Cladosporium – co to jest? Pylenie, objawy, leczenie

Cladosporium to rodzaj grzybów strzępkowych z grupy pleśni, należący do organizmów najczęściej spotykanych w środowisku naturalnym i wyróżniający się wyjątkowo szerokim zasięgiem geograficznym. Zarodniki tych grzybów stanowią istotny składnik bioaerozolu atmosferycznego i są uznawane za jedne z najważniejszych alergenów grzybowych o znaczeniu klinicznym. Ich obecność w powietrzu może przyczyniać się do występowania objawów alergii wziewnej, zwłaszcza w okresach zwiększonego stężenia zarodników. Czym dokładnie jest Cladosporium, kiedy przypada szczyt sezonu zarodnikowego i w jaki sposób skutecznie kontrolować związane z tymi grzybami dolegliwości alergiczne?

Cladosporium – co to jest?

Cladosporium to grzyby mikroskopowe szeroko rozpowszechnione w środowisku naturalnym i obejmujące liczne gatunki saprofityczne oraz fitopatogenne. Do najczęściej izolowanych przedstawicieli tego rodzaju pleśni należą:

• Cladosporium herbarum
• Cladosporium cladosporioides
• Cladosporium sphaerospermum

Optymalne warunki temperaturowe dla wzrostu grzybni występują w zakresie od 18 do 28°C. Niemniej jednak rozwój tych grzybów jest możliwy także w temperaturach ujemnych, dochodzących nawet do -6°C. Jednocześnie większość gatunków nie wykazuje zdolności wzrostu w temperaturze przekraczającej 35°C. 

Podczas obserwacji mikroskopowej grzyby z rodzaju Cladosporium wykazują szereg charakterystycznych cech budowy, które umożliwiają ich identyfikację:

• tworzą gładkie, rozgałęzione strzępki, które mogą być bezbarwne lub zabarwione na odcienie brązu;
• wytwarzają struktury odpowiedzialne za produkcję zarodników (konidiofory) występujące najczęściej pojedynczo, rzadziej w niewielkich skupieniach;
• konidiofory mają zwykle barwę brązową i mogą być proste lub rozgałęzione;
• charakterystyczną cechą jest obecność ciemnobrązowej blizny konidialnej na zarodnikach;
• cylindryczne zarodniki są suche i mogą składać się z jednej, dwóch, trzech lub czterech komórek oddzielonych przegrodami, tworząc długie, rozgałęzione łańcuchy.

Ze względu na szerokie występowanie oraz potencjał alergizujący, ten rodzaj grzybów odgrywa znaczącą rolę w zarówno w ekologii, medycynie, jak i mikrobiologii środowiskowej.

Cladosporium – gdzie występuje? Naturalne źródła ekspozycji 

Obecność Cladosporium odnotowuje się na wszystkich kontynentach, w różnorodnych strefach klimatycznych, zarówno w ekosystemach lądowych, jak i w środowisku związanym z działalnością człowieka. Dzięki zdolności do efektywnej kolonizacji materiału organicznego oraz produkcji dużych ilości zarodników, grzyby te stanowią jeden z dominujących składników bioaerozolu atmosferycznego. Naturalnym rezerwuarem tych grzybów są:

• gleba – podstawowy rezerwuar grzybów, szczególnie w warstwach bogatych w materię organiczną;

• obumierające rośliny – grzyby kolonizują liście, łodygi, trawy oraz inne szczątki roślinne podlegające rozkładowi;

• uprawy rolne i ogrody – wysokie stężenia zarodników obserwuje się na terenach rolniczych oraz wśród intensywnej roślinności;

• powietrze atmosferyczne – zarodniki stanowią istotny składnik bioaerozolu i mogą być transportowane na znaczne odległości;

• pomieszczenia o wysokiej wilgotności – łazienki, piwnice, strychy, pralnie oraz inne słabo wentylowane pomieszczenia mogą być źródłem ekspozycji wewnątrz budynków;

• systemy wentylacyjne i klimatyzacyjne – w przypadku niewłaściwej konserwacji mogą gromadzić zarodniki i ułatwiać ich rozprzestrzenianie się w zamkniętych pomieszczeniach.

Cladosporium pylenie – kiedy stężenie zarodników jest najwyższe? 

Choć termin „pylenie” jest tradycyjnie stosowany w odniesieniu do roślin wytwarzających pyłek, w przypadku grzybów pleśniowych odnosi się on do okresowego uwalniania do atmosfery zarodników, które mogą pełnić funkcję alergenów wziewnych. Grzyby z rodzaju Cladosporium należą do najważniejszych źródeł aeroalergenów grzybowych w klimacie umiarkowanym, a ich zarodniki są regularnie wykrywane w powietrzu przez większą część roku. W przeciwieństwie do wielu alergenów pyłkowych, których obecność ogranicza się do określonych tygodni lub miesięcy, sezon zarodnikowy Cladosporium charakteryzuje się stosunkowo długim okresem trwania oraz znaczną zmiennością stężeń w zależności od warunków środowiskowych. 

W warunkach klimatycznych Europy Środkowej, w tym Polski, zwiększona obecność zarodników w powietrzu jest zwykle notowana od maja lub czerwca, natomiast maksymalne wartości rejestrowane są najczęściej w lipcu i sierpniu. W sprzyjających warunkach pogodowych wysokie stężenia mogą utrzymywać się również we wrześniu oraz październiku. Intensywność uwalniania zarodników pozostaje ściśle związana z czynnikami meteorologicznymi. Wzrostowi ich stężenia sprzyjają przede wszystkim umiarkowanie wysokie temperatury, obecność wilgoci oraz obfita roślinność stanowiąca naturalne podłoże dla rozwoju grzybów.

Monitorowanie aktualnych stężeń zarodników Cladosporium pozwala na lepsze planowanie aktywności na świeżym powietrzu oraz wdrażanie działań ograniczających kontakt z alergenami w okresach największego narażenia.

Warto podkreślić, że stężenie zarodników Cladosporium w powietrzu może wielokrotnie przewyższać liczbę ziaren pyłku roślin obecnych w tym samym czasie. W warunkach środowiskowych próg stężenia zarodników Cladosporium, istotny z punktu widzenia występowania objawów alergicznych w populacji polskiej, określono na 2800 zarodników/m³ powietrza. Zwiększenie stężenia do poziomu 3000 zarodników/m³ wiąże się z pojawieniem się objawów klinicznych u niemal wszystkich osób uczulonych na ten rodzaj grzybów. Z tego względu nawet krótkotrwała ekspozycja w okresie szczytu sezonu zarodnikowego może prowadzić do nasilenia objawów alergicznych u osób wykazujących nadwrażliwość na alergeny grzybów pleśniowych.

Cladosporium herbarum – co to jest i dlaczego jest ważnym alergenem?

Cladosporium herbarum jest jednym z najlepiej poznanych i najczęściej izolowanych gatunków należących do rodzaju Cladosporium. Obok Aspergillus spp. oraz Alternaria alternata zaliczany jest do najintensywniej badanych grzybów o znaczeniu alergologicznym. Gatunek ten należy do grzybów dematiowych, których cechą charakterystyczną jest obecność melaniny i innych ciemnych pigmentów w ścianie komórkowej, nadających koloniom oliwkowozielone lub brunatne zabarwienie. Znaczenie C. herbarum w alergologii wynika przede wszystkim z wysokiego potencjału uczulającego jego zarodników oraz obecności licznych alergenów białkowych zdolnych do indukowania odpowiedzi immunologicznej zależnej od przeciwciał klasy IgE. Alergeny tego gatunku zostały szczegółowo scharakteryzowane, a część z nich uznano za główne komponenty odpowiedzialne za rozwój alergii wziewnej. Do najlepiej poznanych należy alergen Cla h 8, który stanowi istotny marker uczulenia na grzyby z rodzaju Cladosporium.

Ekspozycja na zarodniki C. herbarum może prowadzić do wystąpienia różnorodnych objawów klinicznych, obejmujących przede wszystkim schorzenia układu oddechowego, takie jak alergiczny nieżyt nosa, astma oskrzelowa czy zapalenie płuc. Ponadto wykazano związek pomiędzy uczuleniem na ten gatunek grzyba a występowaniem atopowego zapalenia skóry. Szacuje się, że częstość uczulenia na C. herbarum w populacji ogólnej wynosi około 8%, natomiast wśród pacjentów chorujących na astmę odsetek ten może sięgać nawet 20%, co podkreśla istotną rolę tego gatunku w patogenezie chorób alergicznych.

Objawy alergii na Cladosporium – jak rozpoznać uczulenie?

Cladosporium uznawany jest za istotny alergen, mający znaczenie w patogenezie alergicznego nieżytu nosa, astmy oskrzelowej oraz innych chorób o podłożu atopowym. Mechanizm rozwoju alergii opiera się na nieprawidłowej odpowiedzi układu immunologicznego na białka obecne w zarodnikach grzyba, które u osób predysponowanych prowadzą do reakcji nadwrażliwości typu natychmiastowego (IgE-zależnej). Po kontakcie z alergenem dochodzi do uwolnienia mediatorów stanu zapalnego, odpowiedzialnych za wystąpienie charakterystycznych objawów klinicznych, do których należą:

• napadowe kichanie i wodnisty katar
• uczucie zatkanego nosa
• spływanie wydzieliny po tylnej stronie gardła
• zaczerwienienie spojówek
• świąd i pieczenie oczu 
• łzawienie oczu 
• napadowy kaszel
• uczucie ucisku w klatce piersiowej
• świszczący oddech 
• duszności o różnym stopniu nasilenia (zaostrzenie astmy oskrzelowej)
• atopowe zapalenie skóry
• przewlekłe zmęczenie 
• pogorszenie koncentracji 
• zaburzenia jakości snu związane z utrzymującą się niedrożnością nosa
• obniżenie komfortu codziennego funkcjonowania

Nasilenie dolegliwości jest uzależnione od stopnia uczulenia, czasu ekspozycji oraz indywidualnej reaktywności organizmu.

Cladosporium alergia krzyżowa – z jakimi alergenami może współwystępować?

Alergia na grzyby pleśniowe z rodzaju Cladosporium może współwystępować z uczuleniem na inne alergeny środowiskowe, a w niektórych przypadkach również wiązać się ze zjawiskiem reaktywności krzyżowej. Alergia krzyżowa występuje wówczas, gdy układ immunologiczny rozpoznaje podobne struktury białkowe obecne w różnych źródłach alergenów, co prowadzi do reakcji immunologicznej mimo kontaktu z odmiennym czynnikiem uczulającym. Zjawisko to jest szczególnie istotne w diagnostyce alergologicznej, ponieważ może wpływać na interpretację wyników badań oraz przebieg choroby u pacjenta. W przypadku Cladosporium mechanizmy alergii krzyżowej są mniej poznane niż w przypadku pyłków roślin czy alergenów pokarmowych, jednak badania wykazały istnienie podobieństw strukturalnych pomiędzy niektórymi białkami innych grzybów pleśniowych, drożdży i bakterii. W rezultacie osoby uczulone na Cladosporium mogą wykazywać dodatnie wyniki badań również
w odniesieniu do innych gatunków grzybów, nawet jeśli nie miały z nimi istotnej ekspozycji środowiskowej. U wielu pacjentów obserwuje się tzw. polisensytyzację, czyli jednoczesne uczulenie na kilka niezależnych alergenów obecnych w środowisku.

Największe znaczenie kliniczne mają podobieństwa pomiędzy alergenami Cladosporium a innymi grzybami pleśniowymi obecnymi w powietrzu:

Spośród wymienionych grzybów szczególne znaczenie kliniczne ma Alternaria alternata, ponieważ uczulenie na oba rodzaje grzybów jest stosunkowo często stwierdzane u tych samych pacjentów. Wynika to zarówno z możliwej reaktywności krzyżowej, jak i podobnych warunków środowiskowych sprzyjających ekspozycji na ich zarodniki.

Diagnostyka alergii na Cladosporium – jakie badania wykonać?

Sama obecność objawów nie pozwala na jednoznaczne rozpoznanie alergii na Cladosporium. Potwierdzenie diagnozy wymaga przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki alergologicznej obejmującej szczegółowy wywiad medyczny oraz badania wykrywające obecność swoistych przeciwciał IgE skierowanych przeciwko alergenom grzybów pleśniowych. Coraz większe znaczenie zyskuje również diagnostyka molekularna, umożliwiająca identyfikację konkretnych komponentów alergenowych i dokładniejszą ocenę profilu uczulenia. W diagnostyce laboratoryjnej alergii na Cladosporium wykorzystuje się między innymi oznaczenie stężenia swoistych przeciwciał IgE przeciwko alergenowi Cladosporium herbarum (M2), wykonywane metodami immunochemicznymi. Badanie to pozwala na potwierdzenie obecności uczulenia na jeden z najczęściej występujących gatunków tego rodzaju grzybów. Zastosowanie znajdują również wieloalergenowe panele diagnostyczne, takie jak pakiet pleśni oznaczany metodą ImmunoCAP, umożliwiający jednoczesną ocenę obecności swoistych przeciwciał IgE wobec kilku najważniejszych alergenów grzybów pleśniowych. Takie podejście zwiększa czułość diagnostyki oraz ułatwia identyfikację współistniejących uczuleń na różne gatunki grzybów środowiskowych.

Cladosporium – odczulanie. Czy immunoterapia jest skuteczna?

Immunoterapia alergenowa, potocznie określana jako odczulanie, jest jedyną metodą leczenia przyczynowego chorób alergicznych IgE-zależnych. Obecnie dostępne dane naukowe wskazują, że skuteczność immunoterapii alergenowej w przypadku uczulenia na Cladosporium nie została udokumentowana w takim stopniu jak dla innych aeroalergenów. Wynika to przede wszystkim z: 

• dużej zmienności alergenów grzybowych pomiędzy poszczególnymi gatunkami
  i szczepami;
• trudności w standaryzacji preparatów alergenowych;
• ograniczenia liczby badań klinicznych; 
• częstego współwystępowania uczuleń na wiele alergenów środowiskowych;
• różnic w ekspozycji środowiskowej wynikających z lokalnych warunków klimatycznych i sezonowych.

Współczesne rekomendacje alergologiczne wskazują, że podstawę postępowania u pacjentów uczulonych na Cladosporium stanowią:

• ograniczenie ekspozycji na alergeny grzybów pleśniowych;
• farmakoterapia objawowa, dostosowana do rodzaju i nasilenia dolegliwości;
• regularna kontrola alergologiczna, szczególnie u pacjentów z astmą oskrzelową.

Jakie leczenie stosuje się najczęściej?

W praktyce klinicznej leczenie alergii na Cladosporium opiera się przede wszystkim na terapii objawowej, której celem jest kontrolowanie stanu zapalnego i łagodzenie dolegliwości związanych z ekspozycją na alergeny. W zależności od obrazu klinicznego mogą być stosowane:

• leki przeciwhistaminowe;
• donosowe glikokortykosteroidy;
• preparaty stosowane w leczeniu alergicznego zapalenia spojówek;
• leki wykorzystywane w leczeniu astmy oskrzelowej;
• działania profilaktyczne ograniczające kontakt z alergenami.

Mgr Karolina Hejnar