Co wypłukuje żelazo z organizmu?

Żelazo to jeden z najważniejszych pierwiastków, który odpowiada za transport tlenu, silną odporność oraz produkcję energii w komórkach. Mimo tak kluczowej roli jego niedobór dotyka aż 30% globalnej populacji. Problem ten może wynikać z czynników chorobowych, ale nie tylko. Bardzo często nieświadomie sami sabotujemy swoją gospodarkę mineralną poprzez codzienne nawyki i błędy dietetyczne. Jak rozpoznać niedobór żelaza i na czym polega jego leczenie?

Jak organizm traci żelazo?

Żelazo nie jest dosłownie „wypłukiwane” z organizmu, a jego utrata wynika najczęściej z krwawień (np. obfitych miesiączek czy problemów z układem pokarmowym). Również codzienna dieta może drastycznie zablokować wchłanianie tego pierwiastka w jelitach. Głównymi wrogami żelaza są silne inhibitory obecne w żywności, m.in. polifenole i taniny (kawa, herbata, kakao, czerwone wino), fityniany oraz szczawiany (produkty zbożowe, strączki, szpinak), a także wapń obecny w nabiale. Przyswajanie żelaza mogą też utrudniać niektóre leki, zwłaszcza inhibitory pompy protonowej (IPP) stosowane przy zgadze i refluksie, które zmieniają kwasowość środowiska żołądka.

Przyczyny niedoboru żelaza

Niedobór żelaza może wynikać z utraty krwi – pierwiastek ten jest obecny w erytrocytach, czyli krwinkach czerwonych odpowiedzialnych za transport tlenu. Może ona wynikać z:

• obfitych miesiączek,
• częstego oddawania krwi,
• krwawienia z przewodu pokarmowego, np. przez wrzody trawienne, polipy jelita grubego czy hemoroidy.

Inną powszechną przyczyną niedoboru jest dieta uboga w żelazo – szczególnie hemowe (pochodzenia zwierzęcego), które przyswaja się w większym stopniu, niż to ze źródeł roślinnych (niehemowe). Narażone są tu zwłaszcza osoby na nieprawidłowo zbilansowanych dietach wegetariańskich i wegańskich.

Ponadto w pewnych okresach życia organizm potrzebuje znacznie więcej żelaza niż jest w stanie dostarczyć standardowa dieta. Dotyczy to np. ciąży, w której czasie objętość krwi matki wzrasta. Żelazo jest też niezbędne dla prawidłowego rozwoju płodu oraz późniejszego wzrostu dzieci i młodzieży. Wyższe zapotrzebowanie mają również osoby uprawiające sporty wyczynowe, m.in. z powodu częstych mikrourazów i nasilonych procesów metabolicznych.

Co ciekawe, nasz organizm nie posiada aktywnego mechanizmu wydalania żelaza, więc jego poziom jest regulowany głównie przez wchłanianie w jelitach. Do niedoborów mogą więc prowadzić zaburzenia tego procesu, m.in.:

• nieswoiste stany zapalne jelit, np. choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• celiakia,
• operacje bariatryczne (np. bypass żołądka), które omijają części jelita odpowiedzialne za absorpcję,
• zaburzenia czynnościowe, np. przewlekłe biegunki.

Na poziom żelaza wpływa też hormon – hepcydyna, która blokuje jego uwalnianie do krwiobiegu z zapasów zgromadzonych w organizmie. Jej produkcję stymulują przewlekłe stany zapalne, towarzyszące wielu chorobom przewlekłym, np. niewydolności serca czy schorzeń nerek.

Co wypłukuje żelazo z organizmu?

Żelazo skumulowane w organizmie trudno jest „wypłukać”, istnieje za to sporo związków hamujących jego wchłanianie z przewodu pokarmowego. Należą do nich:

• polifenole i taniny – znajdują się np. w kawie, herbacie, czerwonym winie czy kakao,
• fityniany i szczawiany – wiążą żelazo w przewodzie pokarmowym, tworząc nierozpuszczalne kompleksy, których organizm nie może przyswoić. Występują np. w otrębach, ziarnach zbóż, roślinach strączkowych, orzechach czy szpinaku,
• wapń – obecny przede wszystkim w nabiale. Hamuje przyswajanie zarówno żelaza hemowego (z mięsa), jak i niehemowego (z roślin),
• żółtko jaja kurzego – zawiera foswitynę, która chelatuje jony metali i może przez to ograniczać ich wchłanianie.

Oprócz tego na przyswajanie żelaza wpływają niektóre leki, np. inhibitory pompy protonowej (IPP) stosowane w leczeniu zgagi i refluksu. Podwyższają one pH w żołądku, co utrudnia rozpuszczanie i wchłanianie tego pierwiastka.

Objawy niedoboru żelaza

Niedobór żelaza może rozwijać się stopniowo, na początku często nie powodując widocznych dolegliwości. Wraz z pogłębianiem się deficytu dochodzi do rozwoju anemii, a symptomy stają się coraz bardziej uciążliwe. Typowe objawy niedoboru żelaza to:

• silne zmęczenie i osłabienie,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• duszność i ból w klatce piersiowej,
• przyspieszone tętno,
• bóle i zawroty głowy,
• mroczki przed oczami,
• zimne dłonie i stopy,
• łamliwe paznokcie, które mogą wyginać się w kształt łyżeczki (tzw. koilonychia),
• wygładzenie języka,
• bolesność w jamie ustnej.

Czasami obniżony poziom żelaza może wywoływać rzadziej spotykane objawy. Do nietypowych należą z pewnością dziwne preferencje zapachowe i zachcianki na produkty nienadające się do jedzenia. Możemy np. chętnie wąchać detergenty, gumę lub benzynę, a także mieć ochotę spróbować papier, glinę czy ziemię.

Ponadto ubytki żelaza wpływają na pracę układu nerwowego. Pojawiają się problemy z koncentracją, pogorszenie pamięci oraz obniżenie nastroju bez wyraźnej przyczyny. Inne nietypowe objawy niedoboru żelaza to:

• zespół niespokojnych nóg,
• wypadanie i nadmierna łamliwość włosów,
• obniżona odporność,
• utrata apetytu.

Jak rozpoznać niedobór żelaza? Diagnostyka

Objawy niedoboru żelaza są na tyle niespecyficzne, że do postawienia diagnozy niezbędne jest wykonanie odpowiednich badań laboratoryjnych, takich jak:

• morfologia krwi – istotny jest zwłaszcza poziom hemoglobiny oraz wskaźniki MCV (wielkość krwinek) oraz MCH (średnia zawartość hemoglobiny) – przy niedoborze żelaza krwinki są zazwyczaj mniejsze i bledsze,
• ferrytyna – to białko odpowiedzialne za bezpieczne magazynowanie żelaza w organizmie, którego stężenie we krwi jest najdokładniejszym wskaźnikiem rzeczywistych zapasów tego pierwiastka,
• wysycenie transferyny (TSAT) – wskaźnik ten pokazuje, jaka część białka transportowego jest wysycona żelazem,
• całkowita zdolność wiązania żelaza (TIBC) – w przypadku deficytu zazwyczaj wzrasta.

Pamiętajmy, że samo wykrycie niedoboru żelaza to dopiero połowa sukcesu. Kluczowe jest znalezienie źródła problemu, dlatego lekarz może zlecić dodatkowe badania. W celu wykluczenia wrzodów żołądka wykonuje się gastroskopię, a przy podejrzeniu krwawienia z jelita grubego czy zmian nowotworowych konieczna może być kolonoskopia. Z kolei u kobiet mających bardzo obfite miesiączki niezbędna jest pogłębiona diagnostyka ginekologiczna.

Jak podnieść obniżony poziom żelaza?

Uzupełnianie niedoborów żelaza to długotrwały proces. Jego celem jest nie tylko przywrócenie prawidłowego poziomu hemoglobiny, ale przede wszystkim odbudowa zapasów żelaza w organizmie. Odbywa się to przede wszystkim poprzez suplementację doustną. Niższe dawki żelaza dostępne są bez recepty, natomiast wyższe stosuje się wyłącznie z polecenia lekarza.

Suplementacja trwa zazwyczaj ok. 3-6 miesięcy. Większość pacjentów odczuwa wyraźną poprawę samopoczucia już po tygodniu od rozpoczęcia leczenia. Jednak nawet mimo normalizacji poziomu hemoglobiny (co następuje mniej więcej po miesiącu), należy kontynuować suplementację przez kolejne tygodnie, aby odbudować zapasy ferrytyny w wątrobie i szpiku kostnym.

Niezbędnym elementem terapii jest też zmiana nawyków żywieniowych, choć w przypadku głębokiej anemii sama dieta może nie wystarczyć do szybkiej poprawy wyników. Mimo to warto zwrócić uwagę na składniki odżywcze w codziennym jadłospisie, by w ten sposób wzmocnić efekt leczenia.

Najlepiej przyswajalne jest żelazo hemowe obecne w produktach odzwierzęcych, które wchłania się w ok. 15–35%. Jego głównymi źródłami są:

• czerwone mięso (wołowina, wieprzowina),
• podroby (wątroba),
• drób,
• ryby i owoce morza.

Z kolei żelazo niehemowe jest obecne w produktach roślinnych, jednak wchłania się ono znacznie słabiej – w ok. 2-20%. Znajdziemy je m.in. w roślinach strączkowych (fasola, soczewica), tofu, zielonych warzywach liściastych (szpinak, brokuły), suszonych owocach (morele, rodzynki) oraz produktach wzbogacanych, np. płatkach zbożowych.

Niestety wiele roślin bogatych w żelazo zawiera przy okazji związki hamujące jego wchłanianie, stąd znacznie trudniej utrzymać prawidłowy poziom tego pierwiastka na diecie pozbawionej produktów zwierzęcych. Warto pamiętać, że przyswajanie żelaza możemy poprawić poprzez dodatek witaminy C, która obecna jest m.in. w cytrusach, truskawkach, kiwi, papryce, natce pietruszki czy brokułach.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz