02 sierpnia 2022 - Przeczytasz w 5 min

Uderzenia gorąca a menopauza

Nieprzyjemne uderzenia gorąca to problem głównie kobiet przechodzących menopauzę. Choć nie tylko. Dolegliwość ta dotyka również młodsze osoby i bywa objawem poważniejszych schorzeń. Jednorazowy epizod nie powinien budzić niepokoju, ale powtarzające się regularnie uderzenia gorąca wymagają kontaktu z lekarzem i wykonania odpowiednich badań.

Uderzenia gorąca opisywane są jako fale ciepła, które gwałtownie obejmują całe ciało. Często towarzyszą im zawroty głowy, kołatanie serca, zaczerwienienie twarzy i szyi oraz nadmierna ilość wytwarzanego potu. Zwykle trwają kilka sekund, choć bywa, że nie ustępują nawet  przez parę minut.

uderzenia gorąca a menopauza

Uderzenia gorąca a menopauza

Według terminologii medycznej, klimakterium to okres poprzedzający ostatnią miesiączkę w życiu kobiety, zwaną menopauzą. W języku powszechnym pojęć tych używa się jednak zamiennie: menopauza funkcjonuje jako synonim klimakterium lub okresu przekwitania. Nie ma znaczenia, jakiego określenia użyjemy – zwykle oznacza ono szczególny czas w życiu kobiety, kiedy kończy się jej zdolność do prokreacji. U pań, przeważnie pomiędzy 45. a 55. rokiem życia, dochodzi do obniżenia poziomu estrogenu oraz stopniowego wygaśnięcia pracy jajników. Właśnie wtedy przychodzi im zmagać się z nieprzyjemnymi dolegliwościami, charakterystycznymi dla okresu przekwitania. Uderzenia gorąca należą do tych najbardziej typowych objawów menopauzy. Oprócz nich, kobiety skarżą się na częste zmiany nastroju, bezsenność, wzrost masy ciała, bóle głowy oraz nocne poty. W przypadku pojawienia się symptomów menopauzy, zdecydowanie warto wykonać rzetelne badania laboratoryjne i wybrać profesjonalny pakiet dla kobiet dojrzałych. Wyniki zawsze należy skonsultować ze specjalistą, który stwierdzi, czy wyżej wymienione dolegliwości wiążą się z menopauzą, czy są objawem choroby.

Jakie mogą być inne przyczyny uderzeń gorąca?

Choć nagłe uczucie gorąca kojarzone jest głównie z menopauzą, to tak naprawdę może świadczyć również o chorobach toczących się w organizmie. Objaw ten sygnalizuje problemy z tarczycą, często zwiastuje nadczynność. Symptomami tego schorzenia, podobnie jak w przypadku menopauzy, jest rumienienie się, nadmierna potliwość, kołatanie serca, problemy z koncentracją. Dlatego tak ważne jest wykonanie odpowiedniej diagnostyki – w tym przypadku te same objawy mogą bowiem świadczyć o dwóch różnych procesach.

Kolejną przyczyną nagłych uderzeń gorąca są problemy z sercem. Gwałtowne uczucie ciepła pojawia się u osób chorujących na nadciśnienie tętnicze, pacjentów o podwyższonym poziomie cholesterolu, głównie cierpiących na nadwagę. Bywa, że zwiastuje także niebezpieczne schorzenia nowotworowe czy zaburzenia neurologiczne. Jeśli nagle zaczęły nam dokuczać uderzenia gorąca, warto przyjrzeć się także temu, co kładziemy na talerz. Objaw ten może występować bowiem po zjedzeniu gorących, zbyt ostro doprawionych dań, po wypiciu kawy czy alkoholu. Dobrze wiedzieć, że niektóre leki również wywołują nieprzyjemne uderzenia gorąca. Jest to także reakcja organizmu na stres czy lęk. Na gwałtowne fale ciepła skarżą się też kobiety w ciąży oraz osoby zmagające się z silnymi migrenami.

Uderzenia gorąca w nocy

Uderzenia gorąca w nocy są również charakterystyczne dla kobiet w okresie klimakterium lub osób, borykających się z problemami tarczycy. Mogą pojawić się także w sytuacji, gdy śpimy w mocno nagrzanym pomieszczeniu albo zbyt grubej, nieprzepuszczającej powietrza odzieży. Bywa, że nocnym uderzeniom gorąca towarzyszy nadmierna potliwość, która z kolei może być objawem chorób nowotworowych (np. rakowiaka, białaczki, chłoniaka), reumatoidalnego zapalenia stawów, gruźlicy czy zakażenia wirusem HIV.

Menopauza — jak leczyć uderzenia gorąca?

Uderzenia gorąca, bez względu na to, czy pojawiają się w ciągu dnia, czy w godzinach wieczornych, są bardzo nieprzyjemne, dokuczliwe i często krępujące. Potrafią skutecznie zepsuć humor, gdy zaatakują podczas ważnego spotkania towarzyskiego, egzaminu lub w trakcie rozmowy o pracę. Uderzenia gorąca w nocy nie pozwalają na zdrowy, mocny sen. Efektem tego jest przewlekłe, złe samopoczucie, obniżona koncentracja i drażliwość. Warto więc udać się do lekarza i zdiagnozować przyczynę dolegliwości. Prawidłowe leczenie choroby, która wywołuje uderzenia gorąca, z dużym prawdopodobieństwem zmniejszy albo całkowicie wyeliminuje przykrą dolegliwość. Jeśli jest ona wywołana stanem przejściowym, takim jak np. ciąża, prawdopodobnie ustąpi samoistnie.

Uderzenia gorąca w trakcie menopauzy również możemy zaliczyć do objawów, które z biegiem czasu mijają. Jednak z uwagi na fakt, że mogą mocno dokuczać nawet przez kilka lat, warto sobie pomóc. Jednym ze sposobów radzenia sobie z nieprzyjemnymi symptomami menopauzy jest hormonalna terapia zastępcza (HTZ), prowadzona pod okiem lekarza. Polega ona na przyjmowaniu estrogenów lub estrogenów w połączeniu z progesteronem. Wiele kobiet ma jednak obawy dotyczące tej metody walki z objawami menopauzy. Dlatego w pierwszej kolejności wolą one wypróbować naturalne sposoby, które często okazują się być skuteczne i wystarczające.

Co jeszcze może pomóc?

Jeśli męczą nas uderzenia gorąca, zaleca się regularne picie chłodnych herbat ziołowych, przygotowanych na bazie szałwii, mięty pieprzowej, kozłka lekarskiego, czerwonej koniczyny lub liści malin. Rekomendowane jest także spożywanie czystego octu jabłkowego. Można go dodawać do potraw lub w niewielkiej ilości rozpuścić w szklance ciepłej wody – taką mieszankę trzeba wypijać wieczorem, przed udaniem się na nocny spoczynek. Aby złagodzić uderzenia gorąca, warto ograniczyć spożycie kawy i alkoholu oraz całkowicie zrezygnować z palenia papierosów.

Przygotowując domowe posiłki, unikajmy gorących potraw oraz ostrych lub rozgrzewających przypraw (np. pieprz, chili, imbir, gałka muszkatołowa, kurkuma) – te ostatnie warto zastąpić świeżymi ziołami. Jadłospis można wzbogać o takie składniki jak olej lniany, olej z wiesiołka czy nasiona słonecznika. Kobietom w okresie klimakterium zaleca się spożywanie soi. Zawiera ona fitoestrogeny roślinne, które mają strukturę podobną do estrogenów, produkowanych przez ludzki organizm. Dzięki temu mogą w pewnym stopniu złagodzić uderzenia gorąca, jak i inne nieprzyjemne objawy, związane z menopauzą.

Najlepiej jednak udać się o pomoc do dietetyka, który nie tylko pomoże skomponować posiłki pomagające w walce z gwałtownymi falami ciepła, ale również gwarantujące prawidłową masę ciała. Trzeba bowiem pamiętać, że otyłość jest czynnikiem zwiększającym ryzyko wystąpienia uderzeń gorąca.

Ważna jest także aktywność fizyczna oraz ćwiczenia głębokiego oddechu, które powinno się wykonywać podczas uderzenia fali ciepła. Gdy czujemy napływ gorąca, należy starać się oddychać głęboko i bardzo powoli, używając do tego mięśni brzucha. Ponieważ stres wzmaga nieprzyjemne uczucie ciepła, warto stosować techniki relaksacyjne. Regularne medytowanie pomoże się wyciszyć oraz poprawi samopoczucie.

Nie bez znaczenia jest również odzież, którą nosimy lub w której śpimy. Powinna być ona lekka, luźna i przewiewna – najlepsza będzie bawełniana lub wykonana z jedwabiu.

Bibliografia

  1. Björn Monika, Jak się nie dać menopauzie, Czarna Owca 2022, ISBN: 9788381431897.

Podobne artykuły

24 listopada 2015

Menopauza a choroby układu krążenia

Panuje mylny pogląd, że choroby układu krążenia dotyczą głównie mężczyzn. Tymczasem dolegliwości sercowo-naczyniowe zagrażają w równym stopniu obydwu płciom. Kobiety do około 45. roku życia są mniej narażone na zachorowanie, ponieważ chronią je żeńskie hormony płciowe – estrogeny. Ryzyko jednak znacznie wzrasta w okresie menopauzy, kiedy poziom estrogenów spada. W związku z wydłużającym się średnim czasem życia coraz więcej kobiet znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na schorzenia układu krążenia. Jak szacują naukowcy, każdy rok opóźnienia wystąpienia menopauzy zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o około 2%. Oznacza to, że kobieta miesiączkująca po raz ostatni w 40. roku życia ma o około 20% szans więcej na problemy sercowo-naczyniowe niż kobieta, która wchodzi w okres menopauzy w wieku 50 lat. Choroby układu krążenia są główną przyczyną śmiertelności u kobiet i są odpowiedzialne za ok. 40-50% zgonów. Przewyższają tym samym ponad dwukrotnie liczbę zgonów spowodowaną wszystkimi nowotworami łącznie. Dziesięć razy więcej kobiet dotkniętych jest niedokrwieniem serca, czyli chorobą wieńcową i udarem mózgu niż rakiem piersi! Sama choroba niedokrwienna serca i jej najgorszy stan, czyli zawał serca jest przyczyną śmierci 1/3 kobiet. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy jest fakt, że objawy choroby niedokrwiennej u kobiet są mniej typowe niż u mężczyzn. Choroba ta manifestuje się nudnościami, uczuciem osłabienia czy też zagrożenia, co jest często bagatelizowane przez kobiety, które zbyt późno zgłaszają się do lekarza. Czynniki ryzyka Mniejsza ilość estrogenów w okresie menopauzy powoduje zwiększenie poziomu cholesterolu całkowitego tzw. „złego” cholesterolu LDL i triglicerydów oraz zmniejszenie poziomu tzw. „dobrego” cholesterolu HDL. Złogi cholesterolu odkładające się w ścianie tętnic wieńcowych, zwężają ich światło i uniemożliwiają dostarczenie odpowiedniej ilości tlenu do serca. Z czasem złogi te budują tzw. blaszki miażdżycowe, na których mogą powstawać zakrzepy krwi, co grozi zamknięciem tętnicy wieńcowej. Nagłe zatrzymanie przepływu krwi w tętnicy wieńcowej objawia się zawałem serca. Miażdżyca tętnic wieńcowych spowodowana złogami cholesterolu jest najważniejszą przyczyną choroby niedokrwiennej serca. Badania służące ocenie ryzyka wystąpienia miażdżycy (materiałem badanym jest krew pobrana na skrzep, na czczo czyli po 12-14 godz. od ostatniego posiłku; w ciągu 24 godz. przed pobraniem należy unikać ciężkiego wysiłku fizycznego i nadmiernego spożycia kalorii czy alkoholu): – lipidogram, czyli oznaczenie poziomu cholesterolu całkowitego, cholesterolu HDL, cholesterolu LDL i triglicerydów *wg B. Neumeister i wsp., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 Należy pamiętać, że przy stężeniu triglicerydów > 4,6 – 6,9 mmol/l (> 400-600 mg/dl) oznaczenie cholesterolu HDL i LDL może być obarczone pewnym błędem.  – Lp(a) – lipoproteina a – stanowi niezależny czynnik ryzyka miażdżycy. Ryzyko względne choroby niedokrwiennej serca przy podwyższonym stężeniu Lp(a) jest w przybliżeniu trzykrotnie wyższe w razie jednoczesnego podwyższonego stężenia cholesterolu LDL Wartości prawidłowe Lp(a): <25 mg/dl* *wg B. Neumeister i wsp., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 – homocysteina – jest aminokwasem obecnym w niewielkich ilościach we wszystkich komórkach organizmu. W zdrowych komórkach homocysteina jest szybko rozkładana przy udziale witaminy B6, B12 i kwasu foliowego. W niedoborze tych witamin jej poziom może być podwyższony. Stanowi ona niezależny czynnik rozwoju miażdżycy tętnic wieńcowych, mózgowych i obwodowych. Stężenie homocysteiny u kobiet jest niższe niż u mężczyzn. Jednak u kobiet po menopauzie jest ono wyższe niż u kobiet przed menopauzą. Badania wykazały, że umiarkowanie podwyższone stężenie homocysteiny zwiększa ponad dwukrotnie ryzyko rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. Wartości prawidłowe: 5-14 μmol/l* *wg S. Kraczkowska i wsp., Podwyższone stężenie homocysteiny we krwi jako wskaźnik zagrożenia zdrowia, w: Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego AMW, 3(2005) Obniżający się poziom estrogenów w czasie menopauzy odpowiada za przyśpieszony rozwój nadciśnienia tętniczego. Niedobór żeńskich hormonów płciowych prowadzi do zaburzeń równowagi pomiędzy czynnikami rozszerzającymi i kurczącymi naczynia krwionośne, na korzyść tych ostatnich, co przyczynia się do wzrostu oporu naczyniowego. Do innych czynników sprzyjających nadciśnieniu u kobiet po menopauzie można zaliczyć: wzrost masy ciała (prawidłowe wskaźniki: BMI<25, obwód pasa < 80 cm), wzrost odporności na insulinę, wzrost stężenia insuliny. Zmiany te prowadzą do zatrzymania wody i sodu w organizmie oraz do zmniejszenia elastyczności ścian naczyń krwionośnych. Nie leczone nadciśnienie tętnicze przyczynia się do wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, zawału, niewydolności serca i udaru mózgu. Prawidłowe wartości ciśnienia tętniczego: skurczowe < 140 mmHg, rozkurczowe < 90 mmHg Do 55. roku życia więcej mężczyzn niż kobiet choruje na nadciśnienie tętnicze. Jednak w grupie osób starszych niż 75 lat tendencja ta odwraca się i to kobiety są główną grupą osób chorujących na nadciśnienie. Niemal osiem na dziesięć kobiet powyżej 75. roku życia ma za wysokie ciśnienie tętnicze. W Polsce na ponad 8 milionów osób chorujących na nadciśnienie, ponad 5 milionów stanowią kobiety. Częstym następstwem nadciśnienia tętniczego jest przerost lewej komory serca, który to wiąże się z bardziej niż wśród płci męskiej niekorzystnym rokowaniem. Co więcej, skuteczność niektórych leków w leczeniu nadciśnienia tętniczego jest niższa niż u mężczyzn. Duża masa ciała i pogarszający się w okresie menopauzy metabolizm glukozy wiąże się także z większym ryzykiem występowania cukrzycy. Jest to ogólnoustrojowa choroba charakteryzująca się podwyższonym stężeniem cukru we krwi. Konsekwencją tego stanu są przewlekłe uszkodzenia, zaburzenia funkcji i niewydolność różnych narządów. Obecnie cukrzyca występuje u około 2-5% społeczeństwa, jednak od wielu lat obserwuje się stałą tendencję wzrostu zachorowań. Szczyt zachorowalności występuje po 50., 60. roku życia. W Stanach Zjednoczonych, a także w Polsce  to kobiety stanowią większość pacjentów z cukrzycą. U osób płci żeńskiej następstwa tej choroby w kontekście choroby wieńcowej są bardziej poważne. Cukrzyca znosi ochronną dla serca rolę hormonów. Tym samym zrównuje pod względem ryzyka wystąpienia choroby wieńcowej kobiety przed menopauzą i mężczyzn. Innymi słowy o ile kobieta przed menopauzą i bez cukrzycy ma niższe ryzyko zachorowania niż mężczyzna, to ta sama kobieta z cukrzycą ma ryzyko podobne. Co więcej u kobiet po 45. roku życia ryzyko rozwoju samej cukrzycy jest wyższe niż u mężczyzn w tym samym wieku. Cukrzyca odbija się również bardzo niekorzystnie na rokowaniu u osób po zawale serca. W tej grupie osób pacjentki z cukrzycą charakteryzują się większą śmiertelnością, ponownym wystąpieniem zawału serca, czy częstszym rozwojem niewydolności serca. Najważniejszym badaniem jest oznaczanie poziomu glukozy. Oznaczenie stężenia glukozy we krwi (glikemia) na czczo oraz wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy ma zastosowanie w badaniach profilaktycznych oraz w rozpoznawaniu cukrzycy i stanu przed cukrzycowego. Badania te powinno się wykonać w różnym czasie w celu potwierdzenia rozpoznania. Materiałem badanym jest krew pełna, osocze lub surowica, można także badać stężenie glukozy w pojedynczej lub dobowej zbiórce moczu.  Wartości prawidłowe glikemii na czczo: Krew pełna     3,1 – 5,6 mmol/l (55 – 100 mg/dl) Surowica/osocze 3,8 – 6,4 mmol/l (70 – 115 mg/dl) Mocz – brak* *wg B. Neumeister i wsp., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 Ważne jest, aby do porównania wyników oznaczenia zawsze stosować ten sam rodzaj próbek. W celu monitorowania istniejącej cukrzycy i oceny leczenia przeprowadza się kilka razy w roku badanie stężenia hemoglobiny A1c (HbA1c, hemoglobiny glikowanej). Materiałem badanym jest krew pobrana na EDTA lub heparynę. Badanie to pozwala na ocenę średniego stężenia glukozy we krwi w ciągu ostatnich 2-3 miesięcy. Wartości prawidłowe: Osoba zdrowa 4 – 6% Osoba z cukrzycą < 8% * *wg B. Neumeister i wsp., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 W okresie pomenopauzalnym występuje także upośledzenie mechanizmów rozpuszczania skrzeplin, co jest wynikiem zaburzenia równowagi pomiędzy czynnikami biorącymi udział w procesie krzepnięcia i w procesie upłynniania skrzepliny. Na skutek tego zwiększa się zdolność krwi do tworzenia zakrzepów, które zamykając światło naczyń krwionośnych mogą prowadzić do zawału. Dolegliwości związane ze stopniowym wygasaniem funkcji hormonalnej jajników (poty, uderzenia gorąca, bezsenność, bolesne miesiączkowanie) powodują spadek aktywności fizycznej. Wiele kobiet w następstwie przykrych problemów okresu okołomenopauzalnego porzuca wcześniej uprawiane sporty i prowadzi mniej aktywny tryb życia, co stanowi czynnik rozwoju miażdżycy naczyń krwionośnych i w konsekwencji prowadzić może do zawału. Czasami, choć nie zawsze, utrzymanie dotychczasowej wagi ciała po menopauzie może stać się trudne. Kobiety zaczynają tyć, a dodatkowe kilogramy gromadzą się raczej na brzuchu, a nie na biodrach, czy udach. Jest to tzw. otyłość brzuszna, bardziej niebezpieczna dla zdrowia. Grozi ona rozwojem oporności na insulinę prowadzącej do cukrzycy, zwiększa się także poziom cholesterolu we krwi i wzrasta ciśnienie. Wszystko to zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia zawału serca i udaru mózgu. Bardzo niekorzystny wpływ wywiera na organizm palenie tytoniu. W okresie menopauzy osoby palące papierosy skłonne są do częstszego sięgania po tę używkę, a te które tuż przed menopauzą porzuciły nałóg powracają do palenia. Jednym z niekorzystnych skutków palenia papierosów jest znaczne zwiększenie ryzyka chorób układu krążenia. Ryzyko choroby niedokrwiennej serca wzrasta prawie dwukrotnie u kobiet palących około 10 papierosów dziennie i aż pięciokrotnie u kobiet palących większą ich ilość. Także przebywanie w jednym pomieszczeniu z osobami palącymi zwiększa, choć w mniejszym stopniu, ryzyko miażdżycy tętnic wieńcowych. Obniżenie nastroju związane z menopauzą może prowadzić do zaburzeń lękowych i depresji, które z kolei mogą przyczynić się do rozwoju chorób układu krążenia i ich następstw w postaci zawału serca i udaru mózgu. Zapobieganie Wszystkie omówione powyżej czynniki ryzyka przemawiają za koniecznością zwrócenia bacznej uwagi na zdrowie w okresie menopauzy, ponieważ jest ono narażone na wiele zagrożeń, szczególnie ze strony układu krążenia. Mogłoby się wydawać, że tak zwana hormonalna terapia zastępcza (stosowanie u kobiet po menopauzie tabletek hormonalnych) powinna zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej. Jest jednak wręcz przeciwnie. Jak pokazują prowadzone przez kilka lat badania, takie postępowanie może zwiększać ryzyko rozwoju choroby wieńcowej i częstość zawału serca u zdrowych kobiet. Ryzyko to jest największe u kobiet, które stosują terapię hormonalną i palą papierosy oraz po 35. roku życia. Nie ma obecnie wskazań do stosowania hormonalnej terapii zastępczej w celu zapobiegania rozwojowi lub leczeniu choroby wieńcowej. Przyczyn takiego stanu rzeczy może być kilka. Podkreśla się działanie hormonalnej terapii zastępczej sprzyjające tworzeniu zakrzepów, zaburzeniom rytmu serca oraz zapaleniu (miażdżyca jest przebiegającym w ścianie naczynia krwionośnego zapaleniem). Wielkie znaczenie dla zapobiegania rozwojowi chorób serca i układu krążenia ma odpowiednio wcześnie podjęta profilaktyka. Przede wszystkim należy kontrolować podstawowe wskaźniki tj. poziom cholesterolu, triglicerydów czy ciśnienie krwi, a w razie potrzeby pozostałe parametry. Jeśli leczenie wykrytych nieprawidłowości zostanie rozpoczęte przed menopauzą, to można spodziewać się o wiele większej skuteczności terapii. W celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia należy również prowadzić zdrowy tryb życia, czyli: – być aktywnym fizycznie – na podstawie badania obejmującego dużą grupę kobiet po 45. roku życia wykazano, że nawet niewielki lub umiarkowany wysiłek fizyczny pozwala istotnie zmniejszyć ryzyko choroby niedokrwiennej serca (np. szybki spacer zajmujący około 1 godziny tygodniowo zmniejsza ryzyko o 15%, natomiast dłuższy niż 1 godzina tygodniowo – nawet o 50%). Regularny wysiłek fizyczny wpływa również na podwyższenie we krwi poziomu cholesterolu HDL (tzw. „dobrego cholesterolu”) – zdrowo i racjonalnie się odżywiać – w codziennym jadłospisie powinno znaleźć się dużo warzyw i owoców, a tłuszcze pochodzenia zwierzęcego warto zastąpić roślinnymi – kontrolować wagę – odpoczywać i rozładowywać stresy – nie nadużywać alkoholu, nie palić papierosów. Bibliografia 1.     B. Neumeister, I. Besenthal, H. Liebich, Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 2.     Z. Jakubowski, J. Kabata, L. Kalinowski, M. Szczepańska-Konkel, S. Angielski, Badania laboratoryjne w codziennej praktyce. Wartości referencyjne i interpretacje, Gdańsk 1998 3.     A. Lewiński, Menopauza bez tajemnic, PZWL 2006 4.     red. Z. Plucińska, Mała encyklopedia medycyny, Warszawa 1990 5.     S. Kraczkowska, Z. Suchacka, J. Pachecki, Podwyższone stężenie homocysteiny we krwi jako wskaźnik zagrożenia zdrowia, w: Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego AMW, 3(2005) 6.     J. Skrzypczak, M. Szczepańska, Hormonalna terapia zastępcza u kobiet po menopauzie, w: Służba Zdrowia 84-87 (2005) 7.       www.menopauza.biz.pl; www.labtestsonline.pl; www.chorobyserca.pl; www.zdrowo.info.pl; www.biomedical.pl; www.poradnikmedyczny.pl Cholesterol – prekursor hormonów sterydowych (hormony kory nadnerczy i hormony płciowe) i kwasów żółciowych; dostarczany z pokarmem i syntetyzowany w ścianie jelita i wątrobie; stanowi składnik syntezy błon komórkowych LDL – cząstka lipoproteinowa o niskiej gęstości; zasadniczy nośnik cholesterolu w organizmie; poprzez osadzanie się w tętnicach powoduje zwiększone ryzyko chorób naczyń krwionośnych i serca Triglicerydy – tłuszcze stanowiące główne źródło energii u człowieka. Dostarczane z pokarmem są wchłaniane w jelicie, a następnie dostają się do krwi, są także syntetyzowane w wątrobie. W magazynowanym w organizmie tłuszczu stanowią rezerwę energetyczną HDL – cząstka lipoproteinowa o wysokiej gęstości; transportuje nie zużyty cholesterol z obwodu do wątroby zapobiegając jego odkładaniu się w naczyniach krwionośnych BMI (ang. Body Mass Index) – wskaźnik masy ciała, charakteryzuje relację pomiędzy masą ciała a wzrostem. Im wyższy wskaźnik, tym większe ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego i innych chorób związanych z nadwagą BMI = waga [kg]/wzrost 2 [m2]. Wartości prawidłowe: 18,5 – 24,99  Doustny test tolerancji glukozy (DTTG) – zaczyna się od oznaczenia poziomu glukozy we krwi na czczo, następnie pacjent wypija standardowy roztwór glukozy i po 2 godzinach powtarza się oznaczenie

24 listopada 2015

Menopauza – definicja i kryteria rozpoznawania

Menopauza – definicja         Menopauza to termin pochodzenia greckiego – men – miesiąc, pausis – przerwa – oznacza ostatnie prawidłowe krwawienie miesiączkowe w życiu kobiety. Termin ten po raz pierwszy pojawił się w 1821 roku we wstępie do francuskiej publikacji de Gardanne’a – „De la menopouse, ou de l’age critigue des femmes”. Menopauza nie jest chorobą, jest naturalnym etapem w życiu kobiety poprzedzonym wieloletnim procesem od aktywności rozrodczej do początków starzenia się, w którym następuje stopniowe wygaszanie funkcji hormonalnej jajników. Każda kobieta mniej więcej po czterdziestym roku życia zaczyna odczuwać zachodzące w swoim organizmie zmiany. Według definicji WHO, Światowej Organizacji Zdrowia, menopauza to ostateczne ustanie miesiączkowania w wyniku utraty aktywności pęcherzykowej jajników, po którym przez okres 12 miesięcy nie wystąpiło już żadne krwawienie. Występuje zwykle u kobiet między 44. a 56. rokiem życia. Badania pokazują, że objawy zbliżającej się menopauzy zaczynają się średnio około 47. roku życia i trwają około 4 lat. W Polsce termin menopauza (menopausa, climacterium, climax) naprzemiennie stosowany jest z określeniami: przekwitanie i klimakterium. Jest to prawidłowe, jeżeli odniesiemy się do objawów, jakie towarzyszą kobietom podczas zmian hormonalnych, jednak należy pamiętać, że w przypadku terminologii medycznej, menopauza oznacza ostatnią miesiączkę. Menopauza (klimakterium, przekwitanie) – objawy W czasie klimakterium można wyróżnić: – premenopauzę – jest to czas między okresem pełnej płodności a menopauzą występujący około 40. roku życia kobiety. W tym czasie kobieta nie odczuwa żadnych zaburzeń hormonalnych, jednak podczas badań zostaje stwierdzony podwyższony poziom gonadotropin przysadkowych (FSH). Jedynymi namacalnymi dowodami zmian w organizmie mogą być krótsze lub dłuższe okresy krwawienia, a także, inna niż zazwyczaj objętość upławów. – perimenopauzę – jest to okres rozpoczynający się na krótko przed menopauzą, czyli w piątej dekadzie życia i trwający do roku po jej wystąpieniu. W tym czasie mogą występować tzw. objawy wypadowe (uderzenia gorąca, tzw. wary), przedłużające się, obfite krwawienia, skrócenie cyklu miesięcznego. Cykle są często bezowulacyjne (w ok. 40%). Obniża się poziom estrogenów i progesteronu, wzrasta poziom gonadotropin przysadkowych (FSH i LH); szybko spada liczba pęcherzyków Graafa w jajnikach, zmniejsza się więc ilość receptorów dla gonadotropin i zanika wrażliwość jajników na stymulację przysadkową – menopauzę – oznaczającą ostatnie krwawienie miesięczne. Wiek kobiety, w którym występuje ostatnia miesiączka zależy od liczby pęcherzyków Graffa w jajnikach. Największa ich liczba występuje w życiu płodowym i maleje w miarę upływu lat. Stwierdzono, że Polki wchodzą w okres przekwitania dwa lata wcześniej niż kobiety z krajów wysoko uprzemysłowionych. Zauważono także, że płodność kobiety zaczyna zmniejszać się wraz z wiekiem około 35. roku życia. Istnieje także prawidłowość polegająca na tym, że u kobiet, które dość późno przeżyły w młodzieńczym wieku okres pokwitania i pierwszą miesiączkę, okres przekwitania występuje zazwyczaj wcześniej. Powinny się z tym liczyć kobiety planujące późną ciążę. Na czas pojawienia się menopauzy mają wpływ również czynniki genetyczne. Tak więc córka przeżywa najczęściej okres klimakterium w podobnym wieku jak kiedyś jej matka. Na moment pojawienia się menopauzy ma także wpływ stan zdrowia i styl życia. Pojawienie się menopauzy przyspieszają: niewłaściwa dieta, stres, palenie papierosów, leki obniżające poziom estrogenów, cukrzyca, choroby układu immunologicznego, chemioterapia, terapia promieniowaniem, usunięcie jajników. – okres postmenopauzalny – w tym czasie krwawienia miesięczne już się nie pojawiają. W badaniach stwierdza się wysoki poziom FSH i LH a znacznie obniżony poziom estrogenów i progesteronu. Można wyróżnić także: – menopauzę sztuczną – wygaśnięcie czynności jajników po ich chirurgicznym usunięciu, w wyniku stosowania chemioterapii lub radioterapii, przy endometriozie, zaburzeniach czynności przysadki mózgowej czy też przy bardzo złym ogólnym stanie zdrowia – menopauzę przedwczesną – wygaśnięcie czynności jajników przed 40 rokiem życia. Hormony Hormony są substancjami odpowiedzialnymi za liczne procesy biologiczne zachodzące w organizmie. W zakresie rozmnażania się decydującą rolę odgrywają hormony płciowe produkowane u kobiety w jajnikach. Są to estrogeny i progesteron. Stymulują one rozwój pęcherzyków jajowych, owulację, jak również wzrost i redukcję błony śluzowej macicy. Ponadto estrogeny odpowiedzialne są za około 400 procesów zachodzących w organizmie kobiety, między innymi rozwój drugorzędowych cech płciowych, ochronę układu sercowo-naczyniowego, prawidłowe uwapnienie kości, zapewnienie skórze odpowiedniej kondycji, przemiany białkowe, występowanie popędu płciowego. Spadek ilości hormonów płciowych prowadzi do tego, że w przysadce mózgowej wyraźnie zwiększa się wydzielanie innych hormonów, które mają za zadanie stymulować jajniki do produkowania hormonów płciowych na dotychczasowym poziomie. Są to hormony FSH (hormon folikulotropowy) i LH (hormon luteinizujący). Wynikająca z tego hormonalna nierównowaga – z jednej strony mniej hormonów płciowych, z drugiej strony większa ilość stymulujących hormonów wydzielanych przez przysadkę mózgową – powoduje typowe dla okresu przekwitania dolegliwości. Coraz częściej pojawiają się także głosy (głównie w Stanach Zjednoczonych i w Anglii), że to nie niedobór estrogenów jest przyczyną wielu dolegliwości, ale gwałtowny spadek poziomu progesteronu – hormonu ciałka żółtego. W okresie klimakterium produkcja progesteronu spada niemal do zera. Estrogeny nadal są produkowane, więc dochodzi do zaburzenia równowagi estrogeny-progesteron. To właśnie brak równowagi pomiędzy poziomem tych hormonów jest zdaniem amerykańskiego lekarza Johna R. Lee przyczyną wielu dolegliwości i on głównie powoduje wszelkie objawy menopauzy. Życie kobiety, jej stan fizyczny i psychiczny zdeterminowany jest zmianami poziomu tych hormonów w trakcie cyklu miesięcznego. Sygnały zwiastujące menopauzę Klimakterium przychodzi nieuchronnie jak jesień po lecie. Czasami występuje bez wcześniejszych zwiastunów, choć z reguły ten nowy etap w życiu kobiety zapowiadany jest przez cały wachlarz objawów. Należy pamiętać, że nie wszystkie dolegliwości występują u kobiet zawsze i w tym samym stopniu. Wczesne objawy osłabienia funkcji hormonalnej jajników: nieregularne miesiączki. Po 40. roku życia jajniki stopniowo zmniejszają produkcję hormonów – najpierw progesteronu, a następnie estrogenów. W konsekwencji tych zmian coraz rzadziej występują cykle owulacyjne, przez co obniża się płodność kobiety. Brak owulacji i nieregularność cykli miesiączkowych są często pierwszymi objawami okresu przekwitania. U jednych kobiet cykle ulegają skróceniu (np. menstruacja pojawia się co 3 tygodnie), u innych przeciwnie – trwają 40 czy nawet 60 dni. Czasem powracają do normalnej długości, żeby potem znowu się wydłużyć albo skrócić. Bywa, że nie kończą się po kilku dniach, tak jak to było do tej pory, lecz plamienia utrzymują się przez 10, 12, a nawet 14 dni. Często krwawienia są albo długie i skąpe, albo krótkie i wyjątkowo obfite zaburzenia naczynioruchowe: uderzenia gorąca, czyli wary, nocne poty, często zlewne, zawroty głowy, podwyższenie temperatury ciała,  napady kołatania serca, zaburzenia snu. Na uderzenia gorąca, występujące zarówno w ciągu dnia jak i w nocy, skarży się około 85% kobiet. Odczuwane są one jako nagłe uczucie gorąca, głównie skoncentrowane w okolicy głowy i szyi. Dzieje się tak na skutek rozregulowania układu sterującego temperaturą ciała. Stąd pojawiające się znienacka fale gorąca. Gdy po chwili miną, wzrasta intensywność pocenia się, bo rozgrzany organizm „włącza” chłodzenie. Zaburzenia snu obejmują zarówno trudności z zasypianiem, budzenie się w nocy i wcześnie rano, jak i niemożność ponownego zaśnięcia zaburzenia sfery psychicznej: bezsenność, pogorszenie pamięci, zmiany w zachowaniu, lęki, utrata libido, zaburzenia koncentracji uwagi, trudności w podejmowaniu decyzji, obniżenie napędu do działania, drażliwość, płaczliwość Późne objawy klimakterium: zaburzenia gospodarki lipidowej i ustanie ochronnego wpływu estrogenów na ścianę naczyń krwionośnych, co powoduje wzrost ryzyka wystąpienia choroby wieńcowej zwiotczenie i zmiany zabarwienia skóry (bielactwo lub występowanie brązowych plam), zwiększone wypadanie włosów i łamliwość paznokci, często występuje hirsutyzm (męskie owłosienie twarzy) wskutek większej ilości androgenów w stosunku do estrogenów oraz zmniejszenie aktywności gruczołów potowych i łojowych zmiany zanikowe układu moczowo-płciowego – na sromie, w pochwie, macicy, jajnikach i gruczołach sutkowych. Suchość pochwy jest przyczyną bolesności podczas stosunków płciowych. Często występują także stany zapalne dróg moczowych. Na skutek wiotczenia tkanek miednicy i obniżenia się macicy (tzw. wypadanie macicy) może wystąpić nietrzymanie moczu, jako wynik ucisku na pęcherz przez ten narząd. Następuje zanikanie tkanki gruczołowej sutków i zastępowanie jej przez tkankę tłuszczową, piersi stają się obwisłe bolesność stawów i kości zanik tkanki kostnej, co często prowadzi do osteoporozy (choroba łamliwych lub porowatych kości) Dopiero z upływem kilku lat organizm zaczyna „akceptować” spadek ilości hormonów płciowych. Sygnałem tego, że zakończył się naturalny proces zmian hormonalnych, jest ustąpienie nieprzyjemnych skutków ubocznych towarzyszących menopauzie. Jak postępować? Przejdziesz ten czas łagodnie, gdy nie będziesz za wszelką cenę walczyć o utrzymanie młodości. Ważne, byś nie przestraszyła się objawów klimakterium, a kiedy choć jeden się pojawi, nie bała się następnych. Po prostu zaakceptuj zachodzące zmiany i zweryfikuj nieco zwyczaje. Kontakt z lekarzem Objawy charakterystyczne dla przekwitania nie muszą go wcale sygnalizować. Podobnie daje o sobie znać przeciążenie obowiązkami, nerwica, depresja czy problemy z tarczycą. Żeby potwierdzić lub wykluczyć nadchodzącą menopauzę, konieczne jest oznaczenie we krwi odpowiednich hormonów. Oznaczenie poziomu hormonów wykonuje się z  próbki  krwi pobranej „na skrzep”. Ważne jest określenie fazy cyklu, w której znajduje się kobieta w momencie pobrania krwi, ponieważ od tego zależą wartości prawidłowe oznaczanych hormonów. Reasumując obniżony poziom samego progesteronu nie świadczy o przekwitaniu, jednak niski progesteron i estradiol w dolnej granicy normy przy podwyższonym FSH sygnalizują zmniejszoną aktywność jajników. Wtedy lekarz ustala dalsze postępowanie i ocenia ewentualne wskazania do stosowania hormonalnej terapii zastępczej (HTZ). Inne badania: hormony TSH, T3, T4, FT3, FT4, jako ocena czynności tarczycy – z wiekiem wzrasta tendencja do występowania chorób tarczycy profil lipidowy (cholesterol całkowity, poziom dobrego (HDL) i złego (LDL) cholesterolu, LDL)  – w celu oceny ich stężenia w surowicy krwi jak również ryzyka choroby sercowo-naczyniowej morfologia krwi – aby określić, czy liczba czerwonych i białych krwinek jest prawidłowa badania laboratoryjne pomagające ocenić czynność wątroby i nerek – konieczne przed włączeniem hormonalnej terapii zastępczej. Zaburzenia ze strony tych układów zwalniają metabolizm estrogenów, przez co zwiększają ich stężenie we krwi pomiar ciśnienia tętniczego. Jeśli u kobiety występują czynniki ryzyka lub objawy cukrzycy, lekarz może zlecić również oznaczenie stężenia glukozy w surowicy krwi, aby upewnić się, czy nie jest ono zbyt wysokie. Spadek stężenia estrogenów powoduje, że kości stają się słabsze, zasadne jest wtedy badanie gęstości kości. Dieta Złagodzenie uderzeń gorąca, pocenia się i drażliwości powodują produkty zawierające fitoestrogeny. Należą do nich: soja (mleko sojowe, kiełki soi itp.), siemię lniane ( np. pieczywo z siemieniem lnianym). Pomocne są także zioła: pluskwica (zmniejsza uderzenia gorąca), głóg (wzmacnia serce), szałwia i jemioła (zmniejszają pocenie). Ruch i odpoczynek Menopauza przebiega mniej burzliwie nawet u tych kobiet, które zaczęły ćwiczyć (2–3 razy w tygodniu) dopiero około czterdziestki. W tym okresie polecana jest tzw. joga hormonalna (pobudza do pracy m.in. gruczoły produkujące hormony). Takie zajęcia oferują już ośrodki jogi i niektóre kluby fitness. Nie należy za wszelką cenę chcieć utrzymywać się w doskonałej formie. Gdy organizm sygnalizuje przemęczenie, trzeba pozwolić mu się zregenerować, biorąc parę dni urlopu. Zamiast brać jeden długi urlop w roku, można podzielić go na kilka krótszych. Menopauza w liczbach Międzynarodowy Dzień Menopauzy przypada 18 października. W chwili obecnej żyje w przybliżeniu 470 milionów kobiet w wieku powyżej 50 lat; ocenia się, zatem że liczba ta wzrośnie do 1,2 miliarda w roku 2030. Uważa się ponadto, że wiek menopauzalny będzie osiągało rocznie 25 milionów kobiet. W 1821 roku po raz pierwszy pojawił się termin „menopauza”. Okres postmenopauzalny trwa około 30 lat Średnia wieku, kiedy występuje menopauza to 50. rok życia. W 1976 roku Strupmf scharakteryzował na fibroblastach skórnych receptory dla estrogenów. W okresie perimenopauzy  u około 40% kobiet cykle są bezowulacyjne. Około 30% kobiet miewa „objawy wypadowe”. Gęstość kolagenu w skórze spada średnio o 2 % rocznie, zwłaszcza w pierwszych latach okresu postmenopauzalnego. Hormonalna Terapia Zastępcza ma już ok.60-letnią tradycję. Kobiety w wieku postmenopauzalnym stanowią obecnie około 30% ogólnej populacji zamieszkującej Ziemię. Menopauza nie musi stanowić okresu pełnego cierpień i wyrzeczeń, ponieważ dzięki wzrastającej świadomości kobiet i osiągnięciom współczesnej medycyny towarzyszące jej uciążliwe dolegliwości można łatwo złagodzić, a część z nich nawet całkowicie wyeliminować. Kobieta w Polsce żyje przeciętnie prawie 80 lat, a menopauza występuje średnio w 50. roku życia. Prawie jedna trzecia życia pań przypada więc na okres po ustaniu miesiączek. Jest to czas, do którego trzeba się odpowiednio przygotować i przeżyć w jak najlepszym zdrowiu. Bibliografia: Mała encyklopedia medycyny red. Z. Plucińska, Warszawa 1990 B. Neumeister, I. Besenthal, H. Liebich, Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001 Z. Jakubowski, J. Kabata, L. Kalinowski i in. Badania laboratoryjne w codziennej praktyce. Wartości referencyjne i interpretacje, Gdańsk 1998 B. Blanc, L. Boubli, Ginekologia. Podręcznik dla lekarza praktyka, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995 K. Kuzdak, W. Czyż, Choroby tarczycy w okresie menopauzy, [w:] Przegląd Menopauzalny 3/2004 B. Zalewska, Menopauza i po…, w: Klinika ffx 12/1999 B. Michalik, Sposób na klimakterium, [w:] Żyjmy dłużej 8/1999 K. Polkowska, W okresie przekwitania, Klinika ffx 12/1999 www.menopauza.biz.pl; www.labtestsonline.pl

24 listopada 2015

Menopauza a osteoporoza

U co trzeciej kobiety obniżenie poziomu hormonów jako skutek menopauzy niekorzystnie odbija się na gęstości kości. Deficyt estrogenów jaki ma wówczas miejsce zakłóca blisko 400 przemian metabolicznych organizmu. Kobiety częściej niż mężczyźni zapadają na osteoporozę na skutek obniżania się u nich poziomu estrogenów podczas menopauzy. Szacuje się, że osteoporoza dotyczy około 40% kobiet mających ponad 50 lat. Najszybsza utrata masy kostnej występuje w ciągu pierwszych kilku lat po menopauzie i wtedy najczęściej zaczyna się osteoporoza. Im wcześniej zaczyna się okres przekwitania, tym utrata masy kostnej może być większa. Według Naturalnej Fundacji Osteoporozy może ona osiągnąć wartość nawet do 20% w ciągu pierwszych 5 – 8 lat po menopauzie. Menopauza a osteoporoza Osteoporozę, ze względu na jej bezobjawowy, długi rozwój, często nazywa się „cichym złodziejem kości”. Choroba ta charakteryzuje się nadmiernym ubytkiem tkanki kostnej, polegającym na stopniowej utracie wapnia. Jako pierwszy zdefiniował ją amerykański endokrynolog Fuller Albright (1900-1969) i opisał funkcjonującym do dziś określeniem: „niedobór kości w kości”. Natomiast Światowa Organizacja Zdrowia w 1993 roku przyjęła definicję osteoporozy, jako choroby układowej szkieletu charakteryzującej się niską masą kostną, zaburzoną mikrostrukturą kości i zwiększoną podatnością na złamania. Osteoporoza jest chorobą społeczną, czemu wyraz dają badania epidemiologiczne. Wynika z nich, że w Polsce na tę chorobę cierpi ponad 6 mln osób, a zdiagnozowaną osteoporozę ma ponad 2 mln ludzi. Struktura naszych kości ciągle się zmienia. Są one zbudowane z cienkich fragmentów, których tworzywem są wapń i fosfor w siatce z kolagenu oraz białko. Utrata masy kostnej w warunkach fizjologicznych wynosi około 0,5% w ciągu roku. Tkanka kostna zawiera 99% wapnia znajdującego się w organizmie. Reszta jest w tkankach miękkich, w płynach ustrojowych, we krwi i spełnia ważną rolę w funkcjonowaniu serca. Kiedy poziom wapnia we krwi obniży się, organizm „zabiera” go z kości. Kościec ludzi dorosłych zmienia się co 7 lat, a dzieci – co 2 lata. Mniej więcej w wieku 30 lat kości osiągają największą masę i następuje ich stabilizacja. Po 40. roku życia proces tworzenia kości słabnie i rozpoczyna się ich powolne niszczenie, spada masa kości. W procesie tym decydującą rolę spełniają dwa rodzaje komórek: osteoklasty, które rozpuszczają i wchłaniają starą kość oraz osteoblasty, które tworzą nową kość. Rocznie tracimy ok. 0,5 – 1% minerałów. W przypadku osteoporozy ta strata jest dużo większa i wynosi ok. 2-5% rocznie. W osteoporozie szybkość rozpadu jest większa niż szybkość powstawania nowej tkanki kostnej. Wyróżniamy dwa typy osteoporozy: Osteoporoza pierwotna – osteoporoza z wysokim obrotem kostnym lub osteoporoza zależna od wieku. Występuje u niektórych kobiet w wieku 50-75 lat w wyniku nagłego spadku stężenia estrogenów w okresie menopauzy. Powoduje szybką utratę wapnia z kości, przez co kobiety stają się podatne na złamania biodra, nadgarstków, przedramion i kompresyjne złamania kręgosłupa. Ten typ osteoporozy może również wystąpić u mężczyzn i kobiet powyżej 75. roku życia, na przykład w wyniku zmniejszonego wchłaniania wapnia czy niedoboru witaminy D. Osteoporoza wtórna  – osteoporoza z niskim obrotem kostnym. Występuje u mężczyzn i u kobiet, często na skutek chorób takich jak reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność przytarczyc, zespół Cushinga, przewlekła choroba nerek, szpiczak mnogi. Może być również spowodowana przez leki,  m. in. środki przeciwpadaczkowe, glikokortykosteroidy czy lit. We wtórnym typie osteoporozy, leczenie choroby pierwotnej może spowolnić utratę gęstości kości. Czynniki ryzyka Do najważniejszych z nich należą: – uwarunkowania genetyczne – przypuszcza się, że wśród nich jest gen sterujący syntezą witaminy D (receptora estrogenowego), geny kolagenu typu 1 i gen kolagenazy – uwarunkowania rodzinne – jest duże prawdopodobieństwo wystąpienia osteoporozy u kobiety, której matka była chora na tę chorobę, a także u kobiety, która dziedziczy po matce wysoki wzrost, drobną kość czy jasną skórę – wczesna menopauza – podeszły wiek – zaburzone wchłanianie wapnia – niewystarczająca ilość wapnia i witaminy D w diecie – niedostateczny poziom aktywności fizycznej – palenie papierosów – nadmierne spożywanie alkoholu – nadmierne spożywanie kawy – długotrwały stres – powoduje wydzielanie się adrenaliny, której nadmiar rozpuszcza kości – leki powodujące osteoporozę – długotrwałe leczenie kortykosterydami, heparyną i antykoagulantami, lekami przeciwdrgawkowymi, hormonami tarczycy, analogami GnRH, cyklosporynami, benzodiazepinami – osteoporoza może być także konsekwencją innych chorób, jak np. cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów, nadczynność tarczycy, przytarczyc, choroby żołądkowo-jelitowe, przewlekłe choroby nerek. Objawy, w tym bóle kości i stawów Osteoporoza w większości przypadków przebiega bezobjawowo, przynajmniej we wczesnych fazach rozwoju. Jest to schorzenie rozwijające się powoli w ciągu wielu lat. Często dopiero złamanie kości, spowodowane niegroźnym upadkiem, może podsunąć lekarzowi odpowiednią diagnozę. Dlatego badania diagnostyczne warto wykonać wcześniej – złamanie kości stanowi bowiem objaw już zaawansowanej choroby i jest to ostatni moment, by poddać się leczeniu. Do najczęstszych objawów można zaliczyć bóle kręgosłupa, które niestety rzadko są uznawane za objaw samej osteoporozy, częściej zaś za zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa. Nierzadko występują również bóle w odcinku piersiowym, a także bóle krzyża i między łopatkami. Przyczyną tego rodzaju urazów jest daleko posunięte odwapnienie kości. Do najbardziej powszechnych złamań można zaliczyć: złamania nadgarstka, kości udowej, kręgów kręgosłupa i znacznie rzadziej występujące złamania żeber. Menopauza a osteoporoza – jakie badania wykonać? Podstawowym badaniem umożliwiającym rozpoznanie osteoporozy jest obecnie densytometria. Polega ona na pomiarze stopnia pochłaniania przez ciało fotonów emitowanych przez lampę rentgenowską. Urządzenie służące do tego badania – densytometr – dokładnie odmierza gęstość kości (z dokładnością do 1%). Metoda ta umożliwia niezwykle dokładne i precyzyjne zmierzenie masy kostnej. W efekcie, dzięki densytometrii możliwe jest stworzenie komputerowego obrazu struktury kości. Innymi badaniami obrazowymi są zdjęcia przeglądowe kości (prześwietlenia, rentgen). Promienie RTG wychwytywane są przez wapń zawarty w kości, łatwo więc można zauważyć niekorzystne zmiany spowodowane przez osteoporozę – kość wygląda jak obrysowana ołówkiem. Niestety podstawową wadą tej metody jest fakt, że znaczące ubytki wywołane chorobą widać dopiero, gdy przekroczą 30 proc. masy kostnej. Ograniczona efektywność metody jest powodowana także współistnieniem innych zmian zwyrodnieniowych kości, co ma często miejsce u osób w podeszłym wieku. Kolejnym badaniem obrazowym wykorzystywanym do oceny stanu kości  jest scyntygrafia kości. Badania tego nie należy mylić z densytometrią, która jest nieinwazyjnym sposobem rozpoznania niskiej gęstości kości, wskazującej na osteoporozę. Scyntygrafia to metoda diagnostyczna medycyny nuklearnej stosowana w celu wykluczenia innych poważnych chorób kości. Badanie rozpoczyna się od podania do żyły łokciowej radioaktywnego znacznika. Następnie znacznik ten jest rozprowadzany w krwioobiegu i wychwytywany przez kości. Poziom radioaktywności wykryty w kości może wskazywać na różne choroby kości, takie jak przerzuty nowotworowe czy stany zapalne, pomaga zdiagnozować przyczyny niewyjaśnionych dolegliwości bólowych lub chorobę Pageta. Ten rodzaj badania pozwala na dużo wcześniejsze wykrycie problemów niż standardowe zdjęcie radiologiczne, dlatego też można je wykonywać u pacjentów z częstymi złamaniami kości. Inną metodą jest np. ilościowa tomografia komputerowa określająca gęstość mineralną kości na jednostkę objętości. Najczęściej stosowanymi metodami pomocniczymi w diagnozowaniu osteoporozy są różnego rodzaju testy biochemiczne. Służą one głównie odróżnieniu osteoporozy pierwotnej od wtórnej. Materiałem badanym dla przeprowadzenia testów biochemicznych jest krew pobrana z żyły łokciowej lub zbiórka dobowa moczu. Wykonując badania tego typu należy pamiętać, że przy osteoporozie bez powikłań wyniki testów będą się mieściły w granicach normy. Podczas testów biochemicznych sprawdza się: – poziom hormonów: estradiolu, LH, FSH. W osteoporozie pierwotnej następuje obniżenie poziomu estrogenów – poziom wapnia – niski poziom we krwi może świadczyć o zaawansowanej osteoporozie. Należy pamiętać, że oznaczenie wapnia we krwi i w moczu nie pozwala stwierdzić, jaki jest poziom wapnia w kościach. Wartości prawidłowe wapnia: we krwi 2.1 – 2.6 mmol/l (8.4 – 10.4 mg/100ml), w moczu (< 6,5 mmol/24 godz. (<260 mg/24 godz.) u kobiet Stężenie wapnia we krwi podlega regulacji na zasadzie sprzężenia zwrotnego i jest związane z poziomem parathormonu (PTH), witaminy D, fosforu i magnezu: – poziom fosforu – podczas typowego przebiegu osteoporozy nie obserwuje się znaczących wahań poziomu tego pierwiastka  – parathormon (PTH) – powstaje w przytarczycach, uczestniczy w regulacji i utrzymaniu stałego poziomu wapnia we krwi. Oznaczenia stężenia PTH wykonuje się w celu diagnostyki przyczyn nieprawidłowych poziomów wapnia. Wyniki oznaczeń interpretuje się wraz z oznaczeniem poziomu wapnia we krwi. Pobraną krew należy jak najszybciej dostarczyć do laboratorium, ponieważ PTH szybko traci swą aktywność. Poziom PTH zmienia się w ciągu dnia, osiągając maksimum około 2:00 w nocy. Krew do badania pobiera się zwykle około 8:00 rano. Wartości prawidłowe we krwi: 1,0 – 6,5 pmol/l (10-65 pg/ml) – witamina D (25-OH-witamina D) – badanie wykonuje się w przypadku stwierdzonego, nieprawidłowego poziomu: wapnia, fosforu i/lub parathormonu oraz w razie objawów choroby lub występowania łamliwości kości, w celu diagnostyki zaburzeń metabolizmu kostnego lub funkcji przytarczyc. Krew do badania pobiera się na czczo. Wpływ na wynik ma ekspozycja osoby badanej na światło słoneczne.Wartości prawidłowe: 50 – 75 nmol/l (20 – 40 ng/ml)  – kalcytonina – jest wytwarzana w tarczycy i ma działanie antagonistyczne w stosunku do PTH, hamuje funkcję osteoklastów i powoduje spadek stężenia wapnia we krwi  – fosfataza alkaliczna (ALP) – jest enzymem  występującym w dużych ilościach w komórkach wątroby i kości. ALP zleca się razem z innymi badaniami u pacjentów z objawami chorób wątroby lub kości. Krew do badania pobiera się na czczo. Wartości prawidłowe: 40 – 190 IU/l Istnieje także szereg innych badań biochemicznych wykonywanych w celach uzupełniających lub u konkretnych pacjentów. Są to między innymi: biochemiczne wskaźniki przebudowy kości: CTx, NTx (telopeptydy kolagenu typu I) – uwalniane podczas degradacji tkanki kostnej oraz markery kościotworzenia, np. N-końcowy propeptyd prokolagenu typu I, osteokalcyna, izoforma kostna fosfatazy alkalicznej (BAP), karboksyterminalny propeptyd prokolagenu typu I. Zwykle badanie wskaźników przebudowy kostnej wykonuje się okresowo u pacjentów z rozpoznaną chorobą kości w czasie leczenia, aby ocenić odpowiedź na stosowaną terapię. Niektóre doniesienia wskazują, że markery przebudowy mogą być też pomocne w przewidywaniu wysokiego ryzyka przerzutów do kości w nowotworach piersi. Poziom wskaźników przebudowy kostnej pozwala też przewidzieć stopień utraty masy kostnej w czasie oraz ocenić ryzyko wystąpienia złamania kości. W określonych przypadkach wykonuje się także biopsję tkanki kostnej polegającą na pobraniu materiału kostnego i zbadaniu go pod mikroskopem. Zazwyczaj w celu pobrania materiału do badania nakłuwa się kość biodrową. Profilaktyka Działania profilaktyczne mogą okazać się niezwykle skuteczne w zapobieganiu pojawienia się osteoporozy u osób w wieku około menopauzalnym. Są one następujące: – odpowiednia dieta – ma kluczowe znaczenie w profilaktyce i leczeniu osteoporozy. Wapń jest kluczem do wzmocnienia kości. Najlepszym jego źródłem są produkty mleczne, takie jak mleko, ser i jogurt. Produkty o małej zawartości tłuszczu zawierają tyle samo wapnia, co pełnotłuszczowe. Występuje on również w ościstych rybach, nasionach i gazowanej wodzie, która jest równie dobrym źródłem wapnia jak ser. Aby łatwiej przyswajać wapń potrzebna jest witamina D. Około 80% tej witaminy zapewnia nam światło dzienne. Wytwarza się ona bowiem w organizmie w wyniku działania słońca na skórę. Występuje też w pełnotłustych produktach mlecznych, wzbogaconych ziarnach zbóż, jajkach, margarynie i tłustych rybach, takich jak łosoś czy tuńczyk – ograniczyć spożycie alkoholu (zaburza odbudowę kości), herbaty, kawy (nadmiar kofeiny zmniejsza gęstość kości), napojów gazowanych o dużej zawartości fosforu, który może zachwiać równowagę wapnia w organizmie – fitoestrogeny – w celu zbilansowania spadku poziomu estrogenów po menopauzie – aktywność fizyczna – życie po menopauzie nie musi wiązać się z ograniczeniem naszej swobody ruchu. Niezmiernie ważnym czynnikiem dla prawidłowej budowy kości jest wysiłek i aktywność fizyczna. Ruch i ćwiczenia fizyczne stymulują wzrost i zapobiegają utracie masy kostnej. Równocześnie należy pamiętać, że zbyt intensywne ćwiczenia mogą osłabić kości. mgr Aldona Marcinkowska Bibliografia Neumeister B., Besenthal I., Liebich H., Diagnostyka laboratoryjna, Wrocław 2001. Badania laboratoryjne w codziennej praktyce red. Jakubowski Z., , Gdańsk 1998. Andryskowski G., Suplementacja wapnia po menopauzie, [w:] Przegląd Menopauzalny 5 (2006). Stachowiak G. i wsp., Osteoporoza – diagnostyka i terapia, [w:] Przegląd Menopauzalny 2(2004). www.chorobysenior.pl; www.asa.eu; www.fit.pl; www.labtestsonline.pl; www.biomedical.pl.
Powiązane pakiety

e-PAKIET DLA KOBIET DOJRZAŁYCH z konsultacją
Zestaw badań w pakiecie dla KOBIET pozwala na uzyskanie „panoramicznego” obrazu stanu organizmu kobiety. W przypadku istnienia patologii wyniki badań wskazują zaatakowany organ lub układ i identyfikują nasilenie procesu chorobowego. Dla kobiety dojrzałej dramatycznym problemem bywa fizjologiczny - a więc prawidłowy, okres menopauzy, wiążący się z szeregiem dolegliwości odbieranych przez kobietę bardzo subiektywnie i na ogół niegroźnych dla jej zdrowia, lecz istotnych dla samopoczucia. Dolegliwości te mogą jednakże maskować stany nieprawidłowe, zagrażające kobiecie w krótkiej i dłuższej skali czasu, a wiążące się nasilonymi zmianami hormonalnymi. Badania w pakiecie obok morfologii i parametrów biochemicznych krwi koncentrują się na określeniu statusu hormonalnego kobiety i wiążących się z nim zmian w gospodarce mineralnej organizmu. Uwzględniono także zagrożenie chorobami nowotworowymi. Badania wykonywane są we krwi. Analiza obrazu krwi (morfologii) pozwala na wstępne rozpoznanie anemii i deficytu żelaza oraz pozwala na ocenę krzepnięcia krwi. Ilość białych krwinek i proporcje pomiędzy ich typami, pozwalają wnioskować o istnieniu stanów zapalnych, zakażeń, chorób pasożytniczych, chorób autoimmunologicznych i nowotworowych. W diagnostyce zapalenia i zakażenia, analiza białych krwinek wsparta jest przez wyniki OB i stężenie białka C-reaktywnego (CRP). Stężenie glukozy jest decydującym kryterium rozpoznawania choroby cywilizacyjnej - cukrzycy. Lipidogram (CHOL, HDL, LDL, TG) pozwala na oceną gospodarki lipidowej, zagrożenia miażdżycą, ocenę ryzyka chorób serca i naczyń, nadciśnienia itd. Stężenie kwasu moczowego informuje o przemianach białkowych organizmu. Testy wątrobowe (ALT, GGTP) w zestawieniu z lipidogramem i OB charakteryzują funkcje wątroby; stężenie mocznika i kreatyniny, łącznie ze stężeniem wapnia i magnezu są wskaźnikiem pracy nerek. Stan tarczycy monitorowany jest przez pomiar stężenia TSH. Pomiary wapnia, powiązanego z wapniem magnezu i fosforu charakteryzują równowagę układu kostnego i są interpretowane w powiązaniu ze stężeniem osteokalcyny - wskaźnika przebudowy kości i poziomem witaminy D. Stężenia markerów nowotworowych, łącznie z oceną stanu badanej stanowią dla lekarza przesłankę dla oceny zagrożenia chorobą nowotworową. Pakiet zawiera usługę konsultacji wyników badań na czacie lub przez telefon z wykwalifikowanym konsultantem (diagnostą laboratoryjnym lub lekarzem) świadczoną w serwisie upacjenta.pl