03 sierpnia 2022 - Przeczytasz w 7 min

Uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych

Alergia na jad żądlących owadów błonkoskrzydłych (łac. Hymenoptera), angielski skrót HVA, jest jedną  z najczęstszych przyczyn ciężkich, zagrażających życiu, reakcji anafilaktycznych –  natychmiastowych reakcji ogólnoustrojowych. Odsetek osób uczulonych na jad błonkoskrzydłych wykazany testem skórnym lub pomiarem stężenia alergenowo-swoistej IgE (sIgE) z wykorzystaniem ekstraktu jadów wynosi  9,3 do 28,7% bezobjawowej populacji.

Uczulenie na jad owadów

Klinicznie nieistotne objawy uczulenia na jad błonkoskrzydłych dotyczą 27-40% dorosłych i 50% dzieci. Duży odczyn w miejscu ukłucia: obrzęk >10 cm przez > 24 godz. występuje w 26% populacji. U osób z wcześniejszymi silnymi reakcjami miejscowymi, ryzyko reakcji ogólnoustrojowej po kolejnym użądleniu jest mniejsze niż 10%.  Ryzyko reakcji ogólnoustrojowej na jad u dorosłych uczulonych bezobjawowo wynosi od 3,3 do 5% dorosłych. Wzrost stężenie sIgE po użądleniu nie zwiększa ryzyka objawowej alergii na jad. Alergia na jady owadów jest uwzględniona w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 (T63.4; X23). Klasyfikacja uwzględnia procedury stosowane w diagnostyce alergologicznej, jako nadwrażliwości IgE-zależnej.

Jakie są objawy anafilaksji na jad?

Niekiedy trudno rozstrzygnąć, czy objawy przypisywane anafilaksji na jad rzeczywiście związane są z użądleniem. Zwykle pojawiają się w ciągu trzydziestu minut od użądlenia. Często towarzyszą im objawy skórne: świąd, uderzenia gorąca, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy. Częstymi objawami są nudności i wymioty, mrowienie dłoni i stóp, niepokój lub panika. Ciężka anafilaksja dotyka układu oddechowego i sercowo-naczyniowego.

Charakterystyczne są: skurcz oskrzeli i duszność, tachykardia, spadek ciśnienia, obfite pocenie się i utrata przytomności. Najcięższe reakcje ogólnoustrojowe prowadzą do zatrzymania krążenia i oddychania. Precyzyjnie rozpoznana alergia tego typu może być leczona długotrwałą immunoterapią alergenową, oznaczaną angielskimi skrótami AIT (ang. allergen immunotherapy) lub bardziej precyzyjnie immunoterapią jadem, VIT, (ang. venom immunotherapy), redukującą uczulenie przez indukcję tolerancji immunologicznej.

Należy pamiętać, że istnieje szereg stanów, których objawy imitują objawy anafilaksji jadowej na jad pszczoły, osy czy szerszenia. Niektóre z nich to: zaburzenia rytmu serca,  przełom nadciśnieniowy, zatorowość płucna, astma, niedrożność tchawiczo-oskrzelowa,  zaburzenia somatyczne (np. duszność psychogenna) czy zatrucia.

Uczulenie na jad błonkoskrzydłych – które owady są najczęstszymi sprawcami uczuleń?

W Polsce głównymi sprawcami uczulenia na jad błonkoskrzydłych są: pszczoły i osy. Trzmiele z rodziny Pszczołowatych oraz szerszenie i klecanki  z rodziny Osowatych żądlą rzadziej, a alergia na ich jad jest zwykle spowodowana reaktywnością krzyżową z jadem pszczoły i osy. Wszystkie wymienione błonkoskrzydłe i są spokrewnione z … mrówkami. Nawet 50% uczulonych na jad błonkoskrzydłych jest podwójnie uczulonych na pszczoły i osy, choć  zwykle tylko jedno z tych uczuleń jest istotne klinicznie. Często owad odpowiedzialny za nagłą reakcję  ogólnoustrojową pozostaje nierozpoznany dzięki przeoczeniu momentu użądlenia lub słabej znajomości gatunków spotykanych w kraju.  

Klasyczna choć, jak wykażemy, niedoskonała diagnostyka alergii na jady wykorzystuje ekstrakty jadów, opierając się na testach skórnych i pomiarach sIgE w surowicy. Obejmuje: pszczoły, trzmiele, osy, klecanki  i szerszenie, choć na ogół wystarczają testy w kierunku jadu pszczół i os. Badania zawodowego narażenia na jad szerszenia (np. strażacy) lub trzmiela (pracownicy szklarni) prowadzone są przy pomocy preparatów swoistych gatunkowo.

Zmianę oblicza diagnostyki alergii na jady błonkoskrzydłych spowodowało wprowadzenie diagnostyki molekularnej, inaczej komponentowej, omówionej szczegółowo w drugiej części tekstu.

Alergenem molekularnym określa się scharakteryzowaną biochemicznie cząsteczkę indukującą  swoiste dla siebie przeciwciała IgE (sIgE). Struktury czy substancje traktowane dotychczas jako alergeny (i potocznie wciąż za takie uważane): jady, pyłek roślin, mleko, czy łupież psa,  w rzeczywistości są mieszaniną cząsteczek, z których każda z osobna może wywoływać uczulenie. Osoby z alergią na jad pszczoły mogą  być uczulone na zupełnie różne składniki molekularne jadu. Tylko diagnostyka molekularna  zdolna jest do wskazania tych z dziesiątek składników jadu, które realnie uczulają, indukując sIgE w stężeniu wywołującym alergię po kolejnej ekspozycji na alergen.

Diagnostyka alergii na jad owadów błonkoskrzydłych

Diagnostyka alergii na jady pszczół, os, szerszenie, trzmieli, etc., opiera się na wywiadzie lekarskim uwzględniającym: nasilenie i czas reakcji miejscowej i ogólnoustrojowej, narażenie na użądlenia, etc. Rutynowo wykonywane są testy identyfikujące sIgE dla jadu: ambulatoryjny test skórny i/lub laboratoryjny pomiar stężenia sIgE w surowicy.

Identyfikacja gatunku nierozpoznanego sprawcy reakcji alergicznej możliwa jest  wyłączenie  w przypadku testów laboratoryjnych wykorzystujących alergeny molekularne jadów. Najmniejsze problemu diagnostyczne sprawia pszczoła, jako jedyna pozostawiająca żądło w miejscu ukąszenia. Testy skórne i pomiary sigE oparte na pełnych ekstraktach jadu nie wskazują gatunku owada i uczulającego alergenu i nie pozwalają na dobór swoistej immunoterapii.

Testy skórne

Testy skórne obejmują stosunkowo szybkie i tanie testy punktowe (SPT) lub testy śródskórne (IDT), niosące ryzyko ciężkiej reakcji ogólnoustrojowych. Każdy tekst skórny niesie jednak nieporównywalnie większy dyskomfort dla badanego niż testy laboratoryjne wymagające pobrania niewielkiej objętości krwi. Testy skórne wykonywane są co najmniej  2 tygodnie po użądleniu. Niekiedy zaleca się, aby IDT poprzedzać wykonaniem SPT.

Testy skórne przeprowadzane są ambulatoryjnie przez wyspecjalizowany personel, w punktach wyposażonych w zestaw przeciwwstrząsowy, ze względu na możliwość wystąpienia u badanego reakcji anafilaktycznej. Testy skórne oparte są wyłącznie na ekstraktach jadów. Ekstrakty poddawane są  dializie dla usunięcia substancji o niskim ciężarze (np. amin biogennych), dających reakcje niespecyficzne.

Mimo standaryzacji ekstrakty diagnostyczne, są preparatami nie w pełni zdefiniowanymi. Dostępne są preparaty jadu pszczół, trzmieli, os, klecanek i szerszeni.

Pomiar poziomu tryptazy

W przypadku ciężkich reakcji anafilaktycznych po użądleniu przez owada błonkoskrzydłego, zalecane jest wykonanie pomiaru stężenia tryptazy dla wyznaczenia poziomu wyjściowego. Podwyższony poziom tryptazy wskazuje na ryzyko wystąpienia reakcji anafilaktycznych, również po dawkach szczepionki podawanych w ramach immunoterapii.

Pomiary stężenia całkowitej IgE

Pomiary stężenia całkowitej IgE(total IgE) nie są w przypadku alergii na jad wykonywane rutynowo, a ich zasadność jest niekiedy negowana. Wykazano jednakże, że stosunek stężenia sIgE dla jadu do stężenia total IgE >4% stanowi przesłankę o uczuleniu na jad.

Pomiary sIgE z użyciem ekstraktu jadu owadów

Pomiary sIgE dla jadu pszczoły miodnej i jadu osowatych z użyciem ekstraktu dają wyniki dwuznaczne. Nie są w stanie wykluczyć:  współuczulenia (uczulenia równolegle na dwa gatunki); nieistotnych klinicznie reakcji krzyżowych powodowanych przez składniki węglowodanowe  (CCD); istotnych klinicznie reakcji krzyżowych homologicznych alergenów białkowych.

Wyniki fałszywie ujemne mogą wynikać z zaniżonej reprezentacji uczulających alergenów w diagnostycznym ekstrakcie jadu. W diagnostyce osób zawodowo narażonych na jad trzmiela stosuje się ekstrakt jadu trzmiela (rutynowo wystarcza jad spokrewnionej pszczoły). Jad trzmiela zawiera alergeny gatunkowo specyficzne, które mogą okazać się istotne w przypadku osób często żądlonych. Poza tym alergeny trzmieli i pszczół uznane za homologiczne, niekiedy posiadają charakterystyczne tylko dla siebie sekwencje aminokwasów.

Pomiary sIgE in vitro z użyciem alergenów molekularnych jadów owadów

Zasady i zalety  alergologicznej diagnostyki molekularnej omówione zostały obszernie w drugiej części tekstu.

Obecnie nie ma komercyjnych rekombinowanych alergenów gatunkowo specyficznych, różnicujących uczulenie na jad os: Vespula i Polistes.

Testy z użyciem komercyjnie dostępnych, rekombinantowych: Api m 1, Api m 2, Api m 10, Ves v 1, Ves v 5, Pol d 5 (klecanki rdzaworożna) umożliwiają:

  • rozróżnienie uczulenia prawdziwego, współuczulenia  i reaktywności krzyżowej w przypadku dodatnich wyników opartych na ekstraktach jadów;  
  • diagnostykę  różnicową u osób z wywiadem nie pozwalającym na wytypowanie uczulającego owada;
  • diagnostykę ewidentnej alergii zgłaszanej w wywiadzie przy ujemnych wynikach testów z ekstraktami jadów, spowodowanych niekompletnością ekstraktów;
  • rozpoznanie alergii u osób z mastocytozą;

Pomiary sIgE in vitro z ograniczeniem wpływu CCD

Oznaczenie w surowicy frakcji sIgE wiążącej reszty cukrowe charakterystyczne dla CCD jadu (m.in. MUXF3, peroksydaza chrzanowa, bromelaina, oksydaza askorbinianowa) pozwala na ocenę frakcji sIgE wiążących istotne klinicznie alergeny białkowe. Efektywniejszym rozwiązaniem jest preinkubacja badanej surowicy markerami CCD, blokująca swoiste dla nich IgE i pozostawiająca wyłącznie istotne klinicznie sIgE dla alergenów białkowych.  

Testy komórkowe

W przypadku negatywnych wyników SPT i pomiarów in vitro  sIgE u osób z epizodami reakcji anafilaktycznej na jady owadów, wykonywane są funkcjonale testy komórkowe, np. test aktywacji bazofilów, BAT (ang. bazofil activation test), szczególnie przydatny z wykorzystaniem alergenów molekularnych. Bazofile są komórkami odpornościowymi istotnymi dla  reakcji alergicznej, wydzielające histaminę odpowiedzialną za objawy uczulenia, łącznie z objawami wstrząsu. W teście obserwowana jest aktywacja i degranulacja bazofili (uwolnienie histaminy) następujące po inkubacji z testowanym alergenem.

Prowokacja

Prowokacja jako użądlenie owada w warunkach kontrolowanych bywa wykonywana dla monitorowania  skuteczności immunoterapii jadem.

Profilaktyka

W przypadku pszczół zalecane jest: unikanie ukąszeń; unikanie perfum; unikanie odzieży w kwiaty lub o jaskrawych kolorach; ostrożne jedzenie i picie na świeżym powietrzu; unikanie chodzenia boso poza domem; unikanie gwałtownego odganiania pszczół; jazda przy zamkniętych oknach; trzymanie się z dala od pasiek. W przypadku osowatych: unikanie gniazd (na strychach czy w norkach w ziemi; szczególna uwaga przy piciu słodkich napojów na świeżym powietrzu i jedzeniu opadłych owoców (np. gruszek); konsultacja ze strażą pożarną w przypadku konieczności niszczenia gniazd szerszeni.

Farmakoterapia (zestaw ratunkowy)

Ze względu na ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji, osoby uczulone na jad błonkoskrzydłych powinny mieć przy sobie zestaw ratunkowy zawierający autostrzykawkę z adrenaliną do samodzielnego podawania.

Swoista immunoterapia

Skuteczność immunoterapii na jady błonkoskrzydłych (VIT) ekstraktami jadu została oceniana na  ponad 95%, a jej efekt uznany za długotrwały. Terapia trwa od trzech do pięciu lat. Została dopuszczona przez FDA do stosowania w 1979 roku.  Immunoterapia na jad pszczeli jest wskazana u dzieci (powyżej 2 r.ż.) i dorosłych z ciężką reakcją ogólnoustrojową w wywiadzie, w tym ze strony układu oddechowego i sercowo-naczyniowego oraz potwierdzoną obecnością sIgE w testach skórnych lub pomiarach in vitro. Immunoterapia jadem pszczelim wydaje się efektywna w przypadku uczuleń na jad trzmiela, w przypadku pierwotnego uczulenia na jad pszczoły i reaktywności krzyżowej.

Wyjątek stanowią osoby narażone na kontakt z trzmielami w warunkach zawodowych (np. pracownicy szklarni), u których alergia spowodowana bywa przez uczulenie pierwotne. Wykazano większą skuteczność odczulania w przypadku jadu osowatych niż pszczół. Może to wynikać z większej objętości jadu wstrzykiwanego przez pszczoły, składu pszczelich preparatów odczulających, odbiegających składem od jadu natywnego oraz sezonowych zmian składu jadu pszczoły i zmiennej glikozylacji alergenów glikoproteinowych.

W przypadku wszystkich błonkoskrzydłych VIT jest mniej skuteczna u osób dotkniętych zaburzeniami liczby i funkcji mastocytów. Należy pamiętać, że  żadne z rutynowych badań diagnostycznych (poza prowokacją przez użądlenie) nie nadaje się do oceny tolerancji immunologicznej  uzyskanej w wyniku VIT.

Podobne artykuły

02 kwietnia 2020

Uczulenie na chwasty – jak wykryć? Z poradnika alergika

Alergeny, które nas uczulają, dzielą się na wewnątrz- i zewnątrzpochodne. Do zewnątrzpochodnych, które atakują nas głównie po opuszczeniu mieszkania, należą pyłki roślin, traw, drzew i chwastów, alergeny pleśni etc. Alergia na trawy i chwasty – jak się zabezpieczyć? Pylenie chwastów – jakie są najczęstsze objawy alergii? Alergia na trawy i chwasty, a także inne alergeny wziewne, to jedna z najczęstszych przyczyn dolegliwości, z którymi borykają się alergicy w Polsce. Sezon pylenia określonych roślin zaczyna się jeszcze w styczniu i może trwać do późnej jesieni. Najsilniej uczulają zazwyczaj rośliny niepozorne, bez imponujących kwiatów i ogromnych rozmiarów – rośliny wiatropylne, produkujące olbrzymie ilości pyłku, które kompensują mniej skuteczny mechanizm zapylania. Pylenie chwastów jest często bagatelizowane, jednak alergia może dawać równie silne objawy, jak alergia na pyłki drzew, traw lub zwierząt. Czy pokrzywa uczula? Do najczęściej badanych alergenów należą pyłki ambrozji bylicolistnej, bylicy pospolitej, babki lancetowatej, komosy, a także solanki. W panelu badań laboratoryjnych występują też testy pod kątem alergii na pyłki traw: tomki wonnej, kupkówki pospolitej, tymotki łąkowej, żyta i wspomnianej pokrzywy. Jeżeli uczula Cię babka lancetowata lub ambrozja, alergia może objawiać się na wiele sposobów. Pylenie chwastów wywołuje intensywne łzawienie i swędzenie oczu, zaczerwienie, a nawet opuchliznę powiek. Alergia na trawy i chwasty wiąże się z intensywnym, wodnistym katarem, kaszlem, podrażnieniem i obrzękiem błony śluzowej nosa, gardła, a nawet dusznościami i problemami ze swobodnym oddychaniem. U niektórych chorych na skórze pojawia się wysypka, zaczerwienienie, pokrzywka. Alergia wziewna jest wyjątkowo niebezpieczna dla osób cierpiących z powodu astmy oskrzelowej, przewlekłych chorób płuc, takich jak POChP i mukowiscydoza. Istotne jest, że nieleczona alergia, w dużej ilości przypadków daje powikłania w postaci niektórych z nich – np. choroby obturacyjnej czy astmy. Czy pokrzywa uczula? Sprawdź i wykonaj odpowiednie badania Jeżeli podejrzewasz u siebie alergię wziewną na chwasty, warto wykonać podstawowe testy laboratoryjne. Badanie wykonuje się w pobranej próbce krwi. Jest ono szybkie, bezpieczne w porównaniu do ambulatoryjnych testów skórnych. Daje nam odpowiedź, czy powinniśmy szczególnie uważać w okresie pylenia najbardziej popularnych roślin w naszym ogródku lub podczas codziennych spacerów. Badanie polega na oznaczeniu przeciwciał IgE we krwi specyficznych dla określonych alergenów, nie wymaga specjalnego przygotowania przed przystąpieniem do testów, odstawienia przyjmowanych leków przeciwalergicznych, w tym preparatów przeciwhistaminowych i steroidów. Testy przeprowadza się w postaci tzw. paneli alergenów w odpowiednich zestawieniach, które ułatwiają i przyspieszają diagnostykę, zwłaszcza wtedy, gdy badanemu trudno jest zasugerować przyczynę uczulenia – wiadomo, że to może być trawa, ale nie wiadomo która. Jeśli winna objawów jest bylica, komosa lub ambrozja, alergia ujawnia się w typowych dla ich pylenia okresach roku, możesz spróbować ograniczyć wpływ pyłków na Twoją kondycję i ogólne samopoczucie, stosując kilka prostych zasad. W czasie pylenia chwastów ogranicz wychodzenie z domu w miejsca, gdzie rośliny są rzadko koszone i przycinane. Po powrocie do domu weź prysznic i zmień ubranie, by spłukać pyłki ze swojego ciała, pamiętając zwłaszcza o twarzy i włosach. Przepłukuj oczy czystą zimną wodą; podczas długiej jazdy samochodem wstępuj do klimatyzowanych lokali i sklepów i gdy to możliwe przemywaj  powieki zamkniętych oczu zimną wodą. Stosuj spraye nawilżające do nosa i krople do oczu. Niekiedy pomocne są inhalacje i poprawienie nawilżenia powietrza w mieszkaniu. Pij dużo płynów, minimum 2 litry dziennie. Co pyli w sierpniu? Kalendarz pylenia roślin w Polsce W przypadku osób uczulonych na działanie pyłków roślin, niezwykle ważna jest wiedza kiedy pylą określone gatunki. Pyłkowica występuje przez ponad pół roku. Objawy zaostrzają się w bezchmurne, słoneczne i bezwietrzne dni, gdy temperatura przekracza 20 stopni Celsjusza, lecz są również dolegliwe po okresie deszczu, gdyż unoszące się w mniejszej ilości ziarna pyłku są „pobudzone” przez wilgoć i wydzielają substancje, którą stanowią najaktywniejsze alergeny. Większość chwastów, takich jak pokrzywa, babka czy komosa, najintensywniej pyli w maju i czerwcu, pylenie bylicy zaczyna się w lipcu, a ambrozja wzmaga objawy alergii od końca sierpnia. Większość wymienionych roślin pyli aż do końca września, jednak, gdy jest ciepłe lato i słoneczna, bezdeszczowa jesień, objawy u alergików, już w mniejszym stopniu, mogą utrzymywać się do początków października. Zaostrzenie dolegliwości zależy także od miejsca zamieszkania – pylenie wcześniej rozpoczyna się w zachodniej Polsce, a trwa dłużej na terenach wschodnich. W przypadku alergii wziewnych niezwykle kluczowe jest natychmiastowe reagowanie na pierwsze oznaki pylenia roślin, a także obserwowanie swojego organizmu. Może się okazać, że u danego pacjenta występuje uczulenie na wiele różnych alergenów (multiuczulenie) lub uczulenie na alergeny reagujące krzyżowo – uczulenie na określony alergen daje objawy przy kontakcie z innym. Jeśli masz podejrzenie, że Twój organizm jest uczulony na pyłki roślin, wykluczyłeś infekcję bakteryjną lub wirusową, nie zwlekaj z wykonaniem podstawowych testów alergicznych na obecność przeciwciał. Dzięki temu podniesiesz komfort codziennego funkcjonowania i unikniesz poważnych powikłań ze strony układu oddechowego. Bibliografia: Monika Świerczyńska-Krępa, Alergeny wziewne, Medycyna Praktyczna – Portal dla Pacjentów, https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/alergeny/wziewne/57681,alergeny-wziewne Piotr Rapiejko, Pyłek bylicy, Medycyna Praktyczna – Portal dla Pacjentów, https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/alergeny/wziewne/59351,pylek-bylicy Kalendarz pylenia 2020, https://www.medicover.pl/kalendarz-pylenia/

13 kwietnia 2020

Uczulenie na drzewa – podstawy diagnozy. Z poradnika alergika

Alergia na pyłki drzew, obok alergii na pyłki traw, to jedna z najczęstszych przyczyn tzw. pyłkowicy. Powodem występowania alergii są białka lub inne składniki alergenne pyłku, które wywołują u osób podatnych wzmożoną reakcję układu odpornościowego. Uczulenie na drzewa zaczyna się już w lutym i może trwać do końca października. Informacje dla alergików – co teraz pyli i jak ograniczać objawy alergii? Co pyli w kwietniu, a co w innych miesiącach? Typowe objawy, które mogą świadczyć o alergii Niektóre objawy alergii na pyłki drzew mogą być mylone z pierwszymi objawami przeziębienia lub grypy. Najczęściej występujące to obrzęk śluzówki nosa, wodnisty, przezroczysty katar, łzawienie i swędzenie oczu, kaszel, problemy z koncentracją, wzmożona senność i osłabienie. Jeśli alergii wziewnej towarzyszy alergia pokarmowa, mogą pojawić się także objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak biegunka, ból brzucha, a także ból głowy, nudności i wymioty. Statystyki pokazują, że około 50% Polaków boryka się z objawami różnych alergii. Alergia na drzewa to jedna z najpopularniejszych przyczyn przykrych i utrudniających codzienne funkcjonowanie dolegliwości, która w dodatku nie daje jednoznacznych objawów i może o sobie dawać znać przez ponad pół roku. Często są one mylone z przewlekłym nieżytem nosa, chorobami zatok lub atopowym zapaleniem skóry. Informacje dla alergików – co teraz pyli – są niezwykle istotne w przypadku występowania chorób współistniejących układu oddechowego, takich jak astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc, mukowiscydoza, a także przy ostrym zapaleniu płuc lub oskrzeli, oraz w przypadku osób w podeszłym wieku. Na kalendarz pyleń powinny zwracać uwagę szczególnie Ci, którzy zawodowo jeżdżą samochodem – większość leków ograniczających objawy alergii osłabia koncentrację i opóźnia reakcje chorego na drodze. Badania dla alergików  Jakie testy laboratoryjne można wykonać, by potwierdzić alergię i wskazać jej przyczynę? Najłatwiejszy do wykonania i przy tym mocny diagnostycznie  jest test z krwi, który polega na wykryciu w organizmie pacjenta specyficznych dla alergenów przeciwciał klasy IgE, które w połączeniu z obecnością określonych objawów wskazują na przyczynę alergii. Badanie wykonuje się na niewielkiej próbce krwi. Można wykonać badanie kompleksowe pozwalające na jednoczesną identyfikację IgE specyficznych dla panelu uczulających substancji, tych obecnych w powietrzu – tzw. alergenów wziewnych: pyłków roślinnych, zarodników pleśni, naskórków zwierząt itd. i tych obecnych w pożywieniu, tzw. alergenów pokarmowych odpowiedzialnych za alergie pokarmowe. Jest to o tyle istotne, że dzięki istnieniu podobieństw pomiędzy niektórymi alergenami oddechowymi i pokarmowymi może dochodzić do niespodziewanych reakcji alergicznych. U niektórych osób uczulonych na pyłek brzozy, reakcje alergiczne mogą występować po zjedzeniu owoców, np. jabłek lub jarzyn (np. selera). W jednym badaniu można potwierdzić lub wykluczyć obecność przeciwciał IgE na kilkadziesiąt alergenów. Kiedy pyli brzoza, a kiedy dąb? Najczęstsze alergeny Oprócz wiedzy, co pyli w kwietniu, maju lub sierpniu, ważna jest znajomość najbardziej uczulających pyłków drzew. Choć wiele osób podejrzewa, że sezon na pylenie drzew  rozpoczyna się w marcu, już w styczniu w powietrzu pojawiają się pyłki leszczyny – gdy na drzewach pojawiają się charakterystyczne, podłużne kwiatostany. W lutym pojawiają się także pyłki olchy. W marcu do wspomnianych drzew dołączają cis, topola i wierzba. Szczególnie problematyczny jest cis, którego pyłki zawierają toksynę mocno podrażniającą błony śluzowe nosa i gardła. Kwiecień przynosi zazwyczaj największe zaostrzenie objawów alergii. To czas, kiedy pyli brzoza, a jej pyłki mogą głęboko wnikać do nosa i powodować trudności z oddychaniem. To, jak długo pyli brzoza, zależy od liczby ciepłych dni i warunków pogodowych, jednak przykre działania alergenów wzmaga w tym samym czasie pylenie jesionu oraz zarodników grzybów. W maju kwitnie dąb i sosna, a reakcję na pyłki wzmagają pylące trawy, w lipcu dołącza lipa, która może wywoływać pokrzywkę i wzmagać zapalenie spojówek. Dopiero wrzesień przynosi nieco ulgi alergikom, gdyż ze względu na obniżenie temperatury, częstsze deszcze i zakończenie kwitnienia większości traw i drzew, czynników wywołujących reakcję alergiczną jest zdecydowanie mniej. Koniec roku to czas, gdy objawy pojawiają się u osób uczulonych na grzyby i pleśnie, jednak objawy są zazwyczaj o wiele mniej uporczywe, niż gdy alergię wywołują pyłki traw lub drzew. Dla alergików niezwykle ważna jest wiedza o tym, kiedy pyli brzoza, olcha czy lipa, sprawdzenie reakcji organizmu na obecność w powietrzu pyłków określonych roślin poprzez wykonanie testów i wychwytywanie określonych objawów. W ograniczeniu dolegliwości pomaga mniejsza liczba spacerów i rzadsze opuszczanie domu w okresie intensywnego pylenia, spłukiwanie ciała i włosów pod prysznicem po powrocie do domu, wraz ze zmianą ubrania, przepłukiwanie oczu oraz nawilżanie śluzówki nosa. Jeśli objawy są wyjątkowo przykre i utrudniają codzienne funkcjonowanie, konieczne może być okresowe stosowanie preparatów antyhistaminowych, leków wziewnych lub inhalacji. Warto także obserwować swój organizm i natychmiastowo reagować na pierwsze objawy – w ten sposób można je ograniczyć do minimum i niezależnie od pory roku, prowadzić normalne codzienne życie bez wyrzeczeń. Bibliografia: Anna Jareczek, Kalendarz pylenia drzew i roślin dla alergików. Co teraz pyli?, https://higieniczny.pl/kalendarz-pylenia-drzew-i-roslin-dla-alergikow-co-teraz-pyli.html Grażyna Durska, Drzewa bezpieczne dla alergików, Medycyna Praktyczna – Portal dla Pacjentów, https://www.mp.pl/pacjent/alergie/lista/107329,drzewa-bezpieczne-dla-alergikow Piotr Rapiejko, Uczulenie na pyłki drzew w czasie ciepłej zimy, , Medycyna Praktyczna – Portal dla Pacjentów, https://www.mp.pl/pacjent/alergie/lista/65121,uczulenie-na-pylki-drzew-w-czasie-cieplej-zimy

10 czerwca 2022

„Zestresowane” rośliny uczulają agresywniej

W niezwykle interesującym wywiadzie [Gazeta Wyborcza, 20.05.2022] prof. Ewa Czarnobilska z CM UJ, specjalizująca się w alergologii środowiskowej, odkrywczyni alergii na smog, zwróciła uwagę na nasilanie sezonowych objawów alergicznych u osób z wieloletnią alergią na pyłki brzozy. Zaostrzenie objawów sezonowej alergii wiąże się nie tylko z wydłużaniem okresu kwitnienia roślin wiatropylnych (styczeń/luty-październik) i  zarodnikowania grzybów pleśniowych, wynikającym z ocieplenia klimatu i nasilenia zjawisk atmosferycznych, lecz również, i to stanowi novum, z nasileniem „agresywności” alergizującego pyłku. Wzrost „agresywności” pyłku brzozy wpływa na zmianę obserwowanego obrazu alergii. Katar, kichanie, świąd nosa i oczu, łzawienie etc., ustępują zapaleniu zatok, nieżytowi oskrzeli, duszności czy nietolerancji wysiłku. Rozwijają się objawy sezonowej astmy. Alergia zależna od przeciwciał klasy IgE W przypadku alergii określanej jako alergia zależna od przeciwciał klasy IgE, objawy chorobowe poprzedzane są bezobjawowym uczuleniem, którego istotą jest powstanie specyficznych dla alergenu (tj. uczulającej substancji) przeciwciał IgE – sIgE. Alergia ujawnia się po osiągnięciu pewnego krytycznego  stężenia sIgE, z prawdopodobieństwem rosnącym ze stężeniem sIgE, chociaż krzywa zależności jest dla różnych alergenów różna. Indukcja objawów alergii może być przyspieszona przez tzw. kofaktory, m.in.: czynniki drażniące śluzówki (np. pył zawieszony), stan zapalny śluzówek, stres, wysiłek fizyczny, etc. Wiadomo było, że w skażonym powietrzu środowiska miejskiego czy przemysłowego, pyłek wiatropylnych drzew staje się podwójnie groźny dla osób uczulonych. Podrażniona przez zanieczyszczenia powietrza śluzówka dróg oddechowych, ułatwia kontakt alergenów pyłku z komórkami układu odpornościowego, a obecne na wierzchni ziaren pyłku cząstki zanieczyszczeń wzmagają jeszcze podrażnienie śluzówki, ułatwiają penetrację alergenów, a co udowodniono niedawno, indukują współuczulenie na smog. To wszystko nie wyjaśnia tytułowego wzrostu agresywności pyłku. Zrozumienie jego mechanizmu wymaga ujęcia pojęcia alergenu zgodnie z obecnym stanem wiedzy. Uczulające czynniki: pyłek roślinny, mleko czy jad owada, kiedyś traktowane jako alergeny, dziś określane są mianem „źródeł alergenów” ze względu na złożoność składu. Są one mieszaniną komponent molekularnych posiadających potencjał uczulający o różnym nasileniu, obrazie klinicznym i konsekwencjach. Alergia na pyłek, mleko,  etc. jest więc wypadkową uczulenia na zwykle więcej niż jeden składnik uczulający – alergen molekularny obecny w „źródle alergenów”. Diagnostyka alergologiczna oparta na pomiarze stężenia sIgE W diagnostyce alergologicznej opartej na pomiarze stężenia sIgE rozróżnia się testy klasyczne, wykorzystujące ekstrakty źródła alergenów (np. pyłku) i testy molekularne, wykorzystujące alergeny molekularne zdefiniowane biochemicznie i immunologicznie. Przykładowo, wynik testu wykonanego z ekstraktem pyłku brzozy (t03, Bet v) wskazuje uczulenie na pyłek brzozy, nie wskazując uczulającego alergenu molekularnego. Może nim być:  Bet v 1, biochemiczne roślinne białko stresu, PR-10, odpowiedzialne za 95% przypadków uczuleń –  alergen główny, stanowiący prominentny alergen wziewny w regionach występowania brzozy; Bet v 2, profilina,  alergen mały powodujący 22% uczuleń i  kilka innych alergenów, kodowanych jako: Bet v 3, 4, etc. Wskazanie alergenu stymulującego sIgE pozwala na wnioskowanie o charakterze reakcji alergicznej (uogólniona, miejscowa), o ewolucji objawów, optymalne terapii, etc.   Za wzrost agresywności pyłku brzozy odpowiada Bet v 1 – a zjawisko jest sygnałem SOS wysyłanym przez dewastowaną przyrodę, wskazującym zupełnie nieoczekiwaną konsekwencję tejże dewastacji. Bet v 1 jest prototypem dużej rodziny alergenów białkowych o podobnej strukturze, tzw. „cząsteczek podobnych do PR-10”, alergenów pyłku Bukowców (leszczyna, olcha, buk, etc.), obecnych również w owocach, orzechach, warzywach, roślinach strączkowych, etc. Zbliżona struktura białek PR-10 powoduje, że stymulowana przez Bet v 1 sIgE rozpoznaje innych członków rodziny (reaktywność krzyżowa) i stymuluje, na ogół niegroźne, objawy natychmiastowe jamy ustnej i gardła. Za uczulenie pierwotne odpowiada Bet v 1, a powstałe sIgE pośredniczy w reakcjach z alergenami PR-10 z innych źródeł. Roślinne białka stresu Alergeny z rodziny  PR-10, należą do białek stresu, SP (ang. stress proteins), których synteza zapewnia roślinom przetrwanie w niekorzystnych warunkach. Co powoduje u roślin stres, doprowadzający od wzrostu syntezy białek stresu i adaptacji, mimochodem skutkujących wzrostem alergenności tkanek roślinnych? Lokalnymi czynnikami stresu są: skażenie środowiska, obniżanie poziomu wód gruntowych, monokulturowe rolnictwo, wyspy ciepła w miastach, etc. Czynnikiem globalnym jest wzrost średniej temperatury ze wszystkimi konsekwencjami z tym związanymi. Do roślinnych białek stresu należą białka związane  z patogenezą, PR (ang. pathogenesis-related proteins), początkowo uważane za czynniki chroniące przed atakiem patogenów odpowiedzialnych za tzw. stres biotyczny. Wkrótce wykazano powstawanie PR w wyniku stresu abiotycznego powodowanego przez środowiskowe czynniki fizyczne. PR wydzielane są wewnątrz  lub zewnątrzkomórkowo. Synteza białek roślinnych W warunkach prawidłowych, ich synteza przebiega w sposób ciągły na niskim poziomie, dzięki ekspresji genów konstytutywnych, a  nasila się w określonych stadiach rozwoju (np. w tkankach rosnących). PR sklasyfikowano w 17 rodzin w oparciu o homologię sekwencji i podobną aktywność biologiczną. Podrodzina PR-10 (ang. pathogenesis-related class 10 proteins) reprezentowana jest przez wysoce konserwatywne, małe (15-16 kDa) białka, obecne u wielu gatunków. Z alergologicznego punktu widzenia, białka PR-10 istotne są jako główne roślinne alergeny molekularne uczulające drogą wziewną (obecne w pyłku) i drogą pokarmową. PR-10 ulegają silnej ekspresji w tkankach: pyłku; korzeni i liści (seler,  marchew); nasion (soja, orzeszki ziemne) i owoców (m.in. jabłko, pestkowce, orzechy). Do tej pory u ponad 70 gatunków roślin zidentyfikowano ponad 100 przedstawicieli PR-10. Wszystkie posiadają możliwość wewnątrzkomórkowego magazynowania i transportu cząsteczek hydrofobowych: kwasów tłuszczowych, naturalnych insektycydów i fungicydów, cytokinin (regulatory wzrostu) czy sterydowych hormonów roślinnych, uczestniczących we wzroście i rozwoju roślin, a także, co istotne dla omawianych zagadnień, w odpowiedzi na stres i w mechanizmach obronnych. PR-10 są kodowane przez wielogenowe rodziny genów. Synteza Bet v 1 W  syntezie Bet v 1 uczestniczy dziesięć genów, w syntezie jego homologu z jabłka, Mal d 1, aż osiemnaście. Geny białka stresu PR-10 ulegają aktywacji w odpowiedzi na czynniki biotyczne: wirusy, bakterie i grzyby, owady i nicienie;  rany fizyczne oraz czynniki abiotyczne: chłód, suszę, zasolenie, stres oksydacyjny, promieniowanie, związki chemiczne, etc. Nasilenie syntezy  PR-10 zapoczątkowuje wczesne reakcje obronne, reakcje długotrwałe (np. grubienie ścian komórkowych), a także przyczynia się do zwiększonej tolerancji stresu. Reasumując –  wynikłe z działalności człowieka czynniki potęgujące stres roślin wzmagają syntezę roślinnych białek obronnych, trochę myląco nazwanych białkami stresu. Białka stresu będąc silnymi alergenami, zwiększają  alergenność pyłku i jego „agresywność” wobec człowieka, sprawcy stresu roślin. Synteza alergenów rodziny PR-10 a nasilenie reakcji z alergenami pokarmowymi Mechanizm obserwowany w przypadku pyłku brzozy i jej głównego alergenu molekularnego: Bet v 1 z rodziny PR-10, może zachodzić w przypadku homologów PR-10 pyłku innych drzew bukowatych. Równoczesne nasilenie syntezy alergenów rodziny PR-10 w pyłku i tkankach roślin skutkować może nasileniem reakcji krzyżowych sIgE z homologicznymi alergenami pokarmowymi w jabłkach, marchwi, orzechach, etc. Nie można wykluczyć wzrostu „agresywności” pokarmu pochodzenia roślinnego, związanego z innymi alergennymi białkami stresu, przykładowo białkami PR-14, określanymi jako białka transportujące lipidy, LTP (ang. lipid transfer proteins), do których należą:  Mal d 3 jabłka; Cor a 8 orzechów laskowych czy Ara h 9 orzechów ziemnych i szereg podobnych alergenów  warzyw i zbóż. Dr Tomasz Ochałek
Powiązane pakiety

E-PAKIET ALERGICZNY z konsultacją
Pakiet składa się z badań laboratoryjnych wykonywanych in vitro (w próbce krwi), dostarczających przesłanek o alergii (Morfologia i IgE całkowite) oraz z badania wskazującego alergeny powodujące alergię, czyli reakcję nadwrażliwości zależnej od przeciwciał IgE. W odróżnieniu od testów klinicznych, np. testu skórnego, jedynym zagrożeniem dla osoby badanej testem in vitro jest dyskomfort związany z pobraniem krwi.  Zlecenie i wykonanie badań nie wymaga kontaktu ze specjalistycznym gabinetem alergologicznym. Pakiet obejmuje trzy laboratoryjne badania krwi in vitro, przydatne w rozpoznawaniu alergii -reakcji nadwrażliwości, którą powodują specyficzne przeciwciała IgE indukowane przez substancje uczulające - alergeny. Specyficzne IgE rozpoznają i wiążą swoje „macierzyste” alergeny, uruchamiając kaskadę reakcji uczuleniowej. Alergeny przedostają się do organizmu jako składniki pokarmowe (alergeny pokarmowe), wraz z wdychanym powietrzem (alergeny oddechowe) lub przezskórnie (alergeny jadów owadów). Morfologia krwi może wskazuje na ryzyko choroby o podłożu alergicznym, choć parametry sugerujące taki wniosek nie są dla alergii specyficzne. W przypadku obrazu krwinek białych przesłanką o alergii jest zwiększona ilość granulocytów: zasadochłonnych - bazofili i kwasochłonnych - eozynofilii. W przypadku układu czerwonokrwinkowego alergię sugeruje obniżenie zawartości hemoglobiny. Istotną przesłanką jest ponadto obniżona ilość płytek krwi, czyli trombocytów. W określeniu ryzyka alergii parametrem pomocniczym jest stężenie całkowitych IgE (wszystkich cząsteczek IgE bez względu na specyficzność, IgE total). U osób ze stężeniem IgE total przekraczającym 300 U/ml, prawdopodobieństwo alergii staje się znacznie większe. Ostatni z testów pakietu umożliwia diagnostykę swoistą, stanowiącą punkt wyjścia dla swoistej immunoterapii lub profilaktyki alergii. Osoby uczulone na dany alergen posiadają w krwi wykrywalne stężenie IgE specyficznych dla tego alergenu, podczas gdy u osób zdrowych przeciwciała IgE o takiej swoistości są niewykrywalne. Nasilenie reakcji alergicznej jest dodatnio skorelowane ze stężeniem alergenowo-specyficznej IgE. Panel umożliwia równoczesną identyfikację przeciwciał IgE specyficznych w stosunku do 28 najczęściej uczulających alergenów. Pakiet zawiera usługę konsultacji wyników badań  na czacie lub przez telefon z wykwalifikowanym konsultantem (diagnostą laboratoryjnym lub lekarzem) świadczoną w serwisie upacjenta.pl