Małowodzie i bezwodzie – co to jest? Przyczyny i wpływ małowodzia i bezwodzia na dziecko

Małowodzie w ciąży to jedno z częściej rozpoznawanych zaburzeń dotyczących ilości wód płodowych, z którym ginekolog spotyka się regularnie w codziennej praktyce. Choć rozpoznanie to budzi uzasadniony niepokój przyszłych rodziców, jego znaczenie kliniczne w dużej mierze zależy od stopnia nasilenia zaburzenia oraz wieku ciążowego. Wody płodowe pełnią kluczową rolę w rozwoju płodu: chronią go przed uciskiem i urazami, umożliwiają swobodne ruchy, a także uczestniczą w dojrzewaniu płuc i układu mięśniowo-szkieletowego. Z tego względu zarówno mała ilość wód płodowych, jak i bezwodzie, czyli niemal całkowity ich brak, wymagają uważnej oceny ich przyczyn oraz odpowiedniego lekarskiego nadzoru.

Czym jest małowodzie i bezwodzie?

W artykule omawiamy, czym jest małowodzie i bezwodzie, jakie są najczęstsze przyczyny małowodzia, w jaki sposób zaburzenie to wpływa na rozwój płodu oraz jak zmieniają się ruchy dziecka przy bezwodziu. Przedstawiamy również rokowania dla dzieci urodzonych z bezwodzia oraz wyjaśniamy, czy i kiedy małowodzie i ruchy dziecka pozostają ze sobą w bezpośrednim związku. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, w jakich sytuacjach małowodzie jest wariantem obserwowanym czasem pod koniec ciąży, a kiedy stanowi wskazanie do pilnej diagnostyki i intensywnego nadzoru położniczego.

Małowodzie (oligohydramnios) to stan, w którym ilość wód płodowych jest zbyt mała w stosunku do wieku ciąży. Rozpoznanie stawia się na podstawie badania ultrasonograficznego USG, najczęściej przy użyciu wskaźnika AFI (Amniotic Fluid Index) lub oceny pojedynczej kieszonki płynu. Za małowodzie uznaje się zwykle wartość AFI poniżej 5 cm.

Bezwodzie (anhydramnios) to skrajna postać zaburzenia, w której wód płodowych praktycznie nie ma. Jest to stan znacznie bardziej niebezpieczny, obarczony wysokim ryzykiem powikłań dla dziecka.

W pierwszej połowie ciąży wody płodowe powstają głównie z przesączu osocza matki, natomiast w drugiej połowie ich głównym źródłem jest mocz wydzielany przez samo dziecko. Dlatego zaburzenia pracy nerek dziecka są jedną z istotnych przyczyn bezwodzia.

Małowodzie w ciąży – dlaczego ilość wód płodowych jest tak ważna?

Małowodzie w ciąży może prowadzić do licznych powikłań, gdyż wody płodowe pełnią kluczowe funkcje w prawidłowym rozwoju płodu. Chronią płód przed uciskiem ścian macicy, umożliwiają prawidłowe ruchy dziecka, a także wspierają rozwój płuc dzięki temu, że płód regularnie połyka i „wciąga” wody płodowe do dróg oddechowych, co stymuluje dojrzewanie pęcherzyków płucnych oraz prawidłowy rozwój układu oddechowego, oraz zapobiegają zrostom skóry płodu z błonami płodowymi. Odpowiednia ilość płynu owodniowego pozwala również na prawidłowy rozwój kończyn i kręgosłupa.

Przy zbyt małej ilości wód płodowych dziecko ma ograniczoną przestrzeń do poruszania się, co może skutkować deformacjami kończyn, opóźnieniem rozwoju płuc, a w ciężkich przypadkach nawet zagrożeniem życia.

Małowodzie – przyczyny

Przyczyny małowodzia mogą dotyczyć zarówno organizmu matki, płodu, jak i funkcji łożyska. Do najczęstszych przyczyn małowodzia należą:

• przedwczesne pęknięcie błon płodowych i wyciek wód,
• wady układu moczowego płodu (agenezja nerek, niedrożność dróg moczowych),
• niewydolność łożyska,
• nadciśnienie tętnicze u matki,
• stan przedrzucawkowy,
• ciąża przenoszona,
• odwodnienie organizmu matki,
• infekcje wewnątrzmaciczne,
• stosowanie niektórych leków (np. inhibitory ACE, NLPZ),
• wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu (IUGR).

W przypadku bezwodzia najczęściej przyczyną są ciężkie wady nerek płodu lub całkowite przedwczesne pęknięcie pęcherza płodowego.

Małowodzie a ruchy dziecka

Jednym z objawów, który często niepokoi przyszłe mamy, jest osłabienie aktywności płodu. Małowodzie a ruchy dziecka jest częstym tematem konsultacji w gabinecie ginekologicznym. Zbyt mała ilość wód płodowych może ograniczać przestrzeń do poruszania się, przez co ruchy dziecka mogą być:

• słabsze,
• rzadsze,
• mniej wyczuwalne.

Nie zawsze jednak zmniejszona liczba ruchów oznacza małowodzie. Równie istotna jest pozycja dziecka, ilość tkanki tłuszczowej matki czy pora dnia. Każde wyraźne zmniejszenie aktywności płodu powinno być jednak skonsultowane z lekarzem.

Bezwodzie a ruchy dziecka

Zależność między bezwodziem, a ruchami dziecka ma szczególne znaczenie kliniczne. Przy niemal całkowitym braku płynu owodniowego ruchy płodu stają się znacznie ograniczone, a czasem wręcz niewyczuwalne. Dziecko znajduje się wtedy w bardzo ciasnej przestrzeni, co może sprzyjać deformacjom, uciskowi pępowiny, epizodom niedotlenienia oraz zaburzeniom rozwoju płuc. Zazwyczaj w takich przypadkach ciąża wymaga prowadzenia w warunkach szpitalnych, a decyzje dotyczące dalszego postępowania podejmowane są indywidualnie, z uwzględnieniem dobrostanu dziecka i wieku ciążowego.

Mało wód płodowych – objawy u matki

Obniżona ilość wód płodowych zwykle nie powoduje u ciężarnej wyraźnych, łatwo rozpoznawalnych objawów. Czasami mogą jednak pojawić się:

• mniejszy niż oczekiwany obwód brzucha,
• uczucie „luźniejszego” brzucha,
• zmniejszona liczba wyczuwalnych ruchów płodu,
• w przypadku pęknięcia błon płodowych – sączenie się płynu z dróg rodnych.

Dzieci urodzone z bezwodzia – jakie są rokowania?

Noworodki urodzone w przebiegu bezwodzia zaliczane są do grupy najwyższego ryzyka wystąpienia powikłań okołoporodowych. Rokowanie zależy przede wszystkim od przyczyny bezwodzia oraz wieku ciążowego w momencie jego wystąpienia. Jeśli bezwodzie pojawi się bardzo wcześnie, może dojść do ciężkiego niedorozwoju płuc (hipoplazji płuc), deformacji twarzy, kończyn, klatki piersiowej oraz poważnych zaburzeń neurologicznych.

Jeśli bezwodzie wystąpi pod koniec ciąży, a dziecko jest już w dużej mierze rozwinięte, możliwe jest ukończenie ciąży poprzez cesarskie cięcie i dalsze leczenie noworodka na oddziale intensywnej terapii. W takich przypadkach przeżywalność jest znacznie większa, choć nadal istnieje ryzyko powikłań oddechowych.

Diagnostyka małowodzia i bezwodzia

Podstawą rozpoznania jest badanie USG z oceną ilości płynu owodniowego. Dodatkowo wykonuje się:

• KTG – ocenę dobrostanu płodu,
• dopplerowską ocenę przepływów naczyniowych,
• badania laboratoryjne u matki,
• ocenę szczelności pęcherza płodowego.

Postępowanie przy małowodziu

Leczenie małowodzia zależy od jego przyczyny i wieku ciąży. W niektórych przypadkach wystarcza:

• odpowiednie nawodnienie,
• odpoczynek,
• częstsze kontrole USG i KTG.

W cięższych przypadkach konieczna może być hospitalizacja, a niekiedy wcześniejsze zakończenie ciąży.

Lek. med. Katarzyna Lizak