Plastry antykoncepcyjne – działanie, wady i zalety, skuteczność

Rynek farmaceutyczny oferuje wiele transdermalnych, czyli przezskórnych systemów antykoncepcji hormonalnej chętnie wybieranych przez miliony kobiet na całym świecie. W tym artykule dowiesz się jakie są rodzaje i skuteczność plastrów antykoncepcyjnych, a także czy ich stosowanie może jest obarczone ryzykiem wystąpienia skutków ubocznych. 

Plastry antykoncepcyjne czy pigułki – co wybrać?

Począwszy od lat 60. XX wieku, złożone doustne środki antykoncepcyjne zawierające estrogen i progestagen pozostają najpopularniejszą metodą antykoncepcji w większości krajów rozwiniętych. W zależności od źródła danych szacuje się, że od 16% do 25% aktywnych seksualnie kobiet stosuje:

• antykoncepcję hormonalną opartą na środkach doustnych, 
• systemach dopochwowych 
• transdermalnych. 

Jednocześnie, wyniki badań przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych wskazują, że wskaźnik niepowodzeń w pierwszym roku stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej wynosi aż 9%, co jest wynikiem znacząco wyższym w porównaniu wartości nie przekraczających 1%, deklarowanych przez producentów pod warunkiem prawidłowego i regularnego stosowania tych preparatów. Obserwowana różnica przypisywana jest nieregularnemu stosowaniu wynikającemu z konieczności codziennego przyjmowania preparatu. Ponadto, wiele badań wiązało nieregularne stosowanie tabletek antykoncepcyjnych i przerwanie ich stosowania z wystąpieniem szeregu działań niepożądanych.

Dlatego też rozwój nowych systemów antykoncepcji hormonalnej był motywowany możliwością ich rzadszego podawania, a co z tym bezpośrednio związane – poprawą systematyczności stosowania. Ponadto, podanie transdermalne pozwala uniknąć tzw. efektu pierwszego przejścia, czyli eliminacji leku na drodze procesów metabolicznych zachodzących w wątrobie przed przedostaniem się do krążenia ogólnoustrojowego, a także ograniczyć niektóre niepożądane skutki metaboliczne.

Pakiet badań wspierający kontrolę zdrowia

Rodzaje plastrów antykoncepcyjnych 

Największymi zaletami plastrów antykoncepcyjnych jest systematyczność stosowania związana z brakiem konieczności codziennego przyjmowania tabletki hormonalnej oraz dyskretny wygląd. Transdermalne systemy antykoncepcji hormonalnej są przypominającymi bandaż małymi i cienkimi plastrami o barwie zbliżonej do koloru skóry, które uwalniają stałą ilość hormonów, które przedostają się przez skórę do krwioobiegu.

W przeciwieństwie do tabletek antykoncepcyjnych obecnie nie są dostępne plastry jednoskładnikowe, zawierające jedynie progestagen, a plastry antykoncepcyjne oferowane na polskim rynku farmaceutycznym zaliczane są do systemów złożonych zawierających dwa hormony; estrogen (np. etynyloestradiol) i progestagen (np. norelgestromin). 

Transdermalne systemy antykoncepcyjne składają się z trzech warstw:

• wysyconej substancjami aktywnymi warstwy kontaktowej, 
• kolorowej warstwy ochronnej 
• oraz jednorazowej folii poliestrowej zabezpieczającej warstwę kontaktową, która usuwana jest bezpośrednio przed aplikacją. 

Dla działania farmakologicznego plastrów największe znaczenie ma warstwa kontaktowa, która poza estrogenem i progestagenem zawiera także substancje pomocnicze, które ułatwiają dostarczanie leku i przyleganie plastra do skóry. 

Jak należy stosować plastry antykoncepcyjne?

Bezsprzecznie największą zaletą plastrów antykoncepcyjnych jest łatwość zapewnienia systematyczności terapii, związana jest z brakiem konieczności codziennego przyjmowania leku, jak w przypadku doustnej antykoncepcji hormonalnej. Niemniej jednak dla prawidłowego działania transdermalnych systemów antykoncepcji hormonalnej istotne jest odpowiednie stosowanie plastrów. Plastry antykoncepcyjne powinny być:

• naklejane na nieowłosioną i nieuszkodzoną, czystą i suchą skórę zewnętrznej części ramion, górnej część pleców, brzucha oraz pośladków. 
• Jednocześnie, plastrów nie powinno naklejać się na piersiach, a także w miejscach widocznego podrażnienia czy uszkodzenia skóry oraz zwiększających ryzyko odklejenia plastra (np. miejsca narażone na tarcie).    

Dostępne na polskim rynku farmaceutycznym plastry stosuje się w czterotygodniowym cyklu, podczas którego przez trzy kolejne tygodnie poczynając od pierwszego dnia cyklu menstruacyjnego, w równych siedmiodniowych odstępach nakleja się nowy plaster (zawsze tego samego dnia tygodnia). Plaster należy naklejać na skórę suchą, na którą nie nałożono balsamów czy olejków kosmetycznych, dociskając przez około 10 sekund. Zaleca się by zmieniać miejsca, w których naklejane są kolejne plastry, co pozwala zmniejszyć ryzyko podrażnień. Po trzech tygodniach następuje tydzień przerwy, kiedy to nie nakleja się plastra – wtedy też występuje krwawienie. Następnie po siedmiu dniach (nawet jeśli krwawienie nie ustało) należy nakleić nowy plaster, rozpoczynając tym samym kolejny cykl.

📌 Sprawdź: Antykoncepcja a tycie – czy antykoncepcja zawsze wiąże się ze wzrostem masy ciała?

Skuteczność plastrów antykoncepcyjnych

Transdermalne systemy antykoncepcji hormonalnej należą do najchętniej wybieranych prze kobiety metod antykoncepcji, co związane jest zarówno z ich skutecznością jak i wygodą stosowania, co znalazło potwierdzenie w wynikach badań klinicznych. Stosowanie systemów transdermalnych wymagających aplikacji plastra jeden raz w tygodniu zapewnia większą systematyczność terapii w porównaniu do wymagających codziennego podawania tabletek antykoncepcyjnych. Ponadto, wyniki badań klinicznych jednoznacznie dowodzą wysokiej skuteczności plastrów antykoncepcyjnych. Wartość tzw. wskaźnika Pearla, wyrażającego liczbę nieplanowanych ciąż w przeliczeniu na 100 kobiet stosujących daną metodę antykoncepcji przez rok, w przypadku transdermalnych systemów antykoncepcji hormonalnej wynosi od 0,88 do 1,24 w zależności od źródła danych. Chociaż na skuteczność tej metody antykoncepcji nie wpływa wiek ani czynniki etniczne, wyższe wartości wskaźnika Pearla odnotowano wśród kobiet o masie ciała przekraczającej 90 kg.

Jednocześnie, wyniki badań przeprowadzonych zarówno w Stanach Zjednoczonych jak i w Europie wskazują na większą systematyczność terapii oraz wyższy poziom satysfakcji z wybranej metody antykoncepcji wśród kobiet stosujących plastry antykoncepcyjne (88% w przypadku kobiet stosujących systemu transdermalne oraz 78% w przypadku kobiet wybierających doustne środki antykoncepcyjne).

Plastry antykoncepcyjne – skutki uboczne

Po wydaniu w 2001 roku przez amerykańską FDA pozytywnej decyzji ws. rejestracji pierwszego transdermalnego systemu antykoncepcji hormonalnej, przeprowadzono wiele badań naukowych oceniających skuteczność i bezpieczeństwo stosowania nowo opracowanych systemów. Uzyskane wyniki wskazują, że najczęściej występującymi skutkami ubocznymi związanymi ze stosowaniem plastrów antykoncepcyjnych były: podrażnienia i odczyny skórne w miejscu aplikacji plastrów, tkliwość piersi, ból głowy, zmiany nastroju, nudności, bóle menstruacyjne oraz ból brzucha. Chociaż lista zgłaszanych przez pacjentki efektów ubocznych związanych może wydawać się niepokojąca, należy zauważyć, że większość z nich (z wyłączeniem reakcji w miejscach aplikacji) jest identyczna jak w przypadku stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej.

Rzadziej występującymi objawami niepożądanymi są: krwawienia międzymiesiączkowe, spadek libido i zmęczenie, a także niezamierzony przyrost masy ciała, który często związany jest z zatrzymaniem wody w organizmie. Jednocześnie, wyniki badań klinicznych wykazują, że u większości kobiet nasilenie objawów niepożądanych zmniejsza się w trzecim cyklu stosowania systemów transdermalnych, dlatego też w przypadku wystąpienia skutków ubocznych o niskim poziomie nasilenia zaleca dalsze stosowanie systemu. Niemniej jednak, w przypadku uciążliwych i długo utrzymujących się, objawów należy skonsultować się z lekarzem ginekologiem.

Antykoncepcja w historii medycyny

Różnorakie metody antykoncepcji były stosowane już w czasach starożytnych. W datowanym na rok 1850 p. n. e. staroegipskim papirusie ginekologicznym z Kahun, zwanym także Papirusem Petriego, odnaleźć można opis pessaru wykonanego z węglanu sodu i miodu, który miał zapobiec niechcianym ciążom. Swój – dosyć osobliwy – wkład w rozwój metod antykoncepcji w nowożytnej Europie miał także jeden z najsłynniejszych awanturników, podróżników i kobieciarzy XVIII-wieku – Giacomo Girolamo Casanova, a słowo „prezerwatywa” opisujące jedną z najczęściej wybieranych metod antykoncepcji zostało po raz pierwszy użyte w Anglii. Przypuszcza się, że termin ten nawiązuje do nazwiska doktora Condoma, który rzekomo łoża wykonał odpowiednią „osłonę ochronną” na zlecenia króla Karola II chcącego ograniczyć liczbę dzieci z nieprawego łoża.

Jednak prawdziwą rewolucję w rozwoju antykoncepcji stanowiło opracowania doustnej pigułki antykoncepcyjnej w latach 60. XX wieku. Od tego czasu środki antykoncepcji hormonalnej przybierały różne formy, a opracowane systemy transdermalne zapewniają kobietom autonomię i komfort związany z brakiem konieczności codziennego zażywania tabletek. Kamieniem milowym w rozwoju transdermalnych systemów antykoncepcji hormonalnej było zatwierdzenie i dopuszczenie do obrotu w 2001 roku przez amerykańską Agencję ds. Żywności i Leków pierwszego systemu plastrów antykoncepcyjnych zarejestrowanego pod nazwą Ortho Evra™. 

Zwykle uzyskanie recepty na antykoncepcję wiąże się z koniecznością wykonania badań. 

Specjalnie opracowany pakiet znajdziesz pod linkiem.  

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza