12 maja 2022 - Przeczytasz w 5 min

Choroby metaboliczne – jakie występują?

Choroby metaboliczne to bardzo szeroka grupa schorzeń, których przebieg związany jest ze specyficznymi zaburzeniami w obrębie procesów metabolicznych ludzkiego organizmu. Wiele z tych schorzeń uwidacznia się już na wczesnych etapach dzieciństwa pacjentów. Jakie są choroby metaboliczne, jakie są ich przyczyny oraz na czym polegają objawy chorób metabolicznych?

choroby metaboliczne

Czym są choroby metaboliczne?

Choroby metaboliczne to określenie na wszystkie schorzenia, które w sposób negatywny wpływają na metabolizm. Zalicza się do nich zarówno schorzenia o względnie lekkim przebiegu, które mogą być kontrolowane za pomocą odpowiedniego leczenia i rozwijają się później (takie jak np. cukrzyca), jak i skomplikowane choroby wrodzone, gdzie w wielu przypadkach dostępne leczenie jest ograniczone, a rokowania znacząco niekorzystne.

W przypadku chorób związanych z zaburzeniami metabolizmu, które dziedziczone są genetycznie oraz występują u dzieci często mówi się o wrodzonych błędach (lub też wadach) metabolizmu. W ich przebiegu może dochodzić do różnego rodzaju nieprawidłowości w przebiegu biochemicznych procesów metabolicznych, m.in. związanych z nieprawidłowym przetwarzaniem określonych substancji chemicznych zawartych w pożywieniu oraz ich patologicznym odkładaniem się w tkankach organizmu.

Często jedynym dostępnym sposobem na zapobieganie progresji tych chorób jest całkowite wyeliminowanie danej substancji z diety dziecka.

Choroby metaboliczne – przyczyny, czyli etiologia

Wrodzone błędy metabolizmu warunkowane są przez czynniki genetyczne. Oznacza to, że przyczyną choroby są błędy w kodzie genetycznym pacjenta. W zależności od danej jednostki chorobowej mutacja ta może zostać odziedziczona od jednego z rodziców, tylko od matki, od obu rodziców lub też pojawić się w wyniku spontanicznych błędów w materiale DNA.

Najczęściej mutacje wywołujące choroby metaboliczne u dzieci związane są z wadliwą produkcją określonych enzymów, które biorą udział w procesach metabolicznych. W przypadku braku tego enzymu, obniżenia jego stężeń lub też jego nieprawidłowej budowy dane procesy nie mogą zachodzić w sposób prawidłowy, co prowadzi do występowania objawów chorobowych.

Pierwsze symptomy wrodzonych chorób metabolicznych mogą pojawić się zarówno od razu po urodzeniu, jak i dopiero po kilku latach. Zjawisko to zależne jest od dokładnego mechanizmu patologicznego w danym schorzeniu. W przypadku niektórych chorób pierwsze dolegliwości uwidocznią się dopiero w momencie, gdy stężenie toksycznych substancji (magazynowanych w wyniku zaburzeń metabolicznych) osiągnie odpowiednio wysoki poziom, aby wywoływać zaburzenia funkcji danych organów.

Szacuje się, że różnego rodzaju wrodzone wady metabolizmu występują z częstością ok. 1 na 2,5 tysiąca żywych urodzeń. Warto pamiętać, że w wielu przypadkach tego typu schorzenia mogą nie wywoływać jakichkolwiek zauważalnych objawów, przez co rzeczywista częstość występowania tych chorób może być wyższa.

Choroby metaboliczne – lista najczęstszych schorzeń, objawy

Na ten moment zostało opisane ponad 1400 wrodzonych chorób metabolicznych. Ze względu na znaczącą ilość tego typu schorzeń oraz ich odmienny przebieg niezbędne jest osobne omawianie poszczególnych jednostek chorobowych. Możliwe jest podzielenie tych schorzeń na grupy, w zależności od tego, który element metabolizmu ulega zaburzeniom. Podstawowy podział wyróżnia choroby związane z nieprawidłowościami w obrębie metabolizmu węglowodanowego, metabolizmu aminokwasów, kwasów organicznych oraz lizosomalne choroby spichrzeniowe. Poniżej znajduje się lista niektórych, względnie częściej występujących chorób metabolicznych u dzieci.

Fenyloketonuria

Fenyloketonuria jest najczęściej występującą wrodzoną chorobą metaboliczną. W Polsce szacuje się, że dotyka ona ok. 1 na 7,5 tysiąca dzieci. Fenyloketonuria dziedziczona jest w mechanizmie autosomalnym recesywnym – oznacza to, że aby doszło do zachorowania u dziecka musi ono odziedziczyć dwie, wadliwe postaci genu, po jednej od każdego z rodziców. Rozwój fenyloketonurii związany jest z mutacją w genie odpowiedzialnym za kodowanie hydroksylazy fenyloalaninowej. W wyniku tej nieprawidłowości dochodzi do zaburzonego przekształcania fenyloalaniny w tyrozynę. Jest to aminokwas, który występuje w większości białek pochodzenia naturalnego.

Brak opisanego enzymu prowadzi do odkładania się nieprzetworzonej fenyloalaniny w tkankach organizmu, głównie w ośrodkowym układzie nerwowym oraz skutkuje brakiem tyrozyny, niezbędnej m.in. do syntezy hormonów tarczycy, nadnerczy (adrenaliny, noradrenaliny) i innych, ważnych w funkcjonowaniu organizmu białek. Nieleczona fenyloketonuria prowadzi do  pogorszenia funkcji mózgu objawiających się głębokimi opóźnieniami rozwoju intelektualnego dziecka, napadów padaczki oraz szeroko zakrojonychi zaburzeń motorycznych (ruchowych).

Charakterystycznym objawem dodatkowym fenyloketonurii jest specyficzny zapach moczu, związany z nadmiarem fenyloalaniny. Ze względu na częstość występowania tej choroby w Polsce rutynowo stosuje się testy przesiewowe noworodków, które pozwalają na jej wykrycie krótko po urodzeniu oraz umożliwiają szybkie wdrożenie właściwego leczenia.

Galaktozemia

W przebiegu galaktozemii wada genetyczna prowadzi do nadmiernego odkładania się galaktozy – cukru prostego, który m.in. buduje cząsteczki laktozy, podstawowego węglowodanu obecnego w mleku (zarówno ludzkim jak i zwierzęcym). Mutacja w kodzie genetycznym odpowiedzialna za rozwój galaktozemii przekazywana jest w sposób autosomalny recesywny i prowadzi do nieprawidłowej produkcji lub też całkowitego braku jednego z enzymów odpowiedzialnego za rozkład galaktozy.

W zależności od dokładnego rodzaju mutacji genetycznej objawy galaktozemii mogą występować z różnym nasileniem, jednak najczęściej obejmują one m.in. wymioty u dziecka po spożyciu mleka, zaburzenia wzrastania, zmniejszone przybieranie na masie, występowanie przewlekłych biegunek oraz zaburzeń pracy wątroby.

W przypadku nieleczonej galaktozemii może dość do opóźnień w rozwoju intelektualnym dziecka, ciężkiej niewydolności wątroby, zaćmy, a nawet zgonu.

Nietolerancja fruktozy (fruktozemia)

W przebiegu fruktozemii dochodzi do zaburzeń przetwarzania fruktozy. Wynika to z niedoborów aldolazy B – enzymu odpowiedzialnego za prawidłowe przetwarzanie tego cukru prostego. Objawy fruktozemii uwidaczniają się dopiero po włączeniu produktów zwierających ten cukier do diety dziecka, w postaci np. owoców. Dolegliwości mogą obejmować m.in. wymioty, biegunki, bladość powłok skórnych, drżenia mięśniowe oraz ogólne osłabienie i zaburzenia świadomości.

Inne choroby metaboliczne, które wynikają z zaburzeń w kodzie genetycznym to m.in.:

  • Alkaptonuria,
  • Choroba Farbera,
  • Zespół Huntera,
  • Choroba Gauchera,
  • Choroba Pompego,
  • Homocystynuria,
  • Hiperprolinemia,
  • Tyrozynemia.

Powyższa lista nie pokrywa wszystkich chorób metabolicznych. Ze względu na rzadkość ich występowania informacje na temat poszczególnych jednostek chorobowych bywają trudno dostępne. W przypadku diagnozy danego schorzenia u dziecka należy skonsultować się z lekarzem, który specjalizuje się w danym zakresie medycyny.

Jakie badania wykonuje się w przypadku chorób metabolicznych?

Diagnostyka wrodzonych chorób metabolicznych najczęściej polega na badaniach laboratoryjnych przeprowadzanych z krwi pacjenta. Podczas tego typu badań dokonywany jest pomiar stężeń określonych substancji, których metabolizm może być zaburzony. W przypadku występowania danego schorzenia badanie to uwidoczni znacząco podwyższony poziom danego związku chemicznego. W celu potwierdzenia wyników badań lekarz może zadecydować o zleceniu dodatkowych testów, jak np. pomiaru stężeń określonych enzymów lub też badań genetycznych, które będą nakierowane na wykrycie mutacji charakterystycznej dla podejrzewanego schorzenia.

Leczenie wrodzonych chorób metabolicznych w wielu przypadkach polega na całkowitym wyeliminowaniu z diety pacjenta produktów zawierających nieprawidłowo przetwarzaną substancję. Dzięki odpowiednio wczesnemu rozpoznaniu oraz natychmiastowemu wdrożeniu modyfikacji dietetycznych często możliwe jest całkowite uniknięcie rozwoju objawów chorobowych oraz ewentualnych następstw długotrwałej choroby.

Precyzyjne metody lecznicze mogą różnić się pomiędzy poszczególnymi chorobami. Z tego powodu każdorazowo należy skonsultować się z lekarzem specjalistą, który objaśni dokładny mechanizm rozwoju danej choroby oraz wyda stosowne zalecenia dotyczące dalszego postępowania medycznego.

Bibliografia:

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459183/

https://podyplomie.pl/wiedza/stany-nagle/536,wrodzone-wady-metabolizmu

https://www.mp.pl/pediatria/wideo/219184,wrodzone-wady-metabolizmu-u-nastolatkow

https://medlineplus.gov/ency/article/002438.htm https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459183/

Podobne artykuły

31 sierpnia 2021

Alergia na mleko czy nietolerancja laktozy: jak je rozróżnić?

Czy wszystkie dzieci powinny spożywać produkty mleczne? Wbrew obiegowej opinii i popularności produktów mlecznych, część osób spożywających mleko odnosi z tego mniejszą korzyść i jest narażona na wystąpienie niekorzystnych objawów, będących skutkiem nietolerancji któregoś z jego składników. Wśród dzieci notuje się przypadki nietolerancji laktozy, kazeiny lub innych białek mleka, które mogą prowadzić do zaburzeń żołądkowo-jelitowych, a niekiedy także poważnych reakcji alergicznych. Szacuje się, że w polskiej populacji problem alergii na białka mleka dotyczy ok. 2-6% niemowląt (poniżej 12 m. ż.), a nietolerancji laktozy – nawet od 20 do 35% ludzi dorosłych. Objawy wskazujące na problemy z prawidłowym trawieniem mleka i jego przetworów obejmują m. in.: bóle brzucha, wzdęcia, nadmierne powstawanie gazów, uczucie pełności w żołądku, nudności i biegunki, pojawiające się po kilkunastu minutach, ale także po kilku godzinach, a nawet dniach, po spożyciu tego typu produktów. W przypadku alergii na mleko do objawów żołądkowo – jelitowych mogą także dołączyć symptomy typowo alergiczne, tj. dolegliwości skórne i te ze strony układu oddechowego – kaszel, duszności albo świszczący oddech. Oczywiście osoby, które dobrze tolerują produkty mleczne, nie powinny z nich rezygnować. Mleko i jego przetwory są bowiem wartościowym źródłem białka, wapnia, potasu, witaminy D, witaminy B12, B2, fosforu i selenu, a produkty fermentowane także dobroczynnych bakterii probiotycznych, niezbędnych do prawidłowej pracy jelit i funkcjonowania układu odpornościowego. Jeżeli jednak u dziecka regularnie pojawiają się dolegliwości wymienione wyżej, warto zadbać o wykonanie odpowiednich badań diagnostycznych, wykluczających lub potwierdzających obecność alergii i wprowadzić odpowiednie zmiany w diecie, zmniejszające dyskomfort malucha. Czy nietolerancja mleka, skaza białkowa i nietolerancja laktozy różnią się między sobą, czy są to po prostu inne nazwy tego samego schorzenia? Mimo tego, że w języku powszechnym alergia na mleko i nietolerancja laktozy bywają ze sobą mylone lub uważane za jedną i tę samą chorobę, to w rzeczywistości są to dwa, odrębne od siebie schorzenia. I choć bezpośrednią przyczyną występowania objawów obu zaburzeń jest spożywanie mleka i jego przetworów, to za każde z nich odpowiada inny jego składnik i inna reakcja organizmu. Mleko krowie, zawiera w swoim składzie kilka grup składników odżywczych: białka, takie jak np. kazeina, czy serwatka, cukry, czyli węglowodany, wśród których wyróżniamy m. in. laktozę – dwucukier zbudowany z połączenia glukozy i galaktozy, a także tłuszcze, witaminy, mikroelementy i wodę. Za objawy alergii na mleko (nazywanej potocznie “skazą białkową”) odpowiedzialne są białka mleka, które uczulony na nie organizm traktuje jako alergen. W odpowiedzi na kontakt z jednym z kilkudziesięciu białek mleka, dochodzi do rozwoju nieprawidłowej reakcji immunologicznej, polegającej m. in. na produkcji przeciwciał, skierowanych przeciwko temu białku, aktywowaniu limfocytów Th2 i innych komórek układu odpornościowego oraz uwalnianiu przez nie histaminy. Na skutek nasilonej reakcji immunologicznej i działania histaminy dochodzi do pojawienia się biegunki, nudności, wzdęć, bólów brzucha, objawów skórnych: wysypki, obrzęków, swędzenia, zmian atopowych oraz objawów ze strony układu oddechowego: kaszlu, duszności, a w ciężkich postaciach nawet niewydolności oddechowej. Symptomy te mogą pojawić się natychmiast po posiłku, ale także na kilka godzin lub kilka dni później. Nietolerancja laktozy jest natomiast wynikiem obniżonej zdolności organizmu do prawidłowego rozłożenia związku z innej grupy składników odżywczych, czyli dwucukru laktozy do glukozy i galaktozy. Dzieje się tak, ze względu na obniżony poziom odpowiadającego za to enzymu – czyli laktazy. Niestrawiona laktoza zaczyna ulegać fermentacji w jelicie, co prowadzi do pojawienia się wzdęć i biegunek oraz dyskomfortu w jamie brzusznej. Za zdolność do produkcji laktazy odpowiadają czynniki genetyczne, a konkretnie – określone warianty genu kodującego laktazę, decydujące o poziomie aktywności enzymu. U części osób aktywność laktazy jest wysoka przez całe ich życie, u części jest obniżona, a u pozostałej części jest wysoka w dzieciństwie, a potem maleje wraz z wiekiem. Kiedy mogą się pojawić pierwsze objawy, wskazujące na problemy z trawieniem mleka? W zależności od tego, jaka jest dokładna przyczyna problemów z trawieniem składników mleka, objawy towarzyszące schorzeniu mogą ujawniają się w różnym czasie. Alergia na mleko zazwyczaj ujawnia się już we wczesnym dzieciństwie, zdarza się jednak, że po upływie kilku lat jej objawy ulegają wyciszeniu, a nawet całkowicie znikają. Objawy nietolerancji laktozy pojawiają się najczęściej dopiero we wczesnej młodości lub wieku dorosłym. Jakie badania warto wykonać u dzieci z objawami nietolerancji mleka? Aby odróżnić nietolerancję laktozy od alergii na mleko warto wykonać badanie genetyczne sprawdzające jaki wariant genu kodującego laktazę posiada dziecko oraz badania alergologiczne, oceniające ilość przeciwciał klasy IgE, specyficznych w stosunku do białkowych alergenów mleka. W przypadku występowania objawów nietolerancji pokarmowych, których nie można jednoznacznie połączyć tylko z produktami mlecznymi, dobrze byłoby rozszerzyć diagnostykę o pakiet badań w kierunku pozostałych, genetycznie uwarunkowanych nietolerancji pokarmowych. Co robić, gdy u dziecka stwierdzono nietolerancję laktozy lub alergię na białka mleka? Zarówno osoby z nietolerancją laktozy, jak i alergią na mleko, muszą przestrzegać odpowiedniej diety – opracowanej pod okiem lekarza lub dietetyka klinicznego. Po postawieniu diagnozy, warto zacząć od eliminacji z diety dziecka produktów mlecznych i zawierających w swoim składzie białka mleka albo laktozę. Składniki te znajdują się bowiem nie tylko w nabiale, ale także w słodyczach, pieczywie, czy produktach wędliniarskich. Ich śladowe ilości można również znaleźć w niektórych lekach, dlatego bardzo ważne jest, aby mamy małych alergików uważnie czytały ulotki wszystkich produktów, które podają dzieciom. Osoby z genetycznie uwarunkowaną nietolerancją laktozy, wynikającą z obniżenia aktywności rozkładającego ją enzymu, które mają ochotę na produkty mleczne i nie chcą całkowicie eliminować ich ze swojego jadłospisu, mogą sięgnąć po preparaty farmakologiczne, zawierające w swym składzie enzym – laktazę. Kapsułki te należy spożywać tuż przed posiłkiem, zawierającym mleko i jego przetwory, aby uzupełnić obniżony poziom enzymu. Decyzję o wprowadzeniu takiej suplementacji należy jednak skonsultować wcześniej z lekarzem lub farmaceutą. Bibliografia: A. Brębowicz i in., Postępowanie diagnostyczne w alergii na białka mleka krowiego u dzieci, Alergia Astma Immunologia, 2015, nr 20 (1).M. Di Constanzo i in., Lactose Intolerance: Common Misunderstandings,  Annals of Nutrition and Metabolism, 2018, nr 73.RG. Heine i in., Lactose intolerance and gastrointestinal cow’s milk allergy in infants and children – common misconceptions revisited, World Allergy Organization Journal, 2017, nr 10 (41).J. Walsh i in., Differentiating milk allergy (IgE and non-IgE mediated) from lactose intolerance: understanding the underlying mechanisms and presentations, British Journal of General Practice, 2016, nr 66 (649).

29 października 2016

IMMUNOdiagDIETA czyli jak tolerować nietolerancję?

Obserwacje i dane z piśmiennictwa wskazują, że alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa – dwie z licznych postaci nadwrażliwości pokarmowej – stanowią coraz bardziej palący problem, z którym borykają się mieszkańcy krajów wysoko rozwiniętych oraz krajów rozwijających się, choć przyczyny nadwrażliwości w obu tych obszarach są różne. Artykuł poświęcony jest nietolerancji pokarmowej, powodowanej przez wytwarzane w układzie odpornościowym, swoiste dla składników pokarmowych przeciwciała klasy IgG. Omawia także przyczyny tego typu nietolerancji a także metody diagnostyki, leczenia oraz profilaktyki. Sprawdź naszą ofertę pakietów badań dostępnych w sklepie internetowym. ZOBACZ e-PAKIETY IMMUNOdiagDIETA W nazewnictwie dotyczącym nadwrażliwości pokarmowej, istnieją rozbieżności zależne od dziedziny, reprezentowanej przez autora. Naukowa terminologia alergologiczna różni się od nazewnictwa stosowanego przez specjalistów od higieny żywienia, w innych dziedzinach medycyny i  w opracowaniach popularnych, terminy używane są dość swobodnie i często wymiennie. Podobna dowolność istnieje w tekstach przygotowywanych przez producentów testów diagnostycznych dla nietolerancji pokarmowej  i w firmowych materiałach reklamowych. By uniknąć błędów terminologicznych, w niniejszym tekście opieramy się na terminologii zgodnej z zaleceniami European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) z 2014 roku oraz zaleceniami World Allergy Organisation (WAO). Nadwrażliwość pokarmową związaną z przeciwciałami IgG określamy jako nietolerancję pokarmową. Nazwę alergia pokarmowa ograniczamy  wyłącznie dla procesów zależnych od przeciwciał klasy IgE. W mechanizmy patologiczne nietolerancji pokarmowej zależnej od IgG zaangażowane są krążące kompleksy alergenów i specyficznych dla nich IgG. W diagnostyce obu –  nietolerancji pokarmowej i alergii pokarmowej zależnej od IgE – stosuje się  termin alergen, rozumiany jako składnik pokarmu stymulującego wytwarzanie swoistych dla niego przeciwciał. Dla obu form nadwrażliwości pokarmowej, żywność rozumiana jest jako przeznaczone do spożycia przez ludzi substancje: nieprzetworzone, przetworzone lub półprodukty, w tym napoje, guma do żucia i składniki stosowane na etapie produkcji, przetwarzania lub w preparatyce żywności. Żywnością nie są kosmetyki, tytoń i leki. Rozwój nadwrażliwości pokarmowej może być wypadkową uwarunkowań genetycznych chorego, czynników środowiskowych i wspomagających – te dwie grupy nazywane są kofaktorami nadwrażliwości, inaczej czynnikami wzmagającymi nadwrażliwość. Nadwrażliwość  pokarmowa  może się rozwinąć praktycznie w każdym wieku. Prawie połowa przypadków ma charakter natychmiastowej alergii IgE zależnej, w pozostałej części mamy do czynienia głównie z nietolerancją zależną od różnych podklas przeciwciał IgG. Istnieją sugestie, że ponad 50% nietolerancji związanej z IgG wiąże się podklasami IgG1-3, a pozostałe ok. 40% z podklasą IgG4. IgG4 odgrywa również istotną rolę w tłumieniu alergii pokarmowej IgE zależnej, tak więc stanowi rodzaj pomostu pomiędzy oboma rodzajami nadwrażliwości pokarmowej. Bardzo istotna jest więc możliwość dysponowania testem pozwalającym na niezależne oznaczanie specyficznych IgG oraz niezależnie podklasy IgG4. Kluczową rolę w nietolerancji pokarmowej związanej z IgG odgrywa bariera jelitowa, znajdująca się na wewnętrznej powierzchni jelita cienkiego. Stanowi ona mechaniczną i funkcjonalną, wieloelementową barierę chroniącą nasz organizm przed wtargnięciem do układu krwionośnego nieprawidłowych produktów trawienia, chorobotwórczych bakterii lub wirusów a także elementów uszkodzonych komórek flory bakteryjnej jelit. Bariera jelitowa zatrzymuje głównie duże fragmenty peptydów, tłuszczów i węglowodanów powstałych w trakcie trawienia, a także toksyny bakteryjne, konserwanty, barwniki, itd. Elementem podstawowym bariery jelitowej są ściśle przylegające do siebie komórki nabłonka jelita cienkiego – enterocyty. Enterocyty biorą udział w procesie wchłaniania  pokarmu z jelita cienkiego do naczyń krwionośnych oraz limfatycznych. Pozostają one w ścisłym związku z komórkami układu odpornościowego. Emterocyty pokryte są tzw. „dobrymi bakteriami” – mikrobiota, charakterystycznymi dla danej osoby, które swoją obecnością uniemożliwiają kolonizację jelit przez wrogie drobnoustroje chorobotwórcze. Mikrobiota współpracują z wydzielniczymi, aktywnymi na miejscu,  przeciwciałami IgA „wymierzonymi” w ewentualnych bakteryjnych intruzów. Konsekwencją złożoności bariery jelitowej, jest różnorodność czynników mogących powodować jej destrukcję lub upośledzenie funkcji. Uszkodzenie prowadzi m.in. do stanu patologicznego zwanego zespołem jelita przesiąkliwego. Uszkodzenia mogą być wynikiem długotrwałego działania czynnika uszkadzającego: leków (np. inhibitorów pompy protonowej, niesteroidowych leków przeciwzapalnych takich jak np. aspiryna, antybiotyków, itd.) a także stresu, przewlekłych chorób nowotworowych lub autoimmunologicznych. Z drugiej strony istotne są również stosunkowo krótkotrwałe lecz drastyczne procesy, jak ostre zakażenia bakteryjne i wirusowe przewodu pokarmowego, chemioterapia lub radioterapia onkologiczna, interwencje chirurgiczne, itd. Ostatecznie osłabienie bariery jelitowej: mechaniczne (rozstępy pomiędzy enterocytami) oraz związane z dysbiozą, czyli zubożeniem naturalnej flory bakteryjnej, powoduje wnikanie do krwioobiegu, o czym już wspomniano, nietypowych produktów trawienia i endotoksemii, czyli wnikania toksyn bakteryjnych. Prowadzą one do miejscowej reakcji zapalnej, podobnej do towarzyszącej zakażeniu bakteryjnemu oraz nasilającej się niesprawności jelita. W konsekwencji dochodzi do reakcji uogólnionych związanych z powstawaniem w krwiobiegu kompleksów IgG i alergenów, rozprowadzanych przez układ  krążenia i osadzających się w różnych miejscach organizmu. Różnorodność miejsc osadzania się kompleksów powoduje różnorodność objawów wywołanych nietolerancją pokarmową tego typu. Wykazano, że kompleksy posiadają rolę sprawczą i podtrzymującą w zespole jelita nadwrażliwego w postaci biegunkowej, zaparciowej i mieszanej. U cierpiących jedynie na nietolerancję powodują biegunki, bóle brzucha, zaparcia, wzdęcia, mdłości,  a także objawy nie łączące się bezpośrednio z układem pokarmowym, jak:  migrenowe bóle głowy, zaburzenia nastroju, depresję, zaostrzenie objawów w atopowym  zapaleniu skóry, trądzik, autyzm i nadpobudliwość. Obecność tzw. utajonej nietolerancji pokarmowej związanej z IgG może być przyczyną otyłości u osób z nadwagą, utrzymującej się mimo ubogokalorycznej diety i prawidłowej aktywności fizycznej. Nadwaga może doprowadzić do insulinooporności a w konsekwencji nawet cukrzycy. Trudność w rozpoznaniu nietolerancji pokarmowej związanej z IgG, poza wspomnianą różnorodnością i niespecyficznością objawów, polega na opóźnieniu ich występowania. Reakcja na nietolerowany pokarm następuje w czasie od 24 do aż 96 godzin po spożyciu. Oznaczenia stężenia przeciwciał IgG (i/lub ich podklas) specyficznych dla alergenów pokarmowych są stosowane w rozpoznawaniu nietolerancji pokarmowej: objawowej i utajonej. Testy IMMUNOdiagDIETA są jednym z wyróżniających się wielowariantowych systemów pomiaru IgG/IgG4 stosowanych w diagnostyce nietolerancji pokarmowych. Testy IMMUNOdiagDIETA mogą być wykonywane: w celu diagnostycznym – dla wykazania nietolerancji pokarmowej i wskazania nietolerowanych alergenów; celu terapeutycznym – dla opracowania i monitorowania skuteczności diety eliminacyjnej (całkowitego wycofania nietolerowanego pokarmu na dłuższy okres) lub diety rotacyjnej (polegającej na spożywaniu uczulającego alergenu wymiennie z nieszkodliwymi zamiennikami); w celu monitorowania skuteczności terapii przez określanie zmian stężenia specyficznych przeciwciał IgG i IgG4. Powyższe cele zostały osiągnięte dzięki właściwemu doborowi alergenów pod kątem polskich nawyków żywieniowych oraz dzięki pogrupowaniu ich w zestawy o zwiększającej się liczebności (od 28 aż do 280 alergenów). Dla obu klas przeciwciał dostępny jest krótki panel 28. najczęściej spożywanych alergenów, przeznaczony do wstępnych badań przesiewowych. Dalszą diagnostykę uszczegóławia zastosowanie kolejnych, coraz dłuższych paneli: 44, 88 i 280 alergenów, które rozpoznają nietolerancje na rzadziej spożywane składniki pokarmowe i równocześnie pozwalają na opracowanie bezpiecznej diety opartej na tolerowanych przez organizm badanego zamiennikach. Testy pozwalają na optymalizację profilaktyki i personalizację diety oraz na monitorowanie skuteczności zaleconej diety poprzez powtórne oznaczenia stężenia przeciwciał i ich konfrontację z nasileniem objawów klinicznych. Jak podkreślano w testach IMMUNOdiagDIETA możliwe jest równoczesne oznaczanie alergenowo-specyficznych przeciwciał IgG i podklasy IgG4 metodą ilościową. Wyniki wyrażone są również w sposób graficzny i zaszeregowane do klas półilościowego, powszechnie akceptowanego systemu RAST: klasy O, czyli ujemnej i 6. dodatnich. Półilościowa skala RAST znacznie ułatwia interpretację wyników oznaczeń IgG, gdyż korelacja stężenia przeciwciała z nasileniem objawów, nie jest tak ścisła jak w przypadku alergii IgE. Kolejnym atutem testów IMMUNOdiagDIETA jest możliwość alternatywnego oznaczania specyficznych IgG i IgG4. Oczywiście może rodzić się pytanie, które z oznaczeń wybrać w konkretnym przypadku, lub szerzej: jakimi wskazaniami kierować się przy wyborze testu. Jak wspomniano, nietolerancja pokarmowa może być skutkiem zespołu jelita przesiąkliwego wywołanego przez czynnik o słabym nasileniu, lecz długotrwałym działaniu (np. aspiryna) lub czynnik o krótkotrwałym, lecz gwałtownym działaniu (np. ciężkie zakażenie bakteryjne przewodu pokarmowego). Z piśmiennictwa wynika, że w chronicznym zespole jelita przesiąkliwego, lepszym wskaźnikiem nietolerancji pokarmowej jest specyficzna dla nietolerowanego pokarmu podklasa IgG4. Udział procentowy IgG4 w puli IgG wzrasta wtedy ponad dziesięciokrotnie. Podobnie dzieje się w przypadku nietolerancji pokarmowej wywołanej długotrwałym spożywaniem tego samego pokarmu np. w przypadku mało urozmaiconej diety. Dodatkowym atutem oznaczeń IgG4 w stosunku do oznaczeń IgG jest klarowniejszy rozkład statystyczny wyników wykluczających lub wskazujących rozpoznawalną klinicznie nietolerancję. Przeciwciała IgG4 często występują w stężeniach zdecydowanie ujemnych (0 klasa RAST) i zdecydowanie dodatnich (V, VI klasa RAST), podczas gdy stężenia  przeciwciał IgG, częściej plasują się w klasach II i III, którym przypisuje się na ogół słabe objawy kliniczne. W przypadkach nagłej, ostrej nietolerancji z silnymi reakcjami zapalnymi, zasadne jest oznaczenie całkowitej IgG, która zdominowanej w takich przepadkach przez podklasy IgG1-3, zwane podklasami zapalnymi. Zalecany jest wtedy również pomiar CRP, wskaźnika stanu zapalnego. Dla skuteczności diagnostyki i różnicowania nadwrażliwości pokarmowych oraz skuteczności immunoterapii alergii pokarmowej zależnej od IgE, optymalne wydaje się równoczesne wykonanie oznaczeń IgG i IgG4 w małych panelach (28 alergenów) wraz z oznaczeniem swoistych IgE dla identycznego lub zbliżonego panelu alergenów. W przypadku stwierdzenia zespołu przesiąkliwego jelita, wskazane jest, poza wprowadzeniem odpowiedniej dietoterapii, przeprowadzenie diagnostyki jelitowej flory  bakteryjnej  badanego i odbudowa flory przy zastosowaniu prebiotyków (substancji typu błonnik, skrobia) oraz probiotyków (substancji zawierających odpowiednie mikroorganizmy). Istnieją dane wskazujące, że wzrost tolerancji na alergeny wywołujące alergię IgE- zależną łączy się ze wzrostem stężenia specyficznych dla tych alergenów IgG4. Zależność ta wykorzystywana jest do oceny skuteczności swoistej immunoterapii (SIT) w przypadku alergii na alergeny pokarmowe i jady owadów. dr Tomasz Ochałek Słowniczek terminów: Przeciwciała – białka wydzielane przez pobudzone limfocyty w przebiegu odpowiedzi odpornościowej; charakteryzują się zdolnością do swoistego rozpoznawania i wiązania antygenów – na ogół obcych dla organizmu substancji, stymulujących produkcję przeciwciał Alergen – antygen wywołujący alergię, termin stosowany również w przypadku składników nietolerowanego pokarmu Przeciwciała IgG – główna klasa (frakcja) przeciwciał, podstawowa dla mechanizmów odpornościowych Przeciwciała IgE – klasa przeciwciał odpowiedzialnych za reakcje alergiczne – tzw. reakcje typu natychmiastowego, inaczej zwane reakcjami  zależnymi od IgE lub IgE-zależnymi Podklasy przeciwciał – w przypadku IgG, cztery rodzaje przeciwciał o wspólnym ogólnym schemacie budowy,  lecz różnych funkcjach Flora jelitowa – gatunki bakterii zamieszkujących jelita, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, m.in. chroniące organizm przed inwazją bakterii chorobotwórczych Nadwrażliwość pokarmowa – wszelkie niepożądane (patologiczne) reakcje wywołane u danej osoby przez składniki pokarmowe nieszkodliwe dla osób zdrowych Alergia pokarmowa –nadwrażliwość pokarmowa zależna głównie od IgE (IgE-zależna), występująca bardzo szybko po kolejnym kontakcie z uczulającym pokarmem, stąd zwana nadwrażliwością natychmiastową Nietolerancja pokarmowa – nadwrażliwość pokarmowa wywołana przez mechanizmy niezależne od IgE. POBIERZ ulotkę IMMUNOdiagDIETA IgG i IgG4 POBIERZ wykaz IMMUNOdiagDIETA IgG oraz IgG4 POBIERZ przykładowy wynik badania IMMUNOdiagDIETA

14 kwietnia 2022

Jakie są objawy nietolerancji glutenu? Poznaj jej przyczyny i sposoby postępowania po zdiagnozowaniu

Gluten to białko występujące w pszenicy i innych zbożach, takich jak: żyto, jęczmień, orkisz i owies. Znajduje się w wielu pokarmach spożywanych na co dzień – w pieczywie, makaronie, niektórych kaszach, ale także w innych przetworzonych produktach spożywczych. Gluten jest dodawany do wypieków, aby były bardziej lepkie, puszyste i smaczne. Większość ludzi go toleruje i może spożywać nawet codziennie, jednak u niektórych po zjedzeniu produktu glutenowego pojawiają się niepożądane reakcje. Osoby z nietolerancją glutenu powinny zastosować specjalną dietę, która pomoże uniknąć problemów. W przypadku klasycznej reakcji alergicznej na gluten objawy pojawiają się bardzo szybko po spożyciu (niekiedy po upływie minut), stąd przyczyna objawów jest łatwa do ustalenia. W przypadku celiakii, objawy manifestują się po okresie dni lub tygodni od włączenie glutenu do diety lub narastają wraz z wiekiem  i mają charakter przewlekły, trudny do powiązania ze składem diety. Podobnie dzieje się w przypadku nietolerancji spowodowanej nieprawidłowym wchłanianiem jelitowym. Osoby z nietolerancją glutenu bez względu na mechanizm muszą stosować dietę eliminacyjną odpowiednio zbilansowaną dla zapewnienia prawidłowego odżywienia. Objawy nietolerancji glutenu Celiakia (choroba trzewna), wbrew obiegowemu przekonaniu, może ujawnić się w każdym wieku, inaczej mówiąc może przebiegać przez wiele lat bezobjawowo. We wczesnym dzieciństwie powoduje stan zapalny śluzówki jelita cienkiego i szereg następstw, w tym przewlekłą biegunkę. Niszczenie śluzówki jelita przez indukowane przez gluten/gliadynę przeciwciała, prowadzi do widocznego w preparatach mikroskopowych zaniku wchałaniających pokarm kosmków jelitowych. U dorosłych objawy celiakii mają charakter objawów gastrycznych (wzdęcia, bóle brzucha, utrata masy ciała), lecz także zupełnie nieswoistych, jak: uczucie ciągłego zmęczenia, bóle głowy oraz dolegliwości skórno-stawowe. Objawy ze strony układu pokarmowego występują w celiakii u ok. 30% chorych, przede wszystkim u małych dzieci. Znaczny odsetek przypadków przebiega bezobjawowa lub słabo objawowo. Objawy spowodowane nabytą nietolerancją glutenu o innym mechanizmie przypominają te w celiakii, przy czym ich nasilenie rośnie wraz ze wzrostem spożycia produktów zawierających gluten. W odróżnieniu od alergii na gluten, objawy nietolerancji glutenu ujawniają się po dłuższym czasie (dni lub tygodni). Ich wachlarz może być bardzo szeroki: od biegunki i wzdęć, przez zmiany skórne (wysypki) po zmiany nastroju, zmęczenie i depresję. Przyczyny nietolerancji glutenu Przyczyną nietolerancji glutenu: celiakii i tzw. nieceliakalnej nadwrażliwości (ang. NCGS) są nieprawidłowe reakcje układu odpornościowego dotyczące przeciwciał klas IgG i IgA. Alergia na gluten jest zależna wyłącznie od swoistych przeciwciał klasy IgE! Celiakia należy do chorób autoimmunizacyjnych, czyli chorób, w których układ odpornościowy zwraca się przeciwko własnym tkankom. Obecna w glutenie gliadyna generuje autoprzeciwciała (np. tzw. anty-tTG), które niejako przez pomyłkę, niszczą nabłonek jelita. Reakcja prowadzi do zaniku kosmków jelitowych, co z kolei utrudnia wchłanianie składników odżywczych i powoduje niedobory żywieniowe, upośledzające w skrajnych przypadkach wzrost i rozwój dzieci. W innym wariancie nietolerancji glutenu, zaliczanym do wspomnianych NCGS, przyczyną objawów są kompleksy przeciwciał IgG swoistych dla glutenu i nietypowych produktów rozkładu glutenu, przedostających się do krążenia przez upośledzoną bariery jelitową. Kompleksy takie osadzając się w różnych lokalizacjach powodują objawy zależne od miejsca osadzenia.. Za nieprawidłowe wchłanianie jelitowe odpowiedzialne jest uszkodzenie tzw. bariery jelitowej, będące następstwem ostrych zatruć, terapii antybiotykami, nieprawidłowej flory jelitowej, zabiegów chirurgicznych, urazów, etc. Leczenie nietolerancji glutenu, bez względu na mechanizm, polega na eliminacji (czasowej lub trwałej) z diety produktów glutenowych i zastąpieniu ich pokarmami pozbawionymi tego białka. Objawy najczęściej ustępują po upływie kilku tygodni od eliminacji glutenu. Co należy wykluczyć z diety? Dieta bezglutenowa polega na wykluczeniu z jadłospisu produktów zawierających gluten. Bardzo ważne jest, aby wyeliminowane produkty zastąpić innymi, równie wartościowymi. Komponując posiłki, należy uważać na produkty, które mogą zawierać w składzie ukryty gluten. Najczęściej znajduje się on w wędlinach, słodyczach, czekoladzie, sosach, serach czy jogurtach. Producenci, chcąc wyjść naprzeciw konsumentom, wprowadzają do sprzedaży produkty bezglutenowe, opatrzone znakiem przekreślonego kłosa. To znak, że są one pozbawione glutenu i mogą być spożywane przez osoby chorujące na celiakię. Dietę bezglutenową należy wprowadzać wyłącznie po konsultacji z dietetykiem lub lekarzem dla uniknięcia ewentualnych niedoborów żywieniowych (np. deficytu witamin z grupy B). Laboratoryjna diagnostyka nietolerancji pokarmowej Metody serologiczne laboratoryjnej diagnostyki celiakii opierają się na pomiarze we krwi stężenia przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) w klasie IgA i IgG lub wykrywaniu we krwi autoprzeciwciał przeciw gliadynie i endomysium mięśni gładkich w obu klasach. Metody te są również przydatne w różnicowaniu nietolerancji (nadwrażliwości) pokarmowych oraz w monitorowaniu przestrzegania diety bezglutenowej u chorych na celiakię. Genetyczna diagnostyka laboratoryjna celiakii opiera się na analizie genów – alleli (DQ2.2/DQ2.5/DQ8) kodujących antygeny układu zgodności tkankowej HLA, warunkujących ryzyko celiakii i nasilenie jej przebiegu. Posiadanie takich alleli nie przesądza o zachorowaniu, lecz świadczy o ryzyku jej ujawnienia się postaci klinicznej lub subklinicznej. Natomiast brak alleli wyklucza celiakię mimo objawów sugerujących jej obecność (różnicowanie celiakii z innymi formami nadwrażliwości). Rozpoznanie nabytej/przejściowej nietolerancji glutenu, skutku uszkodzenia bariery jelitowej opiera się na pomiarze we krwi stężenia swoistych dla glutenu przeciwciał IgG (lub IgG4). Bibliografia B. Przyjemska, Niebezpieczne zboża: groźny gluten, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020.M. Stępień, P. Bogdański, Nadwrażliwość na gluten – fakty i kontrowersje, „Forum Zaburzeń Metabolicznych” t. 4, 2013, s. 183–191.http://www.jchc.eu/numery/2015_1/201516.pdf, dostęp: marzec 2022 r.
Powiązane badania

Morfologia krwi
Morfologia krwi pełna (tzw. morfologia 5 diff.). Jakościowa i ilościowa ocena składu i morfologii  krwi obwodowej, krwinek: czerwonych (erytrocytów), białych (pięciu frakcji) oraz płytek krwi (trombocytów). Podstawowe przesiewowe badanie krwi o zastosowaniu profilaktycznym i diagnostycznym.