Refluks krtaniowo-gardłowy – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Refluks krtaniowo-gardłowy jest jednostką chorobową, która przez wiele lat pozostawała niedodiagnozowana lub była mylona z innymi schorzeniami górnych dróg oddechowych, takimi jak przewlekłe zapalenie gardła, krtani czy zatok. Mimo podobnego mechanizmu patofizjologicznego do refluksu żołądkowo-przełykowego, obraz kliniczny refluksu krtaniowo-gardłowego istotnie się od niego różni. U wielu pacjentów nie występuje typowa zgaga, a dominują dolegliwości ze strony gardła i krtani, co sprawia, że refluks gardłowo-krtaniowy bywa określany jako tzw. „cichy refluks”.

Nieleczony refluks krtaniowo-gardłowy może prowadzić do przewlekłych objawów obejmujących gardło, krtań, jamę nosową, a nawet uszy, znacząco obniżając komfort życia. W niniejszym artykule w uporządkowany i przystępny sposób omawiamy, jakie są przyczyny refluksu krtaniowo-gardłowego, jakie objawy powinny skłonić do diagnostyki, jak wygląda rozpoznanie i leczenie zgodne z aktualną wiedzą medyczną, a także jakie znaczenie ma dieta przy refluksie gardłowo-krtaniowym i które domowe metody mogą realnie wspierać terapię, a które nie przynoszą oczekiwanych efektów.

Czym jest refluks krtaniowo-gardłowy?

Refluks krtaniowo-gardłowy (LPR, laryngopharyngeal reflux) polega na cofaniu się treści żołądkowej nie tylko do przełyku, ale także do wyższych odcinków dróg oddechowych, obejmujących gardło i krtań, a niekiedy również jamę nosową i zatoki. W odróżnieniu od klasycznego refluksu żołądkowo-przełykowego, w LPR kwaśna treść ma bezpośredni kontakt z błoną śluzową struktur, które nie są przystosowane do działania kwasu solnego ani enzymów trawiennych, takich jak pepsyna.

W praktyce klinicznej oznacza to, że nawet niewielkie ilości cofającej się treści żołądkowej mogą powodować wyraźne dolegliwości ze strony gardła i krtani. Charakterystyczne jest przy tym to, że u wielu pacjentów nie występuje typowa zgaga, co utrudnia rozpoznanie choroby i sprzyja jej myleniu z innymi schorzeniami laryngologicznymi.

Refluks krtaniowo-gardłowy – przyczyny

Przyczyny refluksu krtaniowo-gardłowego mają charakter wieloczynnikowy. U podstaw choroby leży zaburzenie funkcji dolnego i górnego zwieracza przełyku, co umożliwia cofanie się treści żołądkowej do wyższych odcinków przewodu pokarmowego, a następnie do gardła i krtani. Istotną rolę odgrywa również nadmierna ekspozycja błony śluzowej na kwas solny oraz enzymy trawienne, zwłaszcza pepsynę.

Do najczęściej identyfikowanych czynników sprzyjających rozwojowi refluksu gardłowo-krtaniowego należą:

• osłabienie napięcia mięśni zwieraczy przełyku, 
• nadmierne wydzielanie kwasu solnego w żołądku, 
• zaburzenia motoryki przełyku, 
• a także otyłość i nadwaga. 

Znaczenie kliniczne mają również: ciąża, przewlekły stres, nadużywanie alkoholu oraz palenie papierosów. U części pacjentów objawy nasilają się w związku z dietą bogatą w tłuszcze, kawę, czekoladę i ostre przyprawy, spożywaniem obfitych posiłków tuż przed snem lub przyjmowaniem niektórych leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne, leki rozkurczowe czy antykoncepcja hormonalna.

Charakterystyczne jest to, że u wielu chorych refluks krtaniowo-gardłowy rozwija się stopniowo i początkowo daje nieswoiste dolegliwości, co często opóźnia właściwe rozpoznanie.

Refluks gardłowo-krtaniowy – objawy

Obraz objawowy refluksu gardłowo-krtaniowego różni się istotnie od objawów typowych dla refluksu żołądkowo-przełykowego. U wielu pacjentów zgaga nie występuje wcale lub pojawia się sporadycznie, natomiast dominują objawy ze strony gardła i krtani. Najczęściej obserwuje się:

• przewlekłą chrypkę, 
• uczucie „guli” w gardle, 
• potrzebę częstego odchrząkiwania, 
• suchość i pieczenie w gardle, 
• poranny ból gardła. 

Częstym objawem jest także:

• przewlekły kaszel, 
• uczucie zalegania śluzu, 
• pieczenie w obrębie krtani, 
• nieprzyjemny zapach z ust, 
• uczucie cofania się treści żołądkowej podczas pochylania się,
• zaburzenia połykania.

Dolegliwości mają tendencję do nasilania się w godzinach nocnych i nad ranem, po posiłkach oraz w pozycji leżącej, co dodatkowo utrudnia ich jednoznaczne powiązanie z chorobą refluksową i sprzyja mylnemu rozpoznaniu innych schorzeń laryngologicznych.

Refluks krtaniowo-gardłowy – diagnostyka

Diagnostyka refluksu krtaniowo-gardłowego opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie lekarskim, ocenie zgłaszanych objawów oraz badaniu laryngologicznym. Ze względu na nieswoisty charakter dolegliwości rozpoznanie bywa trudne i często wymaga współpracy lekarza rodzinnego, laryngologa oraz gastroenterologa.

Badanie laryngoskopowe

Podstawowym elementem diagnostyki jest badanie laryngoskopowe, podczas którego oceniany jest stan błony śluzowej gardła i krtani. W przebiegu refluksu krtaniowo-gardłowego typowo obserwuje się obrzęk fałdów głosowych, zaczerwienienie krtani, przerost tylnej ściany gardła oraz obecność nadmiernej, gęstej wydzieliny. Zmiany te nie są jednak swoiste wyłącznie dla refluksu, dlatego wymagają interpretacji w kontekście objawów klinicznych.

pH-metria przełykowa

24-godzinna pH-metria przełykowa, często rozszerzona o impedancję, uznawana jest za złoty standard potwierdzający cofanie się kwaśnej lub niekwaśnej treści żołądkowej do górnych pięter przełyku i gardła. Badanie to pozwala obiektywnie ocenić częstość i czas trwania epizodów refluksu. Należy jednak pamiętać, że w refluksie krtaniowo-gardłowym czułość pH-metrii bywa ograniczona, a wynik ujemny nie wyklucza choroby.

Gastroskopia

Gastroskopia nie jest badaniem rozstrzygającym w rozpoznaniu refluksu krtaniowo-gardłowego, jednak umożliwia ocenę przełyku i żołądka oraz wykluczenie powikłań choroby refluksowej, takich jak zapalenie przełyku czy przepuklina rozworu przełykowego.

Skale objawowe

W praktyce klinicznej często wykorzystuje się skale objawowe, takie jak RSI (Reflux Symptom Index) oraz RFS (Reflux Finding Score), które pomagają ocenić nasilenie objawów refluksu gardłowo-krtaniowego oraz monitorować skuteczność leczenia.

Refluks gardłowo-krtaniowy – leczenie

Leczenie refluksu gardłowo-krtaniowego powinno być wielokierunkowe i dostosowane do nasilenia objawów oraz indywidualnych potrzeb pacjenta. Powinno obejmować jednocześnie farmakoterapię, modyfikację stylu życia oraz odpowiednie postępowanie dietetyczne. Skuteczność leczenia zależy w dużej mierze od systematyczności i przestrzegania zaleceń.

• Leczenie farmakologiczne: podstawą leczenia farmakologicznego są inhibitory pompy protonowej (IPP), które zmniejszają wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Uzupełniająco stosuje się leki zobojętniające kwas, alginiany tworzące barierę ochronną na powierzchni treści żołądkowej, a w wybranych przypadkach leki prokinetyczne poprawiające motorykę przewodu pokarmowego. Terapia trwa zwykle co najmniej 8–12 tygodni i wymaga regularnej oceny skuteczności.
• Modyfikacja stylu życia: istotnym elementem leczenia refluksu gardłowo-krtaniowego jest zmiana codziennych nawyków. Zaleca się unikanie posiłków na 3–4 godziny przed snem, spanie z uniesioną górną częścią tułowia, redukcję masy ciała w przypadku nadwagi, rezygnację z alkoholu i palenia papierosów oraz ograniczenie kawy i słodzonych napojów.

Dieta przy refluksie gardłowo-krtaniowym

Dieta przy refluksie gardłowo-krtaniowym odgrywa kluczową rolę zarówno w leczeniu objawów, jak i w zapobieganiu ich nawrotom. Zalecane są produkty lekkostrawne, które nie nasilają wydzielania kwasu solnego i nie obniżają napięcia zwieraczy przełyku. W diecie dobrze sprawdzają się warzywa gotowane i duszone, banany, jabłka, gruszki, chude mięso, ryby, kasze, ryż, płatki owsiane oraz jogurty naturalne.

Należy natomiast unikać kawy, alkoholu, czekolady, cytrusów, ostrych przypraw, tłustych potraw oraz dań typu fast food, które mogą nasilać objawy refluksu krtaniowo-gardłowego.

Refluks gardłowo-krtaniowy – domowe sposoby

Domowe sposoby mogą stanowić uzupełnienie leczenia farmakologicznego refluksu krtaniowo-gardłowego, jednak nie powinny go zastępować. Do najczęściej stosowanych należą:

• picie naparów z siemienia lnianego,
• płukanie gardła wodą alkaliczną,
• unikanie pochylania się bezpośrednio po posiłkach,
• spożywanie regularnych, niewielkich posiłków,
• dbanie o odpowiednie nawodnienie organizmu.

Stosowane systematycznie, metody te mogą łagodzić objawy refluksu krtaniowo-gardłowego i poprawiać komfort życia pacjentów.

Lek. med. Katarzyna Lizak