02 sierpnia 2022 - Przeczytasz w 5 min

Repelenty na kleszcze — jak chronić się przed ukąszeniami?

Od wielu lat mówi się o tym, że ukąszenie kleszcza może skutkować poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi. Niestety to prawda: niektóre choroby przenoszone przez te niewielkie pajęczaki trudno wykryć i efektywnie leczyć. Jak chronić się przed atakiem pasożytów? Czy naturalne repelenty na kleszcze są skuteczne?

Sezon kleszczowy w Polsce rozpoczyna się na przełomie marca oraz kwietnia i trwa do późnej jesieni, praktycznie do końca listopada. W pozostałe miesiące kleszcze zwykle są uśpione, ale gdy dojdzie np. do wzrostu temperatury, mogą się obudzić i rozpocząć żerowanie. Wielu z nas zdaje sobie sprawę, że ukąszenie przez kleszcza może być groźne, ale czy wiemy, co robić, aby się przed nim ustrzec? Często niestety bagatelizujemy sprawę i wybierając się na spacer nie myślimy o odpowiedniej ochronie. A tak naprawdę wystarczy przestrzegać kilku podstawowych zasad. Najważniejsze z nich to: unikanie terenów, gdzie bywają pasożyty, odpowiedni ubiór oraz skuteczny środek przeciw kleszczom.

repelenty na kleszcze

Kilka słów o kleszczach

Kleszcze to drobne pajęczaki, które wyjątkowo dobrze dostosowują się do warunków środowiskowych: są odporne na niską temperaturę, a bez jedzenia wytrzymują nawet kilka lat.  Podobnie jak komary, żywią się krwią. Mają doskonale rozwinięty aparat gębowy kłująco-ssący, który pozwala na bezbolesne i często niezauważalne ukąszenie skóry żywiciela oraz utrzymanie się w niej przez długi czas. W czasie żerowania zwykle pozostają niezauważone z uwagi na niewielkie rozmiary oraz substancję znieczulającą, obecną w ślinie. Kleszcze są ślepe, a potencjalnego żywiciela odnajdują po temperaturze ciała, zapachu potu i wydychanym powietrzu.

Kleszcze przenoszą wirusy i bakterie wywołujące groźne infekcje odkleszczowe, takie jak borelioza czy kleszczowe zapalenie mózgu. Obie choroby mogą prowadzić do dramatycznych konsekwencji zdrowotnych, np. do upośledzenia pracy układu nerwowego. Dlatego tak ważne jest poznanie zasad ochrony przed tymi pasożytami, aby zminimalizować ryzyko infekcji niebezpiecznymi drobnoustrojami.

Jak chronić się przed kleszczami?

Zdrowy rozsądek i znajomość kilku zasad pozwolą znacznie obniżyć ryzyko „złapania” kleszcza. Przede wszystkim należy unikać miejsc, gdzie pajęczaki poszukują potencjalnego żywiciela. To nieprawda, że kleszcze żyją na drzewach i skaczą na ofiarę. Owszem, można je spotkać w lesie, ale raczej w dolnych jego partiach – dorosłe osobniki wspinają się na wysokość około 150 cm. Kleszcze szczególnie chętnie żerują również w podmokłych trawach, gęstych zaroślach, krzakach, łąkach, cienistych parkach – wszędzie tam, gdzie jest umiarkowanie ciepło oraz dość wilgotno. Dlatego udając się na spacer, warto wybierać nasłonecznione, suche ścieżki, przestrzenie z dala od traw i krzewów.

Nie można zapomnieć o odpowiednim ubraniu: pełne obuwie, legginsy lub długie spodnie (najlepiej ze ściągaczami), czapka na głowę oraz bluzka z długim rękawem to absolutna konieczność. Dla jeszcze większej ochrony, na czas wędrówki, nogawki spodni można włożyć do skarpetek. Jeśli wybierzemy odzież jasną, łatwiej będzie zauważyć intruza i strzepnąć go, zanim zdąży wbić się w skórę.

Po powrocie ze spaceru należy ściągnąć ubranie i solidnie je wytrzepać lub wyprać. W następnej kolejności trzeba oglądnąć włosy oraz całe ciało – można to zrobić np. pod prysznicem. Zanim kleszcze wbiją się, często „podróżują” po ciele i szukają dogodnego miejsca. Szczególnie lubią okolice, gdzie skóra jest cienka i ciepła: zagłębienia pod kolanami, okolice brzucha i piersi, pachwin, pach oraz przestrzenie pomiędzy palcami u stóp. U małych dzieci, ze względu na ich wzrost, kleszcze mogą przyczepić się w górnej części ciała, dlatego po powrocie ze spaceru trzeba dokładnie przejrzeć również głowę, szyję i okolice uszu malucha.

Warto również przedyskutować z lekarzem kwestię szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu – KZM. Szczególnie jeśli mieszka się w regionie endemicznym lub planuje podróż w miejsce, gdzie żyją kleszcze zakażone wirusem KZM.

Repelenty na kleszcze to konieczność

Niezwykle pomocne w walce z intruzami są odpowiednie repelenty na kleszcze, czyli środki odstraszające nie tylko tego typu pajęczaki, ale również owady (np. komary). Można je nabyć w postaci sprayów, plastrów czy opasek na rękę. Środek przeciw kleszczom zawiera specjalną substancję, która zniechęca je do bliższego kontaktu. Wysoką skuteczność wykazuje dietylotoluamid (DEET), który parując, blokuje receptory pajęczaków oraz insektów. Rozpylony na skórę czy ubranie (nie należy go stosować na skórę twarzy) z dużym prawdopodobieństwem odstraszy intruzów na kilka godzin. Repelenty na kleszcze oparte na czynnych substancjach wprawdzie pomagają nam chronić się przed atakiem pasożytów, ale mogą też powodować podrażnienia oczu oraz wywoływać różnego rodzaju reakcje alergiczne, np. wysypkę. Dlatego część osób poszukuje innych rozwiązań ochronnych, przygotowując samodzielnie naturalne repelenty na kleszcze.

Naturalne repelenty na kleszcze

Niektóre zioła mogą skutecznie odstraszać groźne pajęczaki, choć podobnie jak w przypadku preparatów opartych na DEET nie dają stuprocentowej pewności. Czystek to z pewnością środek przeciw kleszczom, który warto wypróbować. Najlepiej stosować go w postaci olejku eterycznego, który nakłada się na skórę. Aromatyczne olejki, których kleszcze nie lubią, bazują również na wyciągach z lawendy, drzewa herbacianego, trawy cytrynowej, cytryny czy eukaliptusa cytrynowego. Aby zrobić domowy aerozol, wystarczy wymieszać około 10 kropli wybranego olejku z dwoma łyżeczkami oliwy i niewielką ilością wody. Przed spryskaniem skóry miksturą, dobrze jest zrobić wcześniej próbę uczuleniową, np. na skórze za uchem.

Kleszcze stronią również od intensywnego zapachu różnych ziół, do których zaliczamy między innymi: szałwię, miętę pieprzową, rozmaryn, tymianek oraz melisę lekarską. Aby przygotować naturalne repelenty na kleszcze, wybrane zioła należy zalać niewielką ilością gorącej wody. Przestudzony napar trzeba przelać do atomizera i spryskać nim ciało oraz ubrania.

Maść rozgrzewająca to kolejny środek przeciw kleszczom, którego działanie chwali wiele osób. Preparat ten zawiera zazwyczaj olejek eukaliptusowy, balsam peruwiański i kamforę – składniki te odstraszają kleszcze. Podczas spaceru ciało się rozgrzewa, zapach olejków jest intensywniejszy, a tego pajęczaki nie lubią.

Jakie repelenty na kleszcze są najlepsze? Wybór odpowiedniego środka warto skonsultować z lekarzem, zwłaszcza jeśli chcemy go zastosować na skórze kobiety ciężarnej, alergika lub małego dziecka. Dotyczy to zarówno repelentów kupionych w sklepie czy aptece, jak i tych, wykonanych samodzielnie w domu.

Ukąszenie kleszcza – co robić?

Przede wszystkim zachować spokój, ponieważ nie wszystkie kleszcze przenoszą choroby. Ukąszenie nie oznacza, że doszło do zakażenia groźnymi wirusami lub bakteriami. W pierwszej kolejności pasożyta trzeba sprawnie usunąć. Bardzo przydatne w tej kwestii bywają specjalne haczyki, lassa, kleszczołapki czy szczypczyki. Zwykle są łatwo dostępne (np. w aptekach) oraz umożliwiają prawidłowe usunięcie pajęczaka. Kleszcza nie wolno wyciskać, rozdrapywać, wykręcać ani niczym smarować! Potraktowanie go masłem czy alkoholem sprowokuje jedynie wymioty, z którymi do krwi żywiciela mogą dostać się chorobotwórcze drobnoustroje. Miejsce wkłucia trzeba zdezynfekować, a następnie w ciągu kilku tygodni obserwować całe ciało. W przypadku gdy kleszcz przebywał w skórze dłużej niż 24 godziny, doszło pogorszenia samopoczucia lub pojawił się charakterystyczny rumień, należy skontaktować się z lekarzem i wykonać profesjonalne badania w kierunku boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu. Pamiętajmy: im dłużej kleszcz znajduje się w skórze, tym ryzyko zarażenia chorobą jest większe.

Bibliografia

  1. Radomska Małgorzata, Borelioza: Jak się wystrzegać, jak rozpoznać, jak leczyć, Harde 2021, ISBN: 9788366252561.

Podobne artykuły

19 czerwca 2016

Borelioza – objawy, przyczyny i leczenie

Boreliozę, znaną również pod nazwą choroby z Lyme, wywołują bytujące w przewodzie pokarmowym kleszcza bakterie – krętki z rodzaju Borrelia. Najczęściej występującym symptomem choroby, pojawiającym się wokół miejsca ukąszenia jest rumień wędrujący. Do rzadziej obserwowanych objawów należy zapalenie stawów, zapalenie mięśnia sercowego, czy też porażenie nerwów, świadczące o zajęciu przez chorobę układu nerwowego. Sprawdź czym się charakteryzują poszczególne stadia boreliozy i jak zdiagnozować chorobę. Borelioza – co musisz wiedzieć? Borelioza jest w Polsce najczęściej diagnozowaną chorobą wśród tych, do których przyczyn występowania zalicza się ugryzienie przez kleszcza. Jedynym winowajcą odpowiedzialnym za transmisję do organizmu człowieka gram-ujemnych bakterii – krętków Borrelia (Borrelia burgdorferi, Borrelia afzeli, Borrelia garinii, Borrelia spielmani…) jest gatunek kleszczy z rodzaju Ixodes. Gdzie występuje borelioza? Naturalnym środowiskiem życia, tego żywiącego się krwią ssaków pajęczaka, są lasy liściaste i mieszane, łąki oraz zarośla nad brzegami zbiorników wodnych. Ostatnimi laty, ze względu na co raz częstsze przypadki ukąszeń,  do miejsc bytowania kleszczy zalicza się także parki miejskie, wiejskie i miejskie ogródki przydomowe, oraz ogródki działkowe. Do rejonów o zwiększonym ryzyku zakażenia boreliozą zalicza się północno-wschodnie, mocno zalesione obszary Polski, Małopolskę, Śląsk, Podkarpacie i Lubelszczyznę. Corocznie obserwuje się rosnącą ilość przypadków boreliozy w całym kraju. Największe ryzyko zakażenia krętkami Borrelia przypada na okres wzmożonego żerowania kleszcza, czyli na przełom marca i kwietnia, lipiec (sezon jagodowy) i wrzesień (sezon grzybowy). Należy jednak pamiętać, że ze względu na ocieplenie klimatu i łagodne zimy, ukąszenie przez kleszcza może przydarzyć się przez cały rok. Borelioza – objawy i postacie Borelioza daje objawy ze strony różnych narządów i układów. Typowym, wczesnym  dla boreliozy (nie zawsze występującym!!!) i bardzo istotnym dla postawienia diagnozy objawem jest rumień wędrujący, czyli koncentrycznie powiększająca się zmiana skórna pojawiająca się wokół miejsca ukąszenia. Rumień wędrujący niestety nie dotyczy wszystkich pacjentów z rozwijającą się wczesną postacią boreliozy. Jest obserwowany u około 70% zakażonych i pojawia się od 3 do 30 dni po ukąszeniu (na ogół około 7 dnia). Ponieważ rumień wędrujący stanowi objaw patognomoniczny boreliozy, czyli charakterystyczny tylko i wyłącznie dla tej choroby, jego obecność zwalnia z konieczności dalszego diagnozowania i umożliwia pewne postawienie diagnozy. Jeżeli w okresie występowania rumienia wędrującego, nie zostanie zastosowane leczenie, w przeciągu kilku tygodni od ukąszenia, komórki bakterii drogą chłonki i naczyń krwionośnych rozprzestrzeniają się po całym organizmie wywołując różnorodne, często niecharakterystyczne objawy. Tak zwane stadium wczesne rozsiane charakteryzuje się najczęściej wysiękowym zapaleniem stawów, zapaleniem mięśnia sercowego lub procesem zapalnym toczącym się w układzie nerwowym. Dalsze zaniechanie leczenia wiąże się z wejściem boreliozy w późną fazę choroby, nasileniem objawów i trwałym uszkodzeniem zajętych narządów (opis objawów w tabelce poniżej). STADIA ZAAWANSOWANIA BORELIOZYBorelioza wczesna(zmiany miejscowe)– Rumień wędrujący– Chłoniak limfocytowy skóry(zgrubienie na płatku ucha, sutku lub mosznie)Borelioza wczesna(zmiany rozsiane)– Neuroborelioza (zapalenie opon mózgowych;mózgu; rdzenia; porażenie nerwów, najczęściejtwarzowego)– Ostre zapalenie stawów– Ostre zapalenie mięśnia sercowegoBorelioza późna– Neuroborelioza (zapalenie mózgu i rdzenia;neuropatie obwodowe)– Ostre zapalenie stawów– Przewlekłe zanikowe zapalenie skóry kończyn Należy podkreślić, że podział boreliozy na 3 stadia jest podziałem umownym i uproszczonym, ponieważ poszczególne fazy choroby mogą w ogóle nie występować (brak rumienia wędrującego), mogą też nakładać się na siebie lub występować równocześnie. Borelioza a ocena ryzyka zarażenia Dla oceny ryzyka zarażenia się boreliozą, ważna jest informacja na temat czasu, przez jaki kleszcz pozostawał wbity w skórę człowieka. Dowiedziono, że prawdopodobieństwo zakażenia krętkami Borrelia jest zależne od czasu żerowania kleszcza na organizmie człowieka i wynosi odpowiednio – 0% w przypadku czasu krótszego niż 24h, 12% dla 48h, 79% dla 72h i 94% dla 96h. Jeżeli ukąsił Cię kleszcz i oceniasz, że pozostawał w miejscu wkłucia przez okres dłuższy niż 24h, a mimo to nie masz po upływie kilku/kilkunastu dni niepokojących objawów (koncentrycznego rumienia wokół miejsca ukłucia, bóli stawów, bóli mięśni, złego samopoczucie, gorączki lub stanów podgorączkowych), nie znaczy to, że w Twoim organizmie nie postępuje infekcja. Borelioza rozwija się powoli i  bez odpowiednich badań laboratoryjnych jest trudna do zdiagnozowania. Diagnozę choroby dodatkowo utrudnia fakt, że ok. 2/3 chorych nie pamięta ukąszenia przez kleszcza. Pewne rozpoznanie choroby, bez konieczności wykonywania badań laboratoryjnych, umożliwia jedynie stwierdzenie obecności rumienia wędrującego.  W niektórych przypadkach, z powodu braku objawów towarzyszących ukąszeniu przez kleszcza, pacjenci zapominają o zaistniałej sytuacji, która mogła doprowadzić do zakażenia. Nie wiążą możliwości rozwijania się wczesnej postaci boreliozy z nieswoistymi lekkimi objawami grypopodobnymi, lub też bólami stawów występującymi po ukąszeniu, tłumacząc je infekcją wirusową lub incydentem przeziębienia. W takich przypadkach do zdiagnozowania przyczyn nieustępujących i przewlekających się  dolegliwości konieczna jest diagnostyka laboratoryjna. Jakie zmiany zachodzą w układzie immunologicznym po zakażeniu krętkami Borrelia? Po ukąszeniu przez kleszcza, krętki Borrelia pozostają w skórze w okolicy wniknięcia przez kilka dni, a następnie wraz z krwią przedostają się do innych narządów i tkanek. Infekcja zapoczątkowuje ciąg reakcji odpornościowych, których celem jest wyeliminowanie zakażenia. Początkowo uruchamiane są niespecyficzne mechanizmy obronne (tzw. wrodzone), takie jak aktywacja komórek żernych, tzw. makrofagów, czy produkcja cytokin, których zadaniem jest ograniczenie ekspansji patogenu. Na tym etapie najczęściej występuje odczyn zapalny. W tym okresie w surowicy nie wykrywa się jeszcze swoistych przeciwciał. W kolejnym etapie rozwija się swoista odpowiedź układu odpornościowego, objawiająca się produkcją przeciwciał skierowanych przeciwko krętkom Borrelia. Przeciwciała, pojawiające się jako pierwsze to przeciwciała klasy IgM (tzw. przeciwciała wczesnej fazy), które można wykryć w surowicy już po około 4 tygodniach od momentu zakażenia i zwykle są obecne w surowicy przez 4 do 6 miesięcy. Po 6 do 8 tygodni po zakażeniu, pojawiają się przeciwciała klasy IgG, które utrzymują się w surowicy krwi przez kilka lat. Sekwencyjność pojawiania się przeciwciał typu IgM i IgG w organizmie człowieka z powodzeniem wykorzystuje się w diagnostyce laboratoryjnej różnych faz i stopnia zaawansowania boreliozy. Badania na boreliozę Podstawową, laboratoryjną metodą diagnostyczną są wykonywane z krwi żylnej testy serologiczne, polegające na wykrywaniu we krwi swoistych dla krętków Borrelia przeciwciał, wytwarzanych przez nasz organizm w odpowiedzi na zakażenie. Wykrycie wyłącznie przeciwciał w klasie IgM Borelioza IgM – Sprawdź cenę badania na borelioze IgM we krwi – DIAGNOSTYKA świadczy o wczesnym etapie choroby,  natomiast przeciwciał w klasie IgG Borelioza IgG badanie – Sprawdź cenę badania krwi na boreliozę IgG – DIAGNOSTYKA, o etapie bardziej zaawansowanym lub o przebyciu choroby w przeszłości. Możliwe jest jednoczesne współwystępowanie obu klas przeciwciał, świadczące o zarażeniu się krętkami Borrelia w przeciągu ostatnich kilku miesięcy. Przesiewową metodą oznaczania przeciwciał obu klas, którą stosuje się w pierwszej kolejności do diagnozowania boreliozy jest bardzo czuła metoda immunoenzymatyczna (ELISA) lub chemiluminescencja (CLIA). Ujemny wynik badania uzyskany tymi metodami uznaje się za wiarygodny i nie należy weryfikować go z użyciem innej metody.  Natomiast w przypadku otrzymania pozytywnego lub nierozstrzygającego wyniku, konieczne jest zweryfikowanie go przez  powtórzenie badania metodą o wysokiej swoistości – Westernblot. Takie dwustopniowe postępowanie w przypadku wyniku pozytywnego, lub nierozstrzygającego jest zalecane od 2018 roku przez PTEiLChZ (Polskie Towarzystwo Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych), a także towarzystwo CDC (Centers for Disease Control and Prevention, Atlanta).  Obie metody: wykrywanie przeciwciał  Borelioza IgM/IgG ELISA/CLIA oraz potwierdzanie ich swoistości metodą Westernblot https://diag.pl/sklep/badania/borelioza-igm-met-western-blot/ Borelioza IgG met. Western Blot – Badania – Sklep DIAGNOSTYKI – Online kupisz badania w obniżonych cenach należą do podstawowej i zalecanej serodiagnostyki boreliozy. Można je stosować w odniesieniu do materiałów różnego pochodzenia: surowicy, lub płynu mózgowo – rdzeniowego, badanego w przypadku wystąpienia objawów neuroboreliozy, kiedy  to przeciwciała mogą być nieobecne w surowicy. Należy jednak pamiętać, że zbyt wczesne diagnozowanie choroby (w okresie poniżej 4 tygodni od ukąszenia) wiąże się z możliwością uzyskania wyników fałszywie negatywnych i błędnym postawieniem diagnozy. Pierwsze przeciwciała, wytworzone na skutek kontaktu organizmu z bakteriami Borrelia pojawiają się nie wcześniej niż po miesiącu od ukąszenia. Ważny jest również fakt, że dodatni wynik badań serologicznych bez współwystępowania objawów klinicznych, nie powinien stanowić podstawy do postawienia diagnozy i rozpoznania boreliozy. Wśród badań diagnostycznych umożliwiających postawienie prawidłowej diagnozy, dostępne są również badania molekularne,  polegające na wykrywaniu metodą PCR materiału genetycznego (DNA) krętków rodzaju Borrelia burgdorferi DNA met. real time PCR, jakościowo – Badania – Sklep DIAGNOSTYKI – Online kupisz badania w obniżonych cenach w materiale pobranym od osoby podejrzanej o infekcję, na ogół w płynie mózgowo-rdzeniowym lub płynie stawowym. Ze względu na inwazyjne metody pobierania materiału, badania te wykonywane są wyłącznie w uzasadnionych przypadkach na zlecenie lekarza. Czy warto zbadać wyciągniętego z miejsca wkłucia kleszcza? Istnieje możliwość potwierdzenia obecności materiału genetycznego krętków Borellia w kleszczu usuniętym z miejsca wkłucia Badanie kleszcza – Borrelia burgdorferi DNA met. real time PCR – Pakiety Badań – Sklep DIAGNOSTYKI – Online kupisz badania w obniżonych cenach. Świadomość pacjenta odnośnie nosicielstwa boreliozy przez kleszcza, zwiększa znacznie jego czujność na ewentualne wystąpienie szczególnie niespecyficznych, bardzo subtelnych objawów, świadczących o możliwym zakażeniu, oraz pomaga w podjęciu decyzji o dalszej diagnostyce choroby. Diagnostykę laboratoryjną boreliozy oraz badanie kleszcza można wykonać BEZ SKIEROWANIA OD LEKARZA w każdej placówce sieci laboratoriów medycznych DIAGNOSTYKA. Borelioza – leczenie Podstawą przyczynowego leczenia boreliozy jest antybiotykoterapia. Lekarz prowadzący chorego dokonuje wyboru antybiotyku, określa długość terapii, oraz sposób podawania antybiotyku. Prawidłowo dobrane leczenie we wczesnym stadium boreliozy, pozwala na wyleczenie w ponad 90% przypadków. Antybiotyku nie dobiera się na podstawie wykonanego antybiogramu, ponieważ przypadku boreliozy wykonywanie posiewu mikrobiologicznego nie ma zastosowania w diagnostyce choroby. Hodowla bakterii z rodzaju Borrelia jest pracochłonna i wykonuje się ją wyłącznie do celów naukowych. Profilaktyka boreliozy Na chwilę obecną niedostępna jest szczepionka przeciwko boreliozie. W związku z tym zapobieganie zakażeniu krętkami Borrelia polega przede wszystkim na unikaniu kontaktu z kleszczami, przez zwiększenie ostrożności w miejscach potencjalnego występowania tych pajęczaków.  Ważny w profilaktyce jest odpowiedni ubiór, zasłaniający większość ciała, rozpylanie na skórze repelentów (zalecany DEET – N,N-Dietylo-m-toluamid), czyli środków chemicznych odstraszających kleszcze,  oraz dokładne oglądanie skóry całego ciała po powrocie z terenów, na których mogło dojść do ukąszenia. W przypadku stwierdzenia ukąszenia najważniejsze jest natychmiastowe usunięcie kleszcza. Pamiętaj, by zrobić to we właściwy sposób, używając specjalnej pęsety dostępnej w aptece. Nie wykręcaj kleszcza, nie przypalaj, nie wydrapuj, nie wyciskaj, nie smaruj alkoholem ani żadnymi tłustymi substancjami. Takie zabiegi zwiększają ilość wydalanych do krwi wymiocin i śliny kleszcza, co zwiększa ryzyko zakażenia. Po usunięciu kleszcza, przemyj ranę środkiem odkażającym. Obserwuj miejsce wkłucia przez kolejny miesiąc, by nie przeoczyć pojawienia się rumienia wędrującego. Warto zadbać także o ochronę przeciwkleszczową psów i kotów, które mogą zawlec kleszcze do mieszkania. Według aktualnych zaleceń, w przypadku stwierdzonego ugryzienia przez kleszcza nie stosuje się profilaktycznej antybiotykoterapii aż do momentu wystąpienia objawów klinicznych (np. rumienia wędrującego). Wyjątek stanowi pogryzienie przez więcej niż jednego pajęczaka.    

22 czerwca 2022

Neuroborelioza – co warto wiedzieć?

Borelioza – choroba z Lyme, jest chorobą odzwierzęcą – zoonozą, wywołaną krętkami rodzaju Borrelia przeniesionymi przez ukąszenie kleszcza, najczęściej Ixodes ricinus. W Europie za boreliozę odpowiedzialnych jest głównie pięć genogatunków Borrelia burgdorferi określanych jako kompleks Borrelia burgdorferi sensu lato. Spora liczba gatunków Borrelia powodujących boreliozę powoduje, że obraz kliniczny choroby jest zróżnicowany. Czym  jest neuroborelioza? Neuroborelioza jest neuroinfekcją –  postacią boreliozy, w której zaatakowany został centralny lub obwodowy układu nerwowego. W Polsce neuroborelioza jest postacią boreliozy ustępującą częstością jedynie postaci skórnej. Predyspozycję do zajęcia układu nerwowego z kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato wykazuje Borrelia garinii. Liczba przypadków neuroboreliozy jest trudna do określenia,  ponieważ wszystkie postaci boreliozy określane są wspólnym kodem ICD jako ICD-10. Jak krętki Borrelia wnikają do organizmu? Mechanizm inwazji organizmu przez krętki Borrelia jest wielokierunkowy. Najczęściej krętki przenikają drogą naczyń krwionośnych, rzadziej limfatycznych lub bezpośrednio atakują elementy układu nerwowego.  Spiralna budowa ułatwia krętkowi wnikanie do tkanek stawiających mechaniczny opór. Do układu nerwowego krętki docierają głównie  naczyniami krwionośnymi i bez problemu osadzają się korzeniach (korzonkach) nerwowych, które pozbawione są bariery krew-nerw. Do tego wyposażone są w umiejętność wyszukiwania niezbędnej dla ich wzrostu N-acetylglukozaminy, obficie występujące w tkance łącznej, a także w zdolność do aktywowania tkankowych enzymów proteolitycznych, doskonale ułatwiającą inwazję tkanek bogatych w kolagen. W ataku na układ OUN właściwości te pozwalają na  penetrację  tkanki łącznej opon mózgowo-rdzeniowych, w innych postaciach klinicznych boreliozy, wnikanie do tkanki powięzi i stawów. Wnikające do układu nerwowego krętki mogą atakować: nerwy obwodowe, wyściółkę opon i układ limfatyczny, czyli układ limfatyczny mózgu zdominowany przez komórki glejowe, usuwające zbędne komórki, neurotransmitery i substancje toksyczne. Neuroborelioza u ludzi przebiega głównie pod postacią zapalenia korzeni nerwowych i opon mózgowych. Rzadko dochodzi do zajęcia struktur głębokich mózgu. Jakie są objawy neuroboreliozy? Objawy neuroboreliozy zależne są od zaatakowanej struktury układu nerwowego i od patomechanizmu uruchomionego przez krętki. Może nim być: cytotoksyczność krętków, działanie neurotoksycznych mediatorów, stymulacja reakcji zapalnej i mechanizmów autoimmunizacyjnych. Często objawy neurologiczne są poprzedzone innymi objawami. Znajomość następstwa objawów u chorego i sytuacji częstości boreliozy w regionie  jest pomocna w prawidłowym rozpoznaniu neuroboreliozy. Zmienność objawów neuroboreliozy w czasie legła u podstaw rozróżnienia neuroboreliozy wczesnej, w okresie do 6 miesięcy od zakażenia (95% przypadków) i neuroboreliozy późnej, powyżej 6 miesięcy do nawet kilkunastu lat od zakażenia (5% przypadków). Ze względu na drogi rozprzestrzeniania się krętka objawy neuroboreliozy są różnorodne i wymagają konsultacji neurologa lub specjalisty chorób neuroinfekcyjnych. We wczesnym stadium neuroboreliozy występować może porażenie nerwu twarzowego oraz limfocytarne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i/lub mózgu. Zapalenie korzonków nerwowych i nerwów obwodowych, z kolei, powodować może objawy neuropatii obwodowej. Objawami porażenia nerwu twarzowego (porażenia Bella), łatwymi do zaobserwowania przez chorego jest: opadanie kącika ust po stronie porażonego nerwu; wygładzenie fałdu nosowo-wargowego (skośny fałd biegnący od skrzydełek nosa do kącika ust); zwiotczenie mięśnia policzkowego; ból ucha; upośledzenie łzawienia, wydzielania śliny; brak odczucia smaku w przedniej części  języka. Uszkodzenie nerwów bezpośrednio przez krętki lub przez wywołany przez nie stan zapalny, powoduje we wczesnej neuroboreliozie zapalenie nerwów obwodowych, objawiające się nerwobólami czy drętwieniem i mrowieniem w określonych regionach ciała. Występować może chroniczne zmęczenie mięśni rąk i nóg. Współistnienie porażenia nerwów czaszkowych, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i zespołu korzeniowego w neuroboreliozie nazywa się triadą Bannwartha. Późna neuroborelioza objawiać się może: symetryczną polineuropatią (zwyrodnieniem licznych nerwów powodującym, np. ubytki czucia na obu kończynach), mnogim zapaleniem pojedynczych nerwów, udarem, czy przewlekłym zapaleniem mózgu, rdzenia i opon mózgowych. Ta ostatnia postać może mieć niebezpieczny przebieg i powikłania, obejmujące porażenie mięśni, również zwieraczy czy trwałe uszkodzenie i porażenie mięśni czaszkowych. Obserwowane są zaburzenia poznawcze, pamięci, uwagi i koncentracji. Pojawiają się psychozy, stany otępienne i depresyjne. Niekiedy stwierdzane są zaburzenia słuchu czy wzroku. Jak wykryć neuroboreliozę? Ogólnie, wg Europejskiej Federacji Towarzystw Neurologicznych, EFNS (ang. European Federation of Neurological Societes) rozpoznanie neuroboreliozy OUN może być postawione w przypadku spełnienia trzech warunków: objawów neurologicznych sugerujących neuroboreliozę; pleocytozy (zapalenia) –  obecności 10-1000 limfocytów i/lub monocytów w płynie mózgowo-rdzeniowym (PMR); potwierdzenia wewnątrzoponowej  syntezy przeciwciał swoistych dla Borrelia w PMR. Rozpoznanie neuroboreliozy obejmuje badania laboratoryjne, diagnostykę obrazową, niekiedy badanie elektroencefalograficzne (EEG) i obserwację kliniczną. Istotna jest również znajomość sytuacji epidemiologicznej w regionie w którym doszło do ukąszenia przez kleszcza. Punktem wyjścia dla rozpoznania  jest wykrycie oznak zakażenia, reakcji organizmu na zakażenie  i obserwacja powikłań neurologicznych. Wykorzystanie diagnostyce neuroboreliozy tomografii komputerowej (TK) czy rezonansu magnetycznego (MR) jest dość rzadkie z powodu niespecyficzności zmian OUN. Może być istotne  w przypadku zapalenia naczyń mózgu czy korzeni nerwowych. Metody laboratoryjne rozpoznania neuroboreliozy Metody laboratoryjne rozpoznania neuroboreliozy obejmują: metody serologiczne oparte na oznaczeniu we krwi i PMR przeciwciał swoistych dla antygenów krętka (metodą ELISA, Western blotu, immunoblotu); metody molekularnej identyfikacji w PMR materiału genetycznego krętka z wykorzystaniem reakcji łańcuchowej polimerazy, PCR (ang. polymerase chain reaction) oraz testy funkcjonale pozwalające na równoczesne rozpoznanie swoistej dla krętka odpowiedzi humoralnej (identyfikacja swoistych przeciwciał) i komórkowej (identyfikacja swoistych komórek efektorowych i komórek pamięci). Wyniki PCR uzyskane w PMR wymagają ostrożnej interpretacji, gdyż metoda nie odróżnienia DNA żywych i martwych krętków, pozostałych mimo wygaśnięcia neuroinfekcji. Badania w kierunku koinfekcji odkleszczowych Równocześnie z badaniami wskazującymi na infekcję krętkami Borrelia jako na przyczynę objawów neurologicznych, wykonać można badania identyfikujące koinfekcje odkleszczowe takimi patogenami jak: Bartonella, Babesia, Yersinia, Anaplasma, Chlamydia, Mycoplasma czy Toxoplasma. W diagnostyce koinfekcji stosowana jest analogicznie metoda PCR oraz badania serologiczne. Badanie PCR wykonywane jest do 6 tygodni od zakażenia. Stwierdzenie obecności specyficznych dla antygenów krętka przeciwciał klasy IgM i IgG we krwi jest pomocne w interpretacji pojawiających się później objawów neurologicznych. Ich wadą  jest stosunkowo późna wykrywalność przeciwciał, powodująca niekiedy trudność w powiązaniu wczesnych objawów (np. porażenia nerwu VII) z neuroinfekcją. W potwierdzeniu rozpoznania neuroboreliozy zaleca się oznaczenie stosunku stężeń IgG (rzadziej IgM) PMR/surowica. Odpowiednio wysoka wielkość współczynnika wskazuje na wewnątrzoponową syntezę przeciwciał IgG (wysokie stężenie w PMR) występującą w przebiegu neuroboreliozy. Weryfikacja  swoistości wykrytych przeciwciał anty-krętkowych dokonywana jest metodą blotu, ukazującego spektrum swoistości przeciwciał. Tylko niektóre z tych antygenów krętkowych indukujących przeciwciała są specyficzne wyłącznie dla krętków rodzaju Borrelia. Funkcjonalny test LymeDetect określający równocześnie odpowiedź humoralną (obecność przeciwciał anty-krętkowych) i komórkową (obecność limfocytów T wydzielających interferon) w stosunku do antygenów krętka z jednej strony pozwala na rozpoznanie infekcji krętkiem w pierwszych trzech tygodniach) po ukąszeniu. Wykazanie  spadku stężenia przeciwciał IgG swoistych dla peptydu C6 antygenu  krętka VIsE, jest pomocne w monitorowania skuteczności leczenia boreliozy. W sytuacji, gdy stan kliniczny i wywiad przemawiają za neuroboreliozą, a klasyczne testy w kierunku swoistych przeciwciał IgG i IgM są ujemne, wykonać można badanie krążących kompleksów immunologicznych, które powodują, że przeciwciała stają się niewidoczne przez trwałe połączenie z antygenami krętkowymi indukującymi ich powstanie. Czy neuroborelioza jest wyleczalna? Tak. W leczeniu neuroboreliozy stosuje się antybiotykoterapię (m.in. cefalosporynę III generacji) przez okres 1 miesiąca i dłużej oraz leczenie objawowe i wspomagające, obejmujące niesteroidowe leki przeciwzapalne, przeciwdepresyjne i przeciwobrzękowe. Niekiedy stosuje się leczenie wspierające dotyczące infekcji odkleszczowych. Istotna jest dieta bogata w magnez, wapń czy żelazo, która powinna niwelować ewentualne deficyty tych jonów wynikłe z infekcji oraz w substancje odbudowujące kolagen (witamina C, selen), który ulega uszkodzeniu w przebiegu neuroboreliozy. Bibliografia: 1. Neuroborelioza – trudności diagnostyczne. Joanna Zajkowska, Wiesław Drozdowski; Neurologia po Dyplomie, 8, 1-10, 2013. 2. Rauer S., Kastenbauer S., Hofmann H. et al. and Consensus group: Guidelines for diagnosis and treatment in neurology – Lyme neuroborreliosis. Ger Med Sci. 2020; 18; Published online 2020 Feb 27. https://www.prorife.pl/czy-to-neuroborelioza

01 września 2020

Szczepionka na boreliozę – czy i kiedy się pojawi? Najnowsze informacje.

Borelioza to bakteryjna choroba wywoływana przez krętki z rodzaju Borrelia. Do zakażenia dochodzi wskutek ukłucia przez zakażonego kleszcza. W zależności od stadium choroby, objawy boreliozy  mogą  dotyczyć skóry, stawów, mięśnia sercowego czy układu nerwowego. Jak dotąd, zapobieganie boreliozie opiera się przede wszystkim na nieswoistych metodach takich jak: dokładne osłonięcie skóry podczas przebywania na łąkach i w lasach, stosowanie repelentów, skrupulatne oglądanie ciała po powrocie do domu i jak najszybsze pozbycie się zauważonego kleszcza oraz ochrona przed kleszczami zwierząt domowych. W ściśle określonych przypadkach można także zastosować profilaktykę poekspozycyjną w postaci jednorazowego zażycia doksycykliny. Obecnie żadna szczepionka na boreliozę nie jest dopuszczona do użytku. Czy jest szansa, że w najbliższym czasie szczepionka przeciw boreliozie umożliwi nam skuteczną ochronę przed tą chorobą? Borelioza – co to za choroba?   Borelioza z Lyme to wieloukładowa choroba wywoływana przez bakterie z rodzaju Borrelia, przenoszone przez kleszcze. Jej najbardziej typowym objawem jest rumień wędrujący (zwany też pełzającym), który może pojawić się nawet do miesiąca od momentu ukłucia przez kleszcza. Początkowo niewielka, czerwonawa zmiana powiększa się ku obwodowi (dlatego nazywamy go rumieniem wędrującym) i przyjmuje zwykle charakterystyczny, pierścieniowaty kształt z przejaśnieniem w środku. Rumieniowi mogą towarzyszyć objawy grypopodobne. Znacznie rzadszą manifestacją wczesnej boreliozy jest chłoniak limfocytowy skóry czyli czerwonosinawy, niebolesny guzek. Pojawienie się rumienia jest wystarczające do rozpoznania choroby (tzw. objaw patognomoniczny boreliozy). Niestety dość znaczny odsetek przypadków boreliozy przebiega (co najmniej kilkanaście %) bez rumienia. U pacjentów nieleczonych, rumień z reguły samoistnie zanika w ciągu miesiąca. Niestety, w ciągu kolejnych tygodni, miesięcy, a nawet lat może rozwinąć się zapalenie stawów, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie układu nerwowego czy przewlekłe zanikowe zapalenie skóry. Odpowiednie leczenie antybiotykiem we wczesnym stadium boreliozy cechuje się wysoką, ponad 90% skutecznością. Pozostali chorzy mogą jednak cierpieć na późne objawy ze strony skóry, serca, układu kostno-stawowego i układu nerwowego, a także doświadczać szeregu niespecyficznych objawów takich jak bóle mięśniowe, osłabienie, chroniczne zmęczenie czy pogorszenie pamięci i koncentracji. Zgodnie ze stwierdzeniem, że „lepiej zapobiegać niż leczyć”, wiele osób na całym świecie ma nadzieje, że skuteczna i bezpieczna szczepionka na boreliozę wkrótce będzie dostępna. Czy jest szczepionka na boreliozę? W grudniu 1998 roku, FDA (czyli amerykańska rządowa Agencja Żywności i Leków) zatwierdziła rekombinowaną szczepionkę na boreliozę LYMErix. Niestety, w związku z licznymi niedoskonałościami, wątpliwościami co do korzyści z jej stosowania oraz odnotowanymi działaniami niepożądanymi, została wycofana z rynku parę lat później, w 2002 roku. Aktualnie jedyną szczepionką przeciw boreliozie w fazie badań klinicznych jest VLA15 opracowana przez firmę Valneva. Szczepionka na boreliozę VLA15 umożliwia uodpornienie przeciwko sześciu rozpowszechnionym w Europie i Ameryce Północnej, serotypom białka powierzchniowego OspA, podczas gdy LYMErix celował jedynie w jeden serotyp. OspA jest jednym z dominujących białek powierzchniowych prezentowanych przez bakterie Borrelia. Kilka tygodni temu firma Valneva ogłosiła pozytywne rezultaty drugiej fazy badań klinicznych. Wzięło w niej udział ponad 570 zdrowych osób w wieku 18-65 lat. Wywnioskowano, że produkt wywołuje pożądaną reakcję immunologiczną, również wśród grupy osób starszych. Zastosowanie wyższych dawek substancji, w porównaniu do fazy pierwszej, wywołało silniejszą odpowiedź organizmu. Co istotne, nie zaobserwowano poważnych działań niepożądanych w żadnej grupie wiekowej. Firma Valneva podkreśla, że dotychczasowe wyniki badań są bardzo obiecujące. Szczepionka na boreliozę VLA15 wydaje się być skuteczna i bezpieczna. Wyniki uzyskane w drugiej fazie badań zostaną zanalizowane w celu zoptymalizowania dawek i ustalenia harmonogramu dalszej pracy. Borelioza – szczepionka w przygotowaniu   Jak widzisz, prace nad skuteczną i bezpieczną szczepionką na boreliozę trwają. Potrzeba jednak dalszych badań, prowadzonych na większej liczbie osób. Jeśli potwierdzą one dotychczasowe, obiecujące rezultaty, być może szczepionka trafi na rynek w ciągu kilku najbliższych lat. Pamiętaj, że póki to nie nastąpi, najlepszą formą ochrony przed boreliozą jest unikanie ukłucia przez kleszcze. Gdy wybierasz się w rejony łąkowo-leśne, zaopatrz się w środki odstraszające kleszcze i zawsze szczelnie osłaniaj ciało. Po powrocie do domu, dokładnie obejrzyj skórę (a najlepiej poproś bliską osobę o pomoc), a w razie zauważenia kleszcza, natychmiast się go pozbądź. Kleszcza możesz usunąć z pomocą specjalnego lassa, haczyków czy wąskich szczypczyków. Nie wyciskaj, nie ukręcaj, nie wydrapuj, ani nie smaruj kleszcza żadnymi substancjami – zwiększa to bowiem ilość śliny i wymiocin kleszcza wydalanych do krwi i tym samym ryzyko zakażenia. Ranę po ukłuciu jedynie zdezynfekuj, nawet jeśli w skórze pozostanie głowa kleszcza (nie wyciągaj jej wówczas na siłę). Badania w kierunku boreliozy i innych infekcji odkleszczowych znajdziesz w naszym katalogu badań.  W razie zauważenia rumienia wędrującego lub objawów grypopodobnych czy bóli stawowych etc. w okresie kilku-kilkunastu dni po ukąsaniu, koniecznie udaj się do lekarza. Bibliografia: „The Lyme vaccine: a cautionary tale” – L. E. Nigrovic, K. M. Thompson Interna Szczeklika – P. Gajewski, A. Szczeklik „Novel targets and strategies to combat borreliosis” – M. Strnad, L. Grubhoffer, R. O.M. Rego https://valneva.com/press-release/valneva-announces-positive-initial-results-for-phase-2-study-of-lyme-disease-vaccine-candidate/
Powiązane badania

Borelioza - test LymeDetect (odp. humoralna i komórkowa)
Borelioza - test LymeDetect (odp. humoralna i komórkowa). Równoczesna identyfikacja odpowiedzi humoralnej i odpowiedzi typu komórkowego swoistych dla antygenów  Borrelia burgdorferii sensu lato, pozwalająca na  rozpoznanie boreliozy już w pierwszych trzech tygodniach po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza.

Borelioza IgG
Borelioza IgG. Diagnostyka serologiczna boreliozy. Oznaczenie w surowicy krwi przeciwciał IgG swoistych dla antygenów krętków rodzaju Borrelia, stosowane w serologicznej diagnostyce boreliozy.

Borelioza IgG met. Western Blot
Borelioza IgG met. Western Blot. Potwierdzenie metodą Western blot obecności przeciwciał IgG specyficznych  dla antygenów rodzaju Borrelia w surowicy krwi, stosowane w diagnostyce serologicznej boreliozy.