrostu i prawidłową dystrybucję związków przenoszących energię. Cukrzyca – przyczyny i podział Wyróżnia się kilka postaci cukrzycy (diabetes mellitus) różniących się przyczynami, tzw. etiopatogenezą. Cukrzyca typu 1 (cukrzyca młodocianych, IDDM (ang. insulin dependent diabetes mellitus) – spowodowana jest brakiem insuliny przy zachowanej wrażliwości tkanek na insulinę. Wynika ze zniszczenia przez procesy autoimmunizacyjne komórek wyspowych trzustki wytwarzających insulinę (autoimmunologiczna). Kliniczne objawy występują po zniszczeniu ok. 80% komórek. U ponad 90 % chorych stwierdza się autoprzeciwciała swoiste dla insuliny i/lub komórek wyspowych trzustki. Przeżycie chorego zależne jest od podawanej obcej insuliny. Do typu 1, poza cukrzycą autoimmunologiczną, zaliczana jest również cukrzyca idiopatyczna. Cukrzyca typu 1 ujawnia się u dzieci, młodzieży i osób poniżej 30 roku życia. Cukrzyca typu 2 (cukrzyca dorosłych, cukrzyca niezależna od insuliny, NIDDM (ang. non-insulin dependent diabetes mellitus) – spowodowana jest równoczesnym upośledzeniem wydzielania i funkcji insuliny. Dotyka na ogół dorosłych i poprzedzona jest utajonym stanem przedcukrzycowym, polegającym na insulinooporności, czyli obniżonej wrażliwości na insulinę komórek tłuszczowych i mięśniowych. Stan taki prowadzi do coraz dłuższej hiperglikemii i utrzymującego się podniesionego poziomu insuliny, mającego przywrócić prawidłowy poziom glukozy. Nadmierne zapotrzebowanie na insulinę w kolejnych fazach choroby przekracza zdolności wydzielnicze trzustki. Cukrzyca typu 2 to najczęstsza postać cukrzycy, stanowi około 80% przypadków. Uwarunkowania genetyczne mogą mieć wpływ na jej rozwój, ale główną rolę odgrywają czynniki środowiskowe. Hybrydywe postaci cukrzycy: wolno rozwijająca się cukrzyca autoimmunologiczna u dorosłych (poprzednio LADA (akronim od ang. latent autoimmune diabetes of adults), którą uznawano za cukrzycę typu 1 cukrzyca typu 2 z tendencją do występowania ketozy Cukrzyca o znanej etiologii: defekty genetyczne komórek β trzustki (np. cukrzyca MODY (akronim od ang. maturity onset diabetes of the young) , utrwalona cukrzyca noworodkowa, cukrzyca mitochondrialna), defekty genetyczne działania insuliny, choroby zewnątrzwydzielniczej części trzustki, endokrynopatie, cukrzyca wywołana przez leki lub inne substancje, zakażenia i inne. Cukrzyca niesklasyfikowana (czasowe określenie w przypadku braku jednoznacznego rozpoznania) Cukrzyca ciążowa lub cukrzyca w ciąży, czyli hiperglikemia po raz pierwszy zauważona podczas ciąży – wynika ze zmian hormonalnych związanych z okresem ciąży, lecz następnie może przekształcić się w pełną cukrzycę. Zdradliwość cukrzycy i stanu przedcukrzycowego polega na braku charakterystycznych objawów (przede wszystkim w cukrzycy typu 2). Choroba może zostać rozpoznana przypadkowo (np. w badaniach przesiewowych) już po kilku latach trwania, w momencie, gdy już poczynione przez hiperglikemię uszkodzenia oczu, serca, naczyń krwionośnych, nerwów i mózgu czy nerek są nieodwracalne. Cukrzyca sprzyja rozwojowi miażdżycy, będącej przyczyną choroby niedokrwiennej serca, ostrego zawału mięśnia sercowego, udaru mózgu i choroby naczyń kończyn dolnych. Wspólnym czynnikiem ryzyka cukrzycy i miażdżycy jest otyłość, a zwłaszcza otyłość brzuszna. Przewlekłe powikłania sercowo – naczyniowe są główną przyczyną zgonów. Czynniki ryzyka cukrzycy Wiek powyżej 45 lat Predyspozycje genetyczne (przypadki cukrzycy w rodzinie) Mała aktywność fizyczna Zbyt obfite odżywianie i dieta bogata w tłuszcze nasycone Alkohol, palenie tytoniu, stres Otyłość, zwłaszcza brzuszna (wisceralna) Nadciśnienie tętnicze (≥130/80 mmHg) Wysokie stężenia cholesterolu (LDL, VLDL) i trójglicerydów Nieprawidłowa glikemia na czczo lub nieprawidłowa tolerancja glukozy Zaburzenia hormonalne (testosteronu, kortyzolu) W przypadku cukrzycy ciężarnych masa urodzeniowa dziecka >4 kg. Cukrzyca – objawy stałe uczucie pragnienia częste oddawanie moczu (wielomocz) utrata masy ciała ogólne osłabienie zwiększony apetyt, napady „wilczego” głodu senność stany zapalne genitaliów (pęknięcia, nadżerki w częściach zewnętrznych), swędzenie zmiany skórne (zakażenia skóry, owrzodzenia – stopa cukrzycowa, tzw. gruba skóra, rogowacenie, rumieniec cukrzycowy) skłonność do zakażeń układu moczowego cechy odwodnienia. Cukrzyca typu 1 – objawy często pojawiają się gwałtownie. Cukrzyca typu 2 – objawy pojawiają się znacznie rzadziej niż  w przypadku cukrzycy typu 1, a ponad 50% przypadków przebiega bezobjawowo. Diagnostyka laboratoryjna zaburzeń gospodarki węglowodanowej: cukrzycy, stanu przedcukrzycowego oraz czynników ryzyka cukrzycy osoby powyżej 45 lat powinny wykonywać badania podstawowe w kierunku cukrzycy co 3 lata, osoby z grupy ryzyka bez względu na wiek – co roku. Testy przesiewowe w krwi (nazewnictwo zgodne z ofertą Diagnostyki) Glukoza na czczo (oznaczenie w próbce pobranej 8-14 godzin po ostatnim posiłku), najpowszechniej stosowany test, który pozwala na rozróżnienie stężenia prawidłowego, nieprawidłowego lub cukrzycy. Test obciążenia glukozą, OGTT (ang. oral glucose tolerance test, doustny test tolerancji glukozy) wykazuje tolerancję glukozy prawidłową, nieprawidłową lub cukrzycę. OGTT  wykonuje się 8-14 godzin po ostatnim posiłku, u pacjenta wypoczętego, po 3 dniach przestrzegania zwykłej diety o normalnej zawartości węglowodanów. Cukrzyca – badania i testy stosowane w szczegółowej diagnostyce i monitorowaniu leczenia: Pomiar HbA1c – hemoglobiny glikowanej: HbA1c stanowi retrospektywny wskaźnik glikemii – stężenie HbA1c odzwierciedla stężenie glukozy w okresie poprzedzających 3 miesięcy; stężenie HbA1c określa również ryzyko rozwoju przewlekłych powikłań cukrzycy. Pomiar fruktozaminy: rzadko oznaczane, ma zastosowanie podobne do oznaczenia HbA1c, wykonywany w przypadku problemów z oznaczeniem HbA1c u ciężarnych chorych na cukrzycę, u chorych z niestabilnym przebiegiem cukrzycy, Oznaczanie autoprzeciwciał przeciwwyspowych, które służy do potwierdzenia autoimmunologicznej etiologii cukrzycy: Oznaczanie przeciwciał anty-GAD: autoprzeciwciał przeciw dekarboksylazie kwasu glutaminowego. Oznaczanie przeciwciał anty-IA2: autoprzeciwciał swoistych w stosunku do fosfatazy tyrozynowej, wykrywanych w późnej fazie okresu przedklinicznego cukrzycy typu 1 i LADA. Oznaczanie przeciwciał przeciwko różnym antygenom cytoplazmatycznym komórek β- coraz rzadziej oznaczane. Oznaczanie przeciwciał przeciwko insulinie endogennej (IAA) Oznaczanie przeciwciał przeciwcynkowych Pomiar insuliny: ocena wytwarzania insuliny. Musi być interpretowany łącznie z poziomem glukozy we krwi. Zlecany dla oceny ryzyka miażdżycy, chorób niedokrwiennych serca i nadciśnienia. Pomiar peptydu C: stężenie peptydu C odzwierciedla ilość wytwarzanej w organizmie insuliny, jest przydatny w diagnozowaniu i leczeniu chorych z nieprawidłowym poziomem insuliny i cukrzycą typu LADA. Jest zmniejszone lub nieoznaczane w cukrzycy typu 1, a zwiększone w początkowej fazie cukrzycy typu 2. Stężenie ciał ketonowych w moczu: przydatne w wykrywaniu cukrzycy i monitorowaniu leczenia (zwłaszcza cukrzycy typu 1). Mikroalbuminuria: pomiar w moczu śladowych ilości albuminy, stanowiących pierwszy sygnał uszkodzenia nerek w przebiegu cukrzycy. Profil lipidowy (lipidogram): u chorych na cukrzycę służy do monitorowania leczenia; jest pomocny w ocenie ryzyka wystąpienia powikłań w postaci zawału serca, udaru mózgu i miażdżycy. Nieprawidłowy lipidogram należy do czynników ryzyka cukrzycy. Test z glukagonem służący do oceny rezerwy wydzielniczej komórek β trzustki, rzadko stosowany w praktyce.

30 marca 2017

Badania na cukrzycę – jak rozpoznać chorobę?

Cukrzyca jest chorobą cywilizacyjną. Zapada na nią coraz więcej osób, przy czym stale obniża się wiek zachorowania. Nieleczona prowadzi do ciężkich powikłań i znacznie skraca czas życia. Warunkiem skutecznego leczenia jest wczesne rozpoznanie, najlepiej jeszcze zanim wystąpią pierwsze objawy. Jakie badania na cukrzycę pozwalają szybko wychwycić nieprawidłowości? Co należy wiedzieć o cukrzycy? Objawy cukrzycy są zróżnicowane, a zależą od jej typu i dynamiki rozwoju choroby. W cukrzycy typu 2 często pozostają niezauważone. Zaniepokojenie powinny wzbudzić m.in.: wielomocz, wzmożone pragnienie i cechy odwodnienia;utrata masy ciała (czasami mimo wzrostu apetytu);osłabienie, senność;skłonności do infekcji układu moczowego lub ropnych zakażeń skóry. W uproszczeniu wyróżnia się dwa typy cukrzycy (choć naprawdę istnieje ich więcej): typu 1, występująca w 10% przypadków i dotycząca głównie dzieci i młodzieży, spowodowana uszkodzeniem komórek β trzustki odpowiedzialnych za wytwarzanie insuliny, prowadzącym do bezwzględnego braku insulinytypu 2, ujawniająca się w wieku dorosłym, towarzysząca otyłości, wynikająca z predyspozycji genetycznych. Polega na insulinooporności i względnym niedoborze insuliny. Te dwa typy cukrzycy mają różny przebieg i leczy się je w inny sposób, ale wspólnym mianownikiem są zaburzenia poziomu glukozy (glikemii) oraz insuliny we krwi. Dzięki temu możliwe jest wczesne rozpoznanie problemu przy pomocy bardzo prostych badań wykonywanych przez każdą pracownię analityczną. Badania na cukrzycę Diagnostyka cukrzycy powinna zostać przeprowadzona w każdym przypadku pojawienia się wskazujących na nią objawów. Niemniej jednak warto pamiętać, że badania przesiewowe zaleca się wykonywać co rok w grupach zwiększonego ryzyka wystąpienia cukrzycy typu 2 (czyli, np. u osób z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem tętniczym czy po przebytej cukrzycy ciążowej) oraz co 3 lata u wszystkich osób w wieku ≥ 45 lat. Poziom glukozy – najprostsze badanie, zwykle rutynowo wykonywane przy okazji badań wstępnych i okresowych, a także badań kierowców. Polega na oznaczeniu poziomu glukozy we krwi żylnej pobranej na czczo, tzn. 8-14 godzin po ostatnim posiłku. Wynik pomiaru powinien zmieścić się w przedziale 72- 99  mg/dl (4,0- 5,5 mmol/l). Doustny test tolerancji glukozy czyli Test obciążenia glukozą (OGTT) – Więcej informacji o stanie zdrowia można uzyskać, łącząc oznaczenie poziomu glukozy z doustnym testem tolerancji glukozy. Badanie to wykonywane jest w przypadku przekroczonego stężenia glukozy we krwi na czczo. Czasem spotyka się określenia: „test obciążenia glukozą” albo „krzywa cukrowa”. To badanie jest również proste i można wykonać je w każdym laboratorium. Badanie wykonuje się 8-14 godzin po ostatnim posiłku, po 3 dniach spożywania swojej przeciętnej diety. Zaczyna się od pobrania krwi w celu oznaczenia poziomu glukozy na czczo, a zaraz potem badany przyjmuje 75 g glukozy rozpuszczonej w około 300 ml wody. Po upływie dwóch godzin (odstęp czasu może być inny) po raz drugi pobiera się krew na oznaczenie glikemii. Prawidłowy poziom glukozy po upływie 120 minut wynosi < 140 mg/dl (<7,8 mmol/l). Żeby badanie miało wartość diagnostyczną, badany musi zastosować się do kilku zasad: w okresie kilku dni przed badaniem należy odżywiać się normalnie; znaczne ograniczenie spożycia węglowodanów może fałszować wynik;nie należy przeprowadzać badania w czasie choroby: infekcji, gorączki, stanów zapalnych;roztwór glukozy trzeba wypić w czasie nie dłuższym niż 5 minut;w okresie pomiędzy  kolejnymi pobraniami krwi, nie wolno niczego jeść, pić ani palić papierosów. Należy do minimum ograniczyć aktywność fizyczną, spędzając ten czas w pozycji siedzącej.  Cukrzyca − badania dodatkowe Do podstawowych badań należą przede wszystkim: poziom glikemii na czczo oraz doustny test tolerancji glukozy. W niektórych przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe, nieco bardziej zaawansowane badania na cukrzycę, do których przykładowo należą także: Hemoglobina glikowana (HbA-1c) – jej stężenie ilustruje średnią glikemię w ciągu ostatnich 3 miesięcy, Stężenie peptydu C we krwi – to badanie jest wykonywane po rozpoznaniu cukrzycy, jeśli pojawiają się wątpliwości co do jej typu. Polega na ocenie rezerw wydzielniczych trzustki, czyli zdolności komórek ß trzustki do produkcji insuliny. Zlecane jest już po zdiagnozowaniu cukrzycy, Oznaczenie stężenia autoprzeciwciał – Badanie zlecane po rozpoznaniu cukrzycy typu I. Ma ono na celu potwierdzenie procesu autoimmunizacyjnego. Polega na oznaczeniu poziomu pięciu znanych autoprzeciwciał: przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego, przeciwko fosfatazom tyrozyny, przeciwko antygenom cytoplazmatycznym komórek β, przeciwko insulinie endogennej oraz przeciwciała przeciwcynkowe, Poziom insuliny we krwi i ocena wrażliwości na insulinę metodą HOMA – badanie poziomu insuliny można wykonać na tej samej próbce krwi, w której oznaczano poziom glukozy. Wskaźnik insulinooporności wylicza się na podstawie odpowiedniego wzoru.  Badania na cukrzycę − cena Podstawowe badanie w kierunku cukrzycy, czyli oznaczenie poziomu glukozy we krwi, można wykonać także z własnej inicjatywy przy okazji innych badań zleconych przez lekarza. Wynik pojedynczego oznaczenia nie przesądza o diagnozie, ale może być sygnałem, że potrzebna jest wizyta u lekarza specjalisty i dalsze badania, a zapewne również zmiana diety i zwiększenie aktywności fizycznej. Koszt oznaczenia poziomu glukozy w surowicy krwi oscyluje zazwyczaj w granicach 10-15 zł.
Powiązane badania

Morfologia krwi
Morfologia krwi pełna (tzw. morfologia 5 diff.). Jakościowa i ilościowa ocena składu i morfologii  krwi obwodowej, krwinek: czerwonych (erytrocytów), białych (pięciu frakcji) oraz płytek krwi (trombocytów). Podstawowe przesiewowe badanie krwi o zastosowaniu profilaktycznym i diagnostycznym.

Glukoza
Glukoza. Oznaczenie stężenia glukozy we krwi służy do oceny metabolizmu węglowodanów. Jest podstawowym badaniem w rozpoznawaniu i monitorowaniu  leczenia cukrzycy. Wykorzystywane w identyfikacji zaburzeń tolerancji węglowodanów oraz metabolizmu węglowodanów  w chorobach wątroby, trzustki, w akromegalii, w nadczynności kory nadnerczy i w trakcie leczenia steroidami. 

Insulina
Insulina. Pomiar stężenia insuliny przydatny w diagnostyce insulinooporności i rozpoznawaniu nowotworu  wydzielającego insulinę (insulinoma).