Martwica tkanek – jak do niej dochodzi i jakie są objawy?

lek. Agnieszka Żędzian


Udostępnij

Mianem martwicy określa się proces nieodwracalnego uszkodzenia i w konsekwencji obumarcia komórek. W przeciwieństwie do zjawiska apoptozy, czyli tzw. zaprogramowanej śmierci komórek, do martwicy dochodzi w wyniku działania czynnika patologicznego. Podpowiadamy, jak manifestuje się martwica w różnych narządach organizmu i jakie badania wykonać w przypadku jej wystąpienia.

martwica tkanek

Martwica tkanek – co to jest?

„Nekroza”, inaczej „martwica tkanek”, to termin medyczny, określający śmierć komórek w organizmie. Dochodzi do niej w wyniku nieodwracalnego uszkodzenia, spowodowanego działaniem czynnika patologicznego. Odróżnia ją to od apoptozy, czyli zjawiska fizjologicznej, zaprogramowanej śmierci komórek. Martwicy towarzyszy często odpowiedź zapalna organizmu i podwyższony wynik badania CRP i OB. Stan zapalny jest konsekwencją rozpadu komórek i uwolnienia ich zawartości (m.in. kwasu moczowego, ATP, białek) do otaczających tkanek. Tkanki te ulegają uszkodzeniu i wydzielają interleukinę 1, czyli grupę cytokin pobudzających proces zapalny.

Dlaczego dochodzi do martwicy tkanek?

Do martwicy tkanek może dojść zarówno w wyniku działania czynników zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Przyczyną śmierci komórek mogą być m.in.:

  • niedotlenienie – zbyt mała ilość dostarczanego do komórek tlenu może być konsekwencją niedokrwienia (np. w przebiegu udaru niedokrwiennego mózgu, zawału mięśnia sercowego, w przebiegu odleżyny), wstrząsu lub niewydolności oddechowej;
  • czynniki chemiczne – toksyny, leki, substancje psychoaktywne;
  • czynniki fizyczne – uraz mechaniczny, skrajnie wysoka lub niska temperatura, promieniowanie, porażenie prądem;
  • czynniki biologiczne – bakterie, wirusy, grzyby;
  • reakcja autoimmunologiczna organizmu – w jej przebiegu własne komórki i tkanki są uznawane przez układ immunologiczny za obce.

Gdy czynnik patologiczny uszkodzi ciągłość błony komórkowej, do wnętrza komórki przedostaje się nadmiar jonów i płynu. Komórka oraz zawarte w niej organella (np. mitochondria, jądro komórkowe, lizosomy) ulegają obrzękowi. Z uszkodzonych lizosomów uwalniane są enzymy rozkładające struktury komórki. W wyniku uszkodzenia błony komórkowej jej zawartość zostaje uwolniona do otaczających tkanek.

Zobacz również: Mięsak Ewinga – jak objawia się ten nowotwór?

Jakie mogą być rodzaje martwicy?

Wyróżnia się kilka rodzajów martwicy, różniących się cechami makro- i mikroskopowymi. Należą do nich:

  • Martwica rozpływna – charakteryzuje się częściowym lub całkowitym rozpuszczeniem martwych tkanek przez uwolnione z uszkodzonych komórek enzymy. W efekcie powstaje płynna, lepka masa. Martwica rozpływna formuje się w ciągu kilku godzin od zadziałania czynnika patologicznego. Ten rodzaj nekrozy występuje np. w przebiegu udaru niedokrwiennego mózgu lub zakażeń bakteryjnych;
  • Martwica skrzepowa – w przeciwieństwie do martwicy rozpływnej, w martwicy skrzepowej uszkodzone komórki zachowują prawidłowy kształt nawet przez kilka dni od zadziałania czynnika patologicznego. Ten typ nekrozy występuje w przebiegu zawału każdego narządu poza mózgiem, w tym zawału mięśnia sercowego.
  • Martwica serowata – występuje m.in. u osób zmagających się z gruźlicą. Makroskopowo przybiera wygląd białej, serowatej treści;
  • Martwica tłuszczowa – powstaje w wyniku ostrego procesu zapalnego w obrębie narządów o wysokiej zawartości komórek tłuszczowych (w trzustce, gruczołach sutkowych);
  • Zgorzel (gangrena) – ten rodzaj martwicy służy do określenia martwicy tkanek kończyn, która powstała w wyniku niedokrwienia. Zgorzel bywa konsekwencją zakażenia bakteriami z rodzaju Clostridium;
  • Martwica włóknikowata – charakteryzuje się silną reakcją immunologiczną z uszkodzeniem naczyń krwionośnych, np. w przebiegu chorób autoimmunologicznych i niektórych zakażeń.

Niezależnie od tego, czy podejrzewasz u siebie martwicę tkanki podskórnej, martwicę tkanek po operacji czy nekrozę o innej lokalizacji, zgłoś się do specjalisty. Na podstawie Twoich objawów i wyników badań dodatkowych lekarz postawi właściwą diagnozę i zaordynuje odpowiednie leczenie.

Po czym poznać martwicę?

W zależności od przyczyny wystąpienia martwicy tkanek i jej lokalizacji objawy mogą być różnorodne i przyjmować postać:

  • ropni (płuc, skóry, wątroby i innych narządów) – symptomy mogą obejmować gorączkę, dreszcze oraz objawy zależne od lokalizacji ropnia (np. bolesną, uwypukloną zmianę w obrębie skóry);
  • martwiczego zapalenia płuc – mogą wystąpić gorączka, kaszel;
  • zgorzeli – do objawów zgorzeli należą zaczerwienienie, obrzęk i silny ból w miejscu zakażenia oraz symptomy ogólne – gorączka, osłabienie, nudności;
  • udaru mózgu – symptomy mogą przyjmować różną postać, np. połowiczego niedowładu, zaburzeń czucia, równowagi, mowy;
  • ostrej martwicy cewek nerkowych – zmniejszenie ilości oddawanego moczu w pierwszej fazie choroby, osłabienie, nudności, wymioty, ogólne osłabienie. W okresie zdrowienia często występuje poliuria, czyli nadmierna ilość oddawanego moczu;
  • zawału mięśnia sercowego – objawy mogą obejmować ból i ucisk w klatce piersiowej, duszność, wzmożoną potliwość, zawroty głowy, uczucie niepokoju i wiele innych.

W przypadku wystąpienia niepokojących objawów konieczna jest konsultacja z lekarzem lub kontakt z pogotowiem ratunkowym pod numerem telefonu 999 lub 112.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu martwicy?

Wybór odpowiednich badań dodatkowych zależy przede wszystkim od prezentowanych objawów i podejrzewanej lokalizacji martwicy. Diagnostyka obejmuje najczęściej:

  • zebranie szczegółowego wywiadu m.in. na temat doświadczanych objawów, chorób przewlekłych, stosowanych leków;
  • badanie fizykalne, w tym ocenę podstawowych parametrów życiowych (ciśnienia tętniczego krwi, czynności serca, saturacji) i badanie neurologiczne;
  • badania laboratoryjne – morfologię krwi, badanie CRP, badanie OB, stężenie troponiny, stężenie elektrolitów we krwi, badanie ogólne moczu, badania mikrobiologiczne (np. posiew krwi, posiew materiału pobranego z ropnia);
  • badania obrazowe – w zależności od podejrzewanej choroby lekarz może zlecić np. RTG klatki piersiowej, USG jamy brzusznej, TK głowy.

W przypadku objawów mogących wskazywać na zawał mięśnia sercowego konieczne jest wykonanie badania elektrokardiograficznego (EKG).

Do czego prowadzi martwica?

Martwica może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak: niewydolność serca, trwałe zaburzenia neurologiczne, niewydolność nerek czy sepsa. Wczesna diagnostyka i wdrożenie odpowiedniego postępowania zwiększają szansę na skuteczne leczenie i zmniejszają ryzyko wystąpienia komplikacji.

Autor: lek. Agnieszka Żędzian

Bibliografia