14 kwietnia 2022 - Przeczytasz w 4 min

Jakie są objawy nietolerancji glutenu? Poznaj jej przyczyny i sposoby postępowania po zdiagnozowaniu

Gluten to białko występujące w pszenicy i innych zbożach, takich jak: żyto, jęczmień, orkisz i owies. Znajduje się w wielu pokarmach spożywanych na co dzień – w pieczywie, makaronie, niektórych kaszach, ale także w innych przetworzonych produktach spożywczych. Gluten jest dodawany do wypieków, aby były bardziej lepkie, puszyste i smaczne. Większość ludzi go toleruje i może spożywać nawet codziennie, jednak u niektórych po zjedzeniu produktu glutenowego pojawiają się niepożądane reakcje. Osoby z nietolerancją glutenu powinny zastosować specjalną dietę, która pomoże uniknąć problemów.

W przypadku klasycznej reakcji alergicznej na gluten objawy pojawiają się bardzo szybko po spożyciu (niekiedy po upływie minut), stąd przyczyna objawów jest łatwa do ustalenia. W przypadku celiakii, objawy manifestują się po okresie dni lub tygodni od włączenie glutenu do diety lub narastają wraz z wiekiem  i mają charakter przewlekły, trudny do powiązania ze składem diety.

Podobnie dzieje się w przypadku nietolerancji spowodowanej nieprawidłowym wchłanianiem jelitowym. Osoby z nietolerancją glutenu bez względu na mechanizm muszą stosować dietę eliminacyjną odpowiednio zbilansowaną dla zapewnienia prawidłowego odżywienia.

Objawy nietolerancji glutenu

Celiakia (choroba trzewna), wbrew obiegowemu przekonaniu, może ujawnić się w każdym wieku, inaczej mówiąc może przebiegać przez wiele lat bezobjawowo. We wczesnym dzieciństwie powoduje stan zapalny śluzówki jelita cienkiego i szereg następstw, w tym przewlekłą biegunkę. Niszczenie śluzówki jelita przez indukowane przez gluten/gliadynę przeciwciała, prowadzi do widocznego w preparatach mikroskopowych zaniku wchałaniających pokarm kosmków jelitowych.

U dorosłych objawy celiakii mają charakter objawów gastrycznych (wzdęcia, bóle brzucha, utrata masy ciała), lecz także zupełnie nieswoistych, jak: uczucie ciągłego zmęczenia, bóle głowy oraz dolegliwości skórno-stawowe. Objawy ze strony układu pokarmowego występują w celiakii u ok. 30% chorych, przede wszystkim u małych dzieci. Znaczny odsetek przypadków przebiega bezobjawowa lub słabo objawowo.

Objawy spowodowane nabytą nietolerancją glutenu o innym mechanizmie przypominają te w celiakii, przy czym ich nasilenie rośnie wraz ze wzrostem spożycia produktów zawierających gluten. W odróżnieniu od alergii na gluten, objawy nietolerancji glutenu ujawniają się po dłuższym czasie (dni lub tygodni). Ich wachlarz może być bardzo szeroki: od biegunki i wzdęć, przez zmiany skórne (wysypki) po zmiany nastroju, zmęczenie i depresję.

nietolerancja glutenu

Przyczyny nietolerancji glutenu

Przyczyną nietolerancji glutenu: celiakii i tzw. nieceliakalnej nadwrażliwości (ang. NCGS) są nieprawidłowe reakcje układu odpornościowego dotyczące przeciwciał klas IgG i IgA. Alergia na gluten jest zależna wyłącznie od swoistych przeciwciał klasy IgE! Celiakia należy do chorób autoimmunizacyjnych, czyli chorób, w których układ odpornościowy zwraca się przeciwko własnym tkankom.

Obecna w glutenie gliadyna generuje autoprzeciwciała (np. tzw. anty-tTG), które niejako przez pomyłkę, niszczą nabłonek jelita. Reakcja prowadzi do zaniku kosmków jelitowych, co z kolei utrudnia wchłanianie składników odżywczych i powoduje niedobory żywieniowe, upośledzające w skrajnych przypadkach wzrost i rozwój dzieci.

W innym wariancie nietolerancji glutenu, zaliczanym do wspomnianych NCGS, przyczyną objawów są kompleksy przeciwciał IgG swoistych dla glutenu i nietypowych produktów rozkładu glutenu, przedostających się do krążenia przez upośledzoną bariery jelitową. Kompleksy takie osadzając się w różnych lokalizacjach powodują objawy zależne od miejsca osadzenia..

Za nieprawidłowe wchłanianie jelitowe odpowiedzialne jest uszkodzenie tzw. bariery jelitowej, będące następstwem ostrych zatruć, terapii antybiotykami, nieprawidłowej flory jelitowej, zabiegów chirurgicznych, urazów, etc. Leczenie nietolerancji glutenu, bez względu na mechanizm, polega na eliminacji (czasowej lub trwałej) z diety produktów glutenowych i zastąpieniu ich pokarmami pozbawionymi tego białka. Objawy najczęściej ustępują po upływie kilku tygodni od eliminacji glutenu.

Co należy wykluczyć z diety?

Dieta bezglutenowa polega na wykluczeniu z jadłospisu produktów zawierających gluten. Bardzo ważne jest, aby wyeliminowane produkty zastąpić innymi, równie wartościowymi. Komponując posiłki, należy uważać na produkty, które mogą zawierać w składzie ukryty gluten. Najczęściej znajduje się on w wędlinach, słodyczach, czekoladzie, sosach, serach czy jogurtach.

Producenci, chcąc wyjść naprzeciw konsumentom, wprowadzają do sprzedaży produkty bezglutenowe, opatrzone znakiem przekreślonego kłosa. To znak, że są one pozbawione glutenu i mogą być spożywane przez osoby chorujące na celiakię.

Dietę bezglutenową należy wprowadzać wyłącznie po konsultacji z dietetykiem lub lekarzem dla uniknięcia ewentualnych niedoborów żywieniowych (np. deficytu witamin z grupy B).

Laboratoryjna diagnostyka nietolerancji pokarmowej

Metody serologiczne laboratoryjnej diagnostyki celiakii opierają się na pomiarze we krwi stężenia przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) w klasie IgA i IgG lub wykrywaniu we krwi autoprzeciwciał przeciw gliadynie i endomysium mięśni gładkich w obu klasach. Metody te są również przydatne w różnicowaniu nietolerancji (nadwrażliwości) pokarmowych oraz w monitorowaniu przestrzegania diety bezglutenowej u chorych na celiakię.

Genetyczna diagnostyka laboratoryjna celiakii opiera się na analizie genów – alleli (DQ2.2/DQ2.5/DQ8) kodujących antygeny układu zgodności tkankowej HLA, warunkujących ryzyko celiakii i nasilenie jej przebiegu. Posiadanie takich alleli nie przesądza o zachorowaniu, lecz świadczy o ryzyku jej ujawnienia się postaci klinicznej lub subklinicznej. Natomiast brak alleli wyklucza celiakię mimo objawów sugerujących jej obecność (różnicowanie celiakii z innymi formami nadwrażliwości).

Rozpoznanie nabytej/przejściowej nietolerancji glutenu, skutku uszkodzenia bariery jelitowej opiera się na pomiarze we krwi stężenia swoistych dla glutenu przeciwciał IgG (lub IgG4).

Bibliografia

  1. B. Przyjemska, Niebezpieczne zboża: groźny gluten, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020.
  2. M. Stępień, P. Bogdański, Nadwrażliwość na gluten – fakty i kontrowersje, „Forum Zaburzeń Metabolicznych” t. 4, 2013, s. 183–191.
  3. http://www.jchc.eu/numery/2015_1/201516.pdf, dostęp: marzec 2022 r.

Podobne artykuły

14 kwietnia 2022

Jakie są objawy nietolerancji glutenu? Poznaj jej przyczyny i sposoby postępowania po zdiagnozowaniu

Gluten to białko występujące w pszenicy i innych zbożach, takich jak: żyto, jęczmień, orkisz i owies. Znajduje się w wielu pokarmach spożywanych na co dzień – w pieczywie, makaronie, niektórych kaszach, ale także w innych przetworzonych produktach spożywczych. Gluten jest dodawany do wypieków, aby były bardziej lepkie, puszyste i smaczne. Większość ludzi go toleruje i może spożywać nawet codziennie, jednak u niektórych po zjedzeniu produktu glutenowego pojawiają się niepożądane reakcje. Osoby z nietolerancją glutenu powinny zastosować specjalną dietę, która pomoże uniknąć problemów. W przypadku klasycznej reakcji alergicznej na gluten objawy pojawiają się bardzo szybko po spożyciu (niekiedy po upływie minut), stąd przyczyna objawów jest łatwa do ustalenia. W przypadku celiakii, objawy manifestują się po okresie dni lub tygodni od włączenie glutenu do diety lub narastają wraz z wiekiem  i mają charakter przewlekły, trudny do powiązania ze składem diety. Podobnie dzieje się w przypadku nietolerancji spowodowanej nieprawidłowym wchłanianiem jelitowym. Osoby z nietolerancją glutenu bez względu na mechanizm muszą stosować dietę eliminacyjną odpowiednio zbilansowaną dla zapewnienia prawidłowego odżywienia. Objawy nietolerancji glutenu Celiakia (choroba trzewna), wbrew obiegowemu przekonaniu, może ujawnić się w każdym wieku, inaczej mówiąc może przebiegać przez wiele lat bezobjawowo. We wczesnym dzieciństwie powoduje stan zapalny śluzówki jelita cienkiego i szereg następstw, w tym przewlekłą biegunkę. Niszczenie śluzówki jelita przez indukowane przez gluten/gliadynę przeciwciała, prowadzi do widocznego w preparatach mikroskopowych zaniku wchałaniających pokarm kosmków jelitowych. U dorosłych objawy celiakii mają charakter objawów gastrycznych (wzdęcia, bóle brzucha, utrata masy ciała), lecz także zupełnie nieswoistych, jak: uczucie ciągłego zmęczenia, bóle głowy oraz dolegliwości skórno-stawowe. Objawy ze strony układu pokarmowego występują w celiakii u ok. 30% chorych, przede wszystkim u małych dzieci. Znaczny odsetek przypadków przebiega bezobjawowa lub słabo objawowo. Objawy spowodowane nabytą nietolerancją glutenu o innym mechanizmie przypominają te w celiakii, przy czym ich nasilenie rośnie wraz ze wzrostem spożycia produktów zawierających gluten. W odróżnieniu od alergii na gluten, objawy nietolerancji glutenu ujawniają się po dłuższym czasie (dni lub tygodni). Ich wachlarz może być bardzo szeroki: od biegunki i wzdęć, przez zmiany skórne (wysypki) po zmiany nastroju, zmęczenie i depresję. Przyczyny nietolerancji glutenu Przyczyną nietolerancji glutenu: celiakii i tzw. nieceliakalnej nadwrażliwości (ang. NCGS) są nieprawidłowe reakcje układu odpornościowego dotyczące przeciwciał klas IgG i IgA. Alergia na gluten jest zależna wyłącznie od swoistych przeciwciał klasy IgE! Celiakia należy do chorób autoimmunizacyjnych, czyli chorób, w których układ odpornościowy zwraca się przeciwko własnym tkankom. Obecna w glutenie gliadyna generuje autoprzeciwciała (np. tzw. anty-tTG), które niejako przez pomyłkę, niszczą nabłonek jelita. Reakcja prowadzi do zaniku kosmków jelitowych, co z kolei utrudnia wchłanianie składników odżywczych i powoduje niedobory żywieniowe, upośledzające w skrajnych przypadkach wzrost i rozwój dzieci. W innym wariancie nietolerancji glutenu, zaliczanym do wspomnianych NCGS, przyczyną objawów są kompleksy przeciwciał IgG swoistych dla glutenu i nietypowych produktów rozkładu glutenu, przedostających się do krążenia przez upośledzoną bariery jelitową. Kompleksy takie osadzając się w różnych lokalizacjach powodują objawy zależne od miejsca osadzenia.. Za nieprawidłowe wchłanianie jelitowe odpowiedzialne jest uszkodzenie tzw. bariery jelitowej, będące następstwem ostrych zatruć, terapii antybiotykami, nieprawidłowej flory jelitowej, zabiegów chirurgicznych, urazów, etc. Leczenie nietolerancji glutenu, bez względu na mechanizm, polega na eliminacji (czasowej lub trwałej) z diety produktów glutenowych i zastąpieniu ich pokarmami pozbawionymi tego białka. Objawy najczęściej ustępują po upływie kilku tygodni od eliminacji glutenu. Co należy wykluczyć z diety? Dieta bezglutenowa polega na wykluczeniu z jadłospisu produktów zawierających gluten. Bardzo ważne jest, aby wyeliminowane produkty zastąpić innymi, równie wartościowymi. Komponując posiłki, należy uważać na produkty, które mogą zawierać w składzie ukryty gluten. Najczęściej znajduje się on w wędlinach, słodyczach, czekoladzie, sosach, serach czy jogurtach. Producenci, chcąc wyjść naprzeciw konsumentom, wprowadzają do sprzedaży produkty bezglutenowe, opatrzone znakiem przekreślonego kłosa. To znak, że są one pozbawione glutenu i mogą być spożywane przez osoby chorujące na celiakię. Dietę bezglutenową należy wprowadzać wyłącznie po konsultacji z dietetykiem lub lekarzem dla uniknięcia ewentualnych niedoborów żywieniowych (np. deficytu witamin z grupy B). Laboratoryjna diagnostyka nietolerancji pokarmowej Metody serologiczne laboratoryjnej diagnostyki celiakii opierają się na pomiarze we krwi stężenia przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) w klasie IgA i IgG lub wykrywaniu we krwi autoprzeciwciał przeciw gliadynie i endomysium mięśni gładkich w obu klasach. Metody te są również przydatne w różnicowaniu nietolerancji (nadwrażliwości) pokarmowych oraz w monitorowaniu przestrzegania diety bezglutenowej u chorych na celiakię. Genetyczna diagnostyka laboratoryjna celiakii opiera się na analizie genów – alleli (DQ2.2/DQ2.5/DQ8) kodujących antygeny układu zgodności tkankowej HLA, warunkujących ryzyko celiakii i nasilenie jej przebiegu. Posiadanie takich alleli nie przesądza o zachorowaniu, lecz świadczy o ryzyku jej ujawnienia się postaci klinicznej lub subklinicznej. Natomiast brak alleli wyklucza celiakię mimo objawów sugerujących jej obecność (różnicowanie celiakii z innymi formami nadwrażliwości). Rozpoznanie nabytej/przejściowej nietolerancji glutenu, skutku uszkodzenia bariery jelitowej opiera się na pomiarze we krwi stężenia swoistych dla glutenu przeciwciał IgG (lub IgG4). Bibliografia B. Przyjemska, Niebezpieczne zboża: groźny gluten, Wydawnictwo Vital, Białystok 2020.M. Stępień, P. Bogdański, Nadwrażliwość na gluten – fakty i kontrowersje, „Forum Zaburzeń Metabolicznych” t. 4, 2013, s. 183–191.http://www.jchc.eu/numery/2015_1/201516.pdf, dostęp: marzec 2022 r.

03 stycznia 2019

Częsty ból brzucha u dziecka: alergia czy nietolerancja pokarmowa?

Kiedy u dziecka pojawia się ból brzucha – długotrwały lub powtarzający się okresowo, na opiekunach spoczywa decyzja, czy od razu zwracać się do lekarza, czy radzić sobie samemu, pilnie obserwując dziecko, a gdy interwencja lekarska okazuje się niezbędna, przekazywać zebrane obserwacje lekarzowi kompletującemu historię choroby. Należy z całą mocą podkreślić, że w przypadku ostrego i umiejscowionego w dolnej części brzucha bólu, z gorączką i innymi gwałtownymi objawami, natychmiastowy kontakt z lekarzem jest bezdyskusyjny. Niezbyt uciążliwy, epizodyczny, nie ograniczający aktywności ból brzucha, o nasileniu zależnym od rytmu posiłków i sezonowości diety, powinien być sygnałem do bacznej obserwacji podopiecznego. Gdy obok problemów gastrycznych (bólu, brzucha, nudności, utraty apetytu) występują objawy ogólne: zaburzenia przyrostu wagi, zmiany zachowania, senność, kaszel czy zmiany skórne, zasadne staje się zlecenie starannie przemyślanych diagnostycznych badań laboratoryjnych. Lekarzowi, jak wspomniano już, „gotowe” wyniki ułatwią diagnozę i wdrożenie leczenia. Opiekunom działającym na własną rękę lub we współpracy z dietetykiem, wyniki ukierunkują profilaktykę i dalszą obserwację dziecka. Za najpoważniejsze przyczyny powtarzającego się bólu brzucha u dzieci uznać można: nietolerancje glutenu lub laktozy; zaburzenie flory bakteryjnej jelit, nietolerancję pokarmową zależną od przeciwciał IgG; alergię pokarmową zależną od przeciwciał IgE oraz choroby pasożytnicze. Sprawdź ofertę pakietów badań na nietolerancje pokarmowe dostępnych w sklepie internetowym. ZOBACZ e-PAKIETY IMMUNOdiagDIETA Badania laboratoryjne w kierunku wszystkich wymienionych dolegliwości należy rozpocząć od morfologii krwi i pomiaru stężenia CRP w surowicy. Wzrost liczby białek ciałek krwi (leukocytoza), kieruje uwagę na możliwość stanu zapalnego, zakażenia, chorób pasożytniczych (infestacji pasożytniczych) lub alergii. Leukocytoza z równoczesnym wzrostem stężenia CRP, wczesnego wskaźnika zapalenia i wzrostem OB (przyśpieszeniem opadu krwinek czerwonych – erytrocytów), świadczą o stanie zapalnym. W połączeniu z bólem brzucha, wskazują konieczność natychmiastowej konsultacji lekarskiej. Nieprawidłowości morfologii dotyczące erytrocytów (np. liczba, hematokryt, hemoglobina), towarzyszące dolegliwościom brzusznym, zmęczeniu, utracie wagi itd., mogą wskazywać na nieprawidłowe wchłanianie substancji pokarmowych w jelitach lub niedobory pokarmowe związane z niezbilansowaną dietą, nieprawidłowym składem mikroflory przewodu pokarmowego (mikrobiomu, mikrobioty), nietolerancją pokarmową lub obecnością pasożytów jelitowych. Rozszerzenie diagnostyki niedoborów pokarmowych, może obejmować określenie deficytu witamin (np. grupy B), żelaza itd., określanego przez pomiar ich stężenia we krwi. Nieoceniona morfologia dostarczyć może mocnej przesłanki dla rozpoznania robaczycy (infestacji pasożytniczej). Dla robaczycy charakterystyczny jest wzrost liczby eozynofili (granulocytów kwasochłonnych). Podejrzenie wzmacnia silny wzrost całkowitego stężenia IgE (IgE całkowite, total IgE) w surowicy, choć pamiętać należy, że wzrost IgE obserwowany bywa również w alergii – uczuleniu zależnym od IgE oraz w bezobjawowej atopii (predyspozycji do nadmiernej produkcji IgE). Rozstrzygający dla rozpoznania infestacji jest wynik badania kału na pasożyty i testów serologicznych wykrywających w surowicy przeciwciała (IgG, IgM) swoiste dla antygenów pasożytów. Flora bakteryjna jelit w ostatnich latach zyskała rangę jednego z najważniejszych czynników regulujących działanie układu pokarmowego. Działa stabilizująca na przebieg wchłaniania jelitowego i ogranicza mechanizmy rozwoju nietolerancji pokarmowej zależnej od IgG. Coraz częściej traktowana jest jako odrębny organ wewnętrzny – mikrobiom oddziałujący ogólnoustrojowo. Mikrobiom ulega dewastacji głównie w wyniku doustnej antybiotykoterapii, ostrych infekcji pokarmowych lub zatruć. Dochodzi wtedy do niekorzystnych zmian proporcji gatunków pożądanych i niekorzystnych dla organizmu oraz wzrostu liczebności komórek gatunków szkodliwych. Przywracanie równowagi mikrobiomu należy monitorować badaniami mikrobiologicznymi. Materiałem do analizy mikrobiologicznej obejmującej badanie bakteriologiczne i mikologiczne jest kał. W rozważaniach przyczyn nieprawidłowego wchłaniania pokarmu i związanych z tym dolegliwości, konieczne jest uwzględnienie choroby trzewnej (celiakii) – choroby autoimmunizacyjnej, o podłożu genetycznym, stymulowanej przez białko ziaren większości zbóż: gluten. Celiakia upośledza wchłanianie pokarmu przez destrukcję kosmków jelitowych. Laboratoryjne rozpoznanie przebiegającej wieloobjawowo celiakii, opiera się na pomiarze w surowicy przeciwciał swoistych dla transglutaminazy tkankowej (IgA i IgG anty-tTG) i dla deamidowanego peptydu gliadyny. Wykluczenia celiakii dokonać można za pomocą molekularnego badania genetycznego met. PCR. Badaniem genetycznym można rozpoznać również nietolerancję cukru mlecznego – laktozy, powodowaną niedoborami enzymu laktazy. Niezwykle istotnym elementem postępowania mającego na celu wyjaśnienie przyczyn powtarzającego się bólu brzucha jest rozpoznanie (diagnostyka różnicowa) dwóch częstych nadwrażliwości pokarmowych: alergii pokarmowej (zależnej od przeciwciał IgE) i nietolerancji pokarmowej (zależnej od przeciwciał IgG). Mają wspólne objawy, niekiedy zupełnie zaskakujące. Obok przewidywalnych, jak: ból brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia czy nudności, obu towarzyszyć mogą: pokrzywka lub wysypka, kaszel, łzawienie oczu, katar, stany zapalne gardła. Nieoczekiwanie u osób dotkniętych alergią i nietolerancją pokarmową obserwować można: chroniczne zmęczenie, nerwowość, stany depresyjne i zaburzenia snu. Generalną różnicą pomiędzy alergią i nietolerancją pokarmową jest szybkość występowania objawów. W alergii pokarmowej reakcja określana jest jako natychmiastowa, gdyż objawy występują po upływie minut (do 2 godz.) od kontaktu z uczulającym pokarmem (alergenem). Nietolerancja pokarmowa zależna od IgG określana jest jako późna, gdyż objawia się nie wcześniej niż 24 godz. po spożyciu nietolerowanego pokarmu. Alergia pokarmowa na ogół dotyczy jednego rodzaju pokarmu i jest w zasadzie nieodwracalna, podczas gdy nietolerowanych składników pokarmu może być równocześnie wiele, a nietolerancja cofa się w wyniku diety eliminacyjnej lub rotacyjnej. Rozpoznanie obu dolegliwości na podstawie objawów bywa dodatkowo utrudnione przez nakładanie się pseudoalergicznych objawów nietolerancji pokarmowej i objawów współistniejącej reakcji alergicznej. Rozwiązanie dylematu alergia czy nietolerancja pokarmowa (zależna od IgG) znowu przynoszą badania laboratoryjne. I tym razem pomocna okazuje się morfologia. Za alergią przemawia wzrost liczby dwóch typów leukocytów: granulocytów kwasochłonnych – eozynofilii i granulocytów zasadochłonnych – bazofili. Przesłanką kolejną jest wzrost stężenia IgE całkowitej we surowicy, niekiedy znaczny, lecz na ogół mniejszy niż w przypadku choroby pasożytniczej. Wzrost stężenia IgE całkowitej sam przez się nie przesądza o alergii pokarmowej, lecz sygnalizuje jej ryzyko z prawdopodobieństwem proporcjonalnym do wysokości. Za nietolerancją pokarmową, z kolei, przemawiają wyniki badań flory bakteryjnej jelit, wykazujące zubożenie flory fizjologicznej, obecność drobnoustrojów nietypowych i chorobotwórczych. Wiadomo, że takie zmiany mikrobiomu jelita sprzyjają rozwojowi nietolerancji IgG-zależnej i podtrzymują jej trwanie. Czym jest nietolerancja pokarmowa zależna od przeciwciał IgG? Najogólniej polega na reakcji układu odpornościowego na niektóre produkty spożywcze stanowiące stały element diety. Nietolerancja IgG-zależna rozwija się, gdy w wyniku uszkodzenia błony jelit przez ostre stany zapalne, infekcje lub nieprawidłową florę jelitową dochodzi do wytworzenia zespołu nieszczelnego (przepuszczalnego) jelita (ang. leaky gut syndrome, increased intestinal permeability), upośledzającego selektywność wchłaniania jelitowego. W rezultacie, ściana jelita penetrowana jest przez nietypowe, duże peptydy powstałe w procesie trawienia pokarmu białkowego, które w warunkach prawidłowych są zatrzymywane. Peptydy te już w tkankach jelita wchodzą w kontakt z komórkami układu odpornościowego, indukując syntezę swoistych przeciwciał IgG. Przeciwciała takie w krążeniu wiążą „macierzysty” antygen dostarczany w kolejnych posiłkach, a powstające kompleksy antygen-przeciwciało wywołują objawy chorobowe nietolerancji, różne w zależności od miejsca oddziaływania kompleksów. Rozpoznanie nietolerancji pokarmowej zależnej od IgG polega na identyfikacji nietolerowanych składników pokarmowych (antygenów pokarmowych), jako tych, które stymulują odpowiednio wysokie stężenie swoistych przeciwciał IgG. Postępowanie diagnostyczne jest tym krótsze, im więcej rodzajów pokarmu – potencjalnych antygenów – można przeanalizować równocześnie. Dlatego zestawy (panele) testowe opracowywane do diagnostyki nietolerancji IgG-zależnej uwzględniają jednorazowo od kilkudziesięciu do nawet kilkuset (obecnie ponad 280) składników pokarmowych, obejmując praktycznie całe nasze menu. Wyniki badania, zwłaszcza w przypadku paneli najdłuższych, opatrywane są zaleceniami istotnymi dla wyleczenia lub łagodzenia objawów nietolerancji – schematami diety: eliminacyjnej lub rotacyjnej. Diety tego typu polegają na ograniczaniu kontaktu systemu odpornościowego chorego z nietolerowanym składnikiem pokarmu przez pełną eliminację z diety na dłuższy czas (eliminacja) lub przez jego wprowadzanie naprzemienne z odpowiednikami (dieta rotacyjne). W przypadku nietolerancji obejmującej liczne składniki pokarmowe zalecana jest konsultacja z dietetykiem lub lekarzem, który równocześnie wdroży odpowiednie leczenie przyczynowe nietolerancji, przykładowo, przywracając selektywność wchłaniania jelitowego. Na podobnych do opisanych dla nietolerancji pokarmowej zasadach opiera się zaawansowana diagnostyka alergii pokarmowej. Zasadnicza różnica polega na tym, że w przypadku alergii dokonuje się pomiarów stężenia swoistych przeciwciał IgE. Panele antygenów (zwanych alergenami) w diagnostyce alergii pokarmowych mogą być krótsze, ze względu na pewną łatwość typowania alergizujących składników diety, wynikającą z szybkości manifestacji objawów. Poza tym, jak dotąd, tylko w diagnostyce alergii, istnieje możliwość oceny swoistości przeciwciał w stosunku do fragmentów alergenów, stanowiących rzeczywistą przyczynę uczulenia, czyli tzw. alergenów molekularnych (molekularnych komponent alergenowych). Wskazujące na alergię pokarmową wyniki badań swoistej IgE zawsze powinny być przekazywane lekarzowi, który decyduje o dalszym leczeniu i postępowaniu. dr Tomasz Ochałek Źródła: ALLERGEN NOMENCLATURE WHO/IUIS Allergen Nomenclature Sub-Committee. http://www.allergen.org/ Muraro A., Werfel T., et al. EAACI food allergy and anaphylaxis guidelines: diagnosis and management of food allergy,  doi: 10.1111/all.12429. Epub 2014 Jun 9. Kaniewska M., Rydzewska G., Choroba trzewna u dorosłych – patogeneza, manifestacje kliniczne, współistnienie z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit i innymi chorobami o podłożu immunologicznym. Przegląd Gastroenterologiczny 2009; 4 (4): 173–177 Data publikacji online: 2009/08/28. https://www.termedia.pl/Choroba-trzewna-u-doroslych-8211-patogeneza-manifestacje-kliniczne-wspolistnienie-z-nieswoistymi-chorobami-zapalnymi-jelit-i-innymi-chorobami-o-podlozu-immunologicznym,41,13015,1,0.html Pomes A., Davies J.M., et al. WHO/IUIS Allergen Nomenclature: Providing a common language, Volume 100, August 2018, Pages 3-13. Bernardi D., Borghesan F., et al. Time to reconsider the clinical value of immunoglobulin G4 to foods? Clin Chem Lab Med 2008;46(5).

29 października 2016

IMMUNOdiagDIETA czyli jak tolerować nietolerancję?

Obserwacje i dane z piśmiennictwa wskazują, że alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa – dwie z licznych postaci nadwrażliwości pokarmowej – stanowią coraz bardziej palący problem, z którym borykają się mieszkańcy krajów wysoko rozwiniętych oraz krajów rozwijających się, choć przyczyny nadwrażliwości w obu tych obszarach są różne. Artykuł poświęcony jest nietolerancji pokarmowej, powodowanej przez wytwarzane w układzie odpornościowym, swoiste dla składników pokarmowych przeciwciała klasy IgG. Omawia także przyczyny tego typu nietolerancji a także metody diagnostyki, leczenia oraz profilaktyki. Sprawdź naszą ofertę pakietów badań dostępnych w sklepie internetowym. ZOBACZ e-PAKIETY IMMUNOdiagDIETA W nazewnictwie dotyczącym nadwrażliwości pokarmowej, istnieją rozbieżności zależne od dziedziny, reprezentowanej przez autora. Naukowa terminologia alergologiczna różni się od nazewnictwa stosowanego przez specjalistów od higieny żywienia, w innych dziedzinach medycyny i  w opracowaniach popularnych, terminy używane są dość swobodnie i często wymiennie. Podobna dowolność istnieje w tekstach przygotowywanych przez producentów testów diagnostycznych dla nietolerancji pokarmowej  i w firmowych materiałach reklamowych. By uniknąć błędów terminologicznych, w niniejszym tekście opieramy się na terminologii zgodnej z zaleceniami European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) z 2014 roku oraz zaleceniami World Allergy Organisation (WAO). Nadwrażliwość pokarmową związaną z przeciwciałami IgG określamy jako nietolerancję pokarmową. Nazwę alergia pokarmowa ograniczamy  wyłącznie dla procesów zależnych od przeciwciał klasy IgE. W mechanizmy patologiczne nietolerancji pokarmowej zależnej od IgG zaangażowane są krążące kompleksy alergenów i specyficznych dla nich IgG. W diagnostyce obu –  nietolerancji pokarmowej i alergii pokarmowej zależnej od IgE – stosuje się  termin alergen, rozumiany jako składnik pokarmu stymulującego wytwarzanie swoistych dla niego przeciwciał. Dla obu form nadwrażliwości pokarmowej, żywność rozumiana jest jako przeznaczone do spożycia przez ludzi substancje: nieprzetworzone, przetworzone lub półprodukty, w tym napoje, guma do żucia i składniki stosowane na etapie produkcji, przetwarzania lub w preparatyce żywności. Żywnością nie są kosmetyki, tytoń i leki. Rozwój nadwrażliwości pokarmowej może być wypadkową uwarunkowań genetycznych chorego, czynników środowiskowych i wspomagających – te dwie grupy nazywane są kofaktorami nadwrażliwości, inaczej czynnikami wzmagającymi nadwrażliwość. Nadwrażliwość  pokarmowa  może się rozwinąć praktycznie w każdym wieku. Prawie połowa przypadków ma charakter natychmiastowej alergii IgE zależnej, w pozostałej części mamy do czynienia głównie z nietolerancją zależną od różnych podklas przeciwciał IgG. Istnieją sugestie, że ponad 50% nietolerancji związanej z IgG wiąże się podklasami IgG1-3, a pozostałe ok. 40% z podklasą IgG4. IgG4 odgrywa również istotną rolę w tłumieniu alergii pokarmowej IgE zależnej, tak więc stanowi rodzaj pomostu pomiędzy oboma rodzajami nadwrażliwości pokarmowej. Bardzo istotna jest więc możliwość dysponowania testem pozwalającym na niezależne oznaczanie specyficznych IgG oraz niezależnie podklasy IgG4. Kluczową rolę w nietolerancji pokarmowej związanej z IgG odgrywa bariera jelitowa, znajdująca się na wewnętrznej powierzchni jelita cienkiego. Stanowi ona mechaniczną i funkcjonalną, wieloelementową barierę chroniącą nasz organizm przed wtargnięciem do układu krwionośnego nieprawidłowych produktów trawienia, chorobotwórczych bakterii lub wirusów a także elementów uszkodzonych komórek flory bakteryjnej jelit. Bariera jelitowa zatrzymuje głównie duże fragmenty peptydów, tłuszczów i węglowodanów powstałych w trakcie trawienia, a także toksyny bakteryjne, konserwanty, barwniki, itd. Elementem podstawowym bariery jelitowej są ściśle przylegające do siebie komórki nabłonka jelita cienkiego – enterocyty. Enterocyty biorą udział w procesie wchłaniania  pokarmu z jelita cienkiego do naczyń krwionośnych oraz limfatycznych. Pozostają one w ścisłym związku z komórkami układu odpornościowego. Emterocyty pokryte są tzw. „dobrymi bakteriami” – mikrobiota, charakterystycznymi dla danej osoby, które swoją obecnością uniemożliwiają kolonizację jelit przez wrogie drobnoustroje chorobotwórcze. Mikrobiota współpracują z wydzielniczymi, aktywnymi na miejscu,  przeciwciałami IgA „wymierzonymi” w ewentualnych bakteryjnych intruzów. Konsekwencją złożoności bariery jelitowej, jest różnorodność czynników mogących powodować jej destrukcję lub upośledzenie funkcji. Uszkodzenie prowadzi m.in. do stanu patologicznego zwanego zespołem jelita przesiąkliwego. Uszkodzenia mogą być wynikiem długotrwałego działania czynnika uszkadzającego: leków (np. inhibitorów pompy protonowej, niesteroidowych leków przeciwzapalnych takich jak np. aspiryna, antybiotyków, itd.) a także stresu, przewlekłych chorób nowotworowych lub autoimmunologicznych. Z drugiej strony istotne są również stosunkowo krótkotrwałe lecz drastyczne procesy, jak ostre zakażenia bakteryjne i wirusowe przewodu pokarmowego, chemioterapia lub radioterapia onkologiczna, interwencje chirurgiczne, itd. Ostatecznie osłabienie bariery jelitowej: mechaniczne (rozstępy pomiędzy enterocytami) oraz związane z dysbiozą, czyli zubożeniem naturalnej flory bakteryjnej, powoduje wnikanie do krwioobiegu, o czym już wspomniano, nietypowych produktów trawienia i endotoksemii, czyli wnikania toksyn bakteryjnych. Prowadzą one do miejscowej reakcji zapalnej, podobnej do towarzyszącej zakażeniu bakteryjnemu oraz nasilającej się niesprawności jelita. W konsekwencji dochodzi do reakcji uogólnionych związanych z powstawaniem w krwiobiegu kompleksów IgG i alergenów, rozprowadzanych przez układ  krążenia i osadzających się w różnych miejscach organizmu. Różnorodność miejsc osadzania się kompleksów powoduje różnorodność objawów wywołanych nietolerancją pokarmową tego typu. Wykazano, że kompleksy posiadają rolę sprawczą i podtrzymującą w zespole jelita nadwrażliwego w postaci biegunkowej, zaparciowej i mieszanej. U cierpiących jedynie na nietolerancję powodują biegunki, bóle brzucha, zaparcia, wzdęcia, mdłości,  a także objawy nie łączące się bezpośrednio z układem pokarmowym, jak:  migrenowe bóle głowy, zaburzenia nastroju, depresję, zaostrzenie objawów w atopowym  zapaleniu skóry, trądzik, autyzm i nadpobudliwość. Obecność tzw. utajonej nietolerancji pokarmowej związanej z IgG może być przyczyną otyłości u osób z nadwagą, utrzymującej się mimo ubogokalorycznej diety i prawidłowej aktywności fizycznej. Nadwaga może doprowadzić do insulinooporności a w konsekwencji nawet cukrzycy. Trudność w rozpoznaniu nietolerancji pokarmowej związanej z IgG, poza wspomnianą różnorodnością i niespecyficznością objawów, polega na opóźnieniu ich występowania. Reakcja na nietolerowany pokarm następuje w czasie od 24 do aż 96 godzin po spożyciu. Oznaczenia stężenia przeciwciał IgG (i/lub ich podklas) specyficznych dla alergenów pokarmowych są stosowane w rozpoznawaniu nietolerancji pokarmowej: objawowej i utajonej. Testy IMMUNOdiagDIETA są jednym z wyróżniających się wielowariantowych systemów pomiaru IgG/IgG4 stosowanych w diagnostyce nietolerancji pokarmowych. Testy IMMUNOdiagDIETA mogą być wykonywane: w celu diagnostycznym – dla wykazania nietolerancji pokarmowej i wskazania nietolerowanych alergenów; celu terapeutycznym – dla opracowania i monitorowania skuteczności diety eliminacyjnej (całkowitego wycofania nietolerowanego pokarmu na dłuższy okres) lub diety rotacyjnej (polegającej na spożywaniu uczulającego alergenu wymiennie z nieszkodliwymi zamiennikami); w celu monitorowania skuteczności terapii przez określanie zmian stężenia specyficznych przeciwciał IgG i IgG4. Powyższe cele zostały osiągnięte dzięki właściwemu doborowi alergenów pod kątem polskich nawyków żywieniowych oraz dzięki pogrupowaniu ich w zestawy o zwiększającej się liczebności (od 28 aż do 280 alergenów). Dla obu klas przeciwciał dostępny jest krótki panel 28. najczęściej spożywanych alergenów, przeznaczony do wstępnych badań przesiewowych. Dalszą diagnostykę uszczegóławia zastosowanie kolejnych, coraz dłuższych paneli: 44, 88 i 280 alergenów, które rozpoznają nietolerancje na rzadziej spożywane składniki pokarmowe i równocześnie pozwalają na opracowanie bezpiecznej diety opartej na tolerowanych przez organizm badanego zamiennikach. Testy pozwalają na optymalizację profilaktyki i personalizację diety oraz na monitorowanie skuteczności zaleconej diety poprzez powtórne oznaczenia stężenia przeciwciał i ich konfrontację z nasileniem objawów klinicznych. Jak podkreślano w testach IMMUNOdiagDIETA możliwe jest równoczesne oznaczanie alergenowo-specyficznych przeciwciał IgG i podklasy IgG4 metodą ilościową. Wyniki wyrażone są również w sposób graficzny i zaszeregowane do klas półilościowego, powszechnie akceptowanego systemu RAST: klasy O, czyli ujemnej i 6. dodatnich. Półilościowa skala RAST znacznie ułatwia interpretację wyników oznaczeń IgG, gdyż korelacja stężenia przeciwciała z nasileniem objawów, nie jest tak ścisła jak w przypadku alergii IgE. Kolejnym atutem testów IMMUNOdiagDIETA jest możliwość alternatywnego oznaczania specyficznych IgG i IgG4. Oczywiście może rodzić się pytanie, które z oznaczeń wybrać w konkretnym przypadku, lub szerzej: jakimi wskazaniami kierować się przy wyborze testu. Jak wspomniano, nietolerancja pokarmowa może być skutkiem zespołu jelita przesiąkliwego wywołanego przez czynnik o słabym nasileniu, lecz długotrwałym działaniu (np. aspiryna) lub czynnik o krótkotrwałym, lecz gwałtownym działaniu (np. ciężkie zakażenie bakteryjne przewodu pokarmowego). Z piśmiennictwa wynika, że w chronicznym zespole jelita przesiąkliwego, lepszym wskaźnikiem nietolerancji pokarmowej jest specyficzna dla nietolerowanego pokarmu podklasa IgG4. Udział procentowy IgG4 w puli IgG wzrasta wtedy ponad dziesięciokrotnie. Podobnie dzieje się w przypadku nietolerancji pokarmowej wywołanej długotrwałym spożywaniem tego samego pokarmu np. w przypadku mało urozmaiconej diety. Dodatkowym atutem oznaczeń IgG4 w stosunku do oznaczeń IgG jest klarowniejszy rozkład statystyczny wyników wykluczających lub wskazujących rozpoznawalną klinicznie nietolerancję. Przeciwciała IgG4 często występują w stężeniach zdecydowanie ujemnych (0 klasa RAST) i zdecydowanie dodatnich (V, VI klasa RAST), podczas gdy stężenia  przeciwciał IgG, częściej plasują się w klasach II i III, którym przypisuje się na ogół słabe objawy kliniczne. W przypadkach nagłej, ostrej nietolerancji z silnymi reakcjami zapalnymi, zasadne jest oznaczenie całkowitej IgG, która zdominowanej w takich przepadkach przez podklasy IgG1-3, zwane podklasami zapalnymi. Zalecany jest wtedy również pomiar CRP, wskaźnika stanu zapalnego. Dla skuteczności diagnostyki i różnicowania nadwrażliwości pokarmowych oraz skuteczności immunoterapii alergii pokarmowej zależnej od IgE, optymalne wydaje się równoczesne wykonanie oznaczeń IgG i IgG4 w małych panelach (28 alergenów) wraz z oznaczeniem swoistych IgE dla identycznego lub zbliżonego panelu alergenów. W przypadku stwierdzenia zespołu przesiąkliwego jelita, wskazane jest, poza wprowadzeniem odpowiedniej dietoterapii, przeprowadzenie diagnostyki jelitowej flory  bakteryjnej  badanego i odbudowa flory przy zastosowaniu prebiotyków (substancji typu błonnik, skrobia) oraz probiotyków (substancji zawierających odpowiednie mikroorganizmy). Istnieją dane wskazujące, że wzrost tolerancji na alergeny wywołujące alergię IgE- zależną łączy się ze wzrostem stężenia specyficznych dla tych alergenów IgG4. Zależność ta wykorzystywana jest do oceny skuteczności swoistej immunoterapii (SIT) w przypadku alergii na alergeny pokarmowe i jady owadów. dr Tomasz Ochałek Słowniczek terminów: Przeciwciała – białka wydzielane przez pobudzone limfocyty w przebiegu odpowiedzi odpornościowej; charakteryzują się zdolnością do swoistego rozpoznawania i wiązania antygenów – na ogół obcych dla organizmu substancji, stymulujących produkcję przeciwciał Alergen – antygen wywołujący alergię, termin stosowany również w przypadku składników nietolerowanego pokarmu Przeciwciała IgG – główna klasa (frakcja) przeciwciał, podstawowa dla mechanizmów odpornościowych Przeciwciała IgE – klasa przeciwciał odpowiedzialnych za reakcje alergiczne – tzw. reakcje typu natychmiastowego, inaczej zwane reakcjami  zależnymi od IgE lub IgE-zależnymi Podklasy przeciwciał – w przypadku IgG, cztery rodzaje przeciwciał o wspólnym ogólnym schemacie budowy,  lecz różnych funkcjach Flora jelitowa – gatunki bakterii zamieszkujących jelita, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, m.in. chroniące organizm przed inwazją bakterii chorobotwórczych Nadwrażliwość pokarmowa – wszelkie niepożądane (patologiczne) reakcje wywołane u danej osoby przez składniki pokarmowe nieszkodliwe dla osób zdrowych Alergia pokarmowa –nadwrażliwość pokarmowa zależna głównie od IgE (IgE-zależna), występująca bardzo szybko po kolejnym kontakcie z uczulającym pokarmem, stąd zwana nadwrażliwością natychmiastową Nietolerancja pokarmowa – nadwrażliwość pokarmowa wywołana przez mechanizmy niezależne od IgE. POBIERZ ulotkę IMMUNOdiagDIETA IgG i IgG4 POBIERZ wykaz IMMUNOdiagDIETA IgG oraz IgG4 POBIERZ przykładowy wynik badania IMMUNOdiagDIETA
Powiązane badania

IMMUNOdiagDIETA, 28 IgG
IMMUNOdiagDIETA, 28 IgG. Test przesiewowy stosowany do ustalenia przyczyn świeżej nietolerancji pokarmowej o ostrych objawach.

IgE sp. F79 - gluten (gliadyna)
IgE specyficzne F79 - gluten (gliadyna). Ilościowe, chemiluminescencyjne  oznaczenie in vitro w surowicy krwi przeciwciał klasy IgE specyficznych w stosunku do glutenu,  przydatne w diagnostyce IgE zależnej alergii pokarmowej na gluten.

Celiakia (DQ2.2/DQ2.5/DQ8) met. PCR
Celiakia (DQ2.2/DQ2.5/DQ8) met. PCR. Oznaczenie predyspozycji genetycznej celiakii (choroby trzewnej).