Czym jest grzybica potnicowa? Jak się objawia?

Grzybica potnicowa jest w nomenklaturze medycznej określana jako dyshydrotyczna postać grzybicy stóp (tinea pedis dyshidrotica). Określenie „dyshydrotyczna” odnosi się do podobieństwa zmian do tych występujących w dyshydrozie (wyprysku potnicowym), ale jednoznacznie wskazuje na grzybiczą etiologię. Rzadziej określa się ją mianem wyprysku potnicowego o podłożu grzybiczym, a w języku potocznym funkcjonuje nazwa „grzybica typu potówki”. Jest to grzybicze zakażenie skóry, wywołane przez dermatofity, najczęściej z gatunku Trichophyton rubrum i Trichophyton interdigitale. Kluczowe jest odróżnienie jej od idiopatycznego wyprysku potnicowego (pompholyx), który ma podłoże nieinfekcyjne, często alergiczne lub związane z nadpotliwością, ale którego obraz kliniczny może być niemal identyczny. Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie dla wdrożenia prawidłowego leczenia.

Kogo dotyczy grzybica potnicowa?

Schorzenie dotyka głównie osób dorosłych, aktywnych fizycznie, a także osób narażonych na długotrwałą wilgoć i okluzję stóp. Częściej występuje u mężczyzn. Szacuje się, że grzybica stóp jest jednym z najczęstszych zakażeń grzybiczych na świecie i może dotyczyć 15–25% populacji ogólnej. Dokładna częstość występowania postaci potnicowej jest trudna do ustalenia ze względu na częste błędy diagnostyczne, jednak szacuje się, że stanowi ona 5–20% wszystkich przypadków grzybicy stóp. Czynnikami ryzyka są: nadmierna potliwość (hyperhidrosis), noszenie nieprzewiewnego obuwia, częste korzystanie z basenów, saun i siłowni, urazy mechaniczne naskórka oraz zaburzenia krążenia obwodowego i odporności.

Przyczyny i patogeneza grzybicy potnicowej

Bezpośrednią przyczyną są wspomniane dermatofity – grzyby wykazujące powinowactwo do keratyny obecnej w warstwie rogowej naskórka, paznokciach i włosach. W postaci potnicowej reakcja zapalna jest wyjątkowo nasilona. Często zakażenie pierwotne, nawet skąpoobjawowe, zlokalizowane jest w przestrzeniach międzypalcowych stóp, a zmiany potnicowe na sklepieniu stopy, bocznych powierzchniach palców czy nawet na dłoniach (zwykle jednostronnie) są reakcją alergiczną na te grzyby.

Obraz kliniczny grzybicy potnicowej – objawy

Grzybica potnicowa prezentuje się jako nagłe pojawienie się licznych, drobnych (1-3 mm), głębokich pęcherzyków wypełnionych początkowo treścią surowiczą. Skóra jest żywoczerwona, napięta, a zmianom towarzyszy uporczywy, często bardzo silny świąd. Pęcherzyki mogą z czasem zlewać się i pękać, prowadząc do złuszczania naskórka oraz powstawania nadżerek. Lokalizacja jest typowa: w ponad 80% przypadków dotyczy stóp, ze szczególnym uwzględnieniem wewnętrznych łuków stóp, sklepień i brzegów bocznych palców. Znacznie rzadziej (ok. 10-15% przypadków) proces obejmuje dłonie, najczęściej w sposób asymetryczny. Jednoczesne zajęcie stóp i dłoni występuje u mniejszego odsetka chorych. Podejrzenie grzybicy potnicowej powinno paść zawsze w przypadku nawracających, świądowych wykwitów pęcherzykowych w typowych lokalizacjach, zwłaszcza jeśli u pacjenta stwierdza się również inne formy grzybicy stóp (np. międzypalcową, złuszczającą) lub grzybicę paznokci (onychomycosis).

Złotym standardem diagnostycznym, umożliwiającym różnicowanie z wypryskiem potnicowym, pozostaje badanie mikologiczne. Materiał do badania (łuski naskórka, pokrywki pęcherzyków) pobiera się jałową łopatką lub nożyczkami. Następnie wykonuje się bezpośrednie badanie mikroskopowe preparatu, które często ujawnia strzępki grzybni. Kluczowym, choć czasochłonnym etapem, jest posiew mikologiczny na podłożach Sabourauda z dodatkiem antybiotyków, pozwalający na identyfikację gatunku dermatofitu i wykluczenie rzadszych patogenów, np. drożdżaków. Ujemny wynik badania mikologicznego w kierunku dermatofitów przy dodatnim wywiadzie i obrazie klinicznym skłania ku rozpoznaniu idiopatycznego wyprysku potnicowego.

Leczenie grzybicy potnicowej

Leczenie grzybicy potnicowej jest dwutorowe i wymaga konsekwencji. Podstawę stanowi terapia przeciwgrzybicza ukierunkowana na eradykację dermatofitu. W przypadku ograniczonych zmian stosuje się miejscowe leki przeciwgrzybicze z grupy azoli (np. klotrimazol, ekonazol, ketokonazol), alliloamin (terbinafina) lub cyklopiroksolaminy. Ze względu na głębokie usadowienie pęcherzyków, preparaty w postaci kremów, maści lub sprayu należy stosować dokładnie i przez okres zalecany przez lekarza (zwykle 2-4 tygodni, a czasem dłużej), nawet po ustąpieniu objawów. W przypadkach rozległych, nawracających lub opornych na leczenie miejscowe, a także przy współistniejącej grzybicy paznokci, niezbędna jest terapia systemowa. Lekami pierwszego wyboru są pochodne azolowe (itrakonazol, flukonazol) lub terbinafina w doustnych schematach przyjmowanych przez kilka tygodni. Terapii przeciwgrzybiczej często towarzyszy leczenie objawowe ukierunkowane na redukcję stanu zapalnego i świądu, z zastosowaniem miejscowych glikokortykosteroidów o średniej sile działania przez krótki, ściśle kontrolowany okres. Należy podkreślić, że samo stosowanie sterydów bez leku przeciwgrzybiczego jest błędem, który może zaostrzyć infekcję.

Domowe sposoby i profilaktyka 

Domowe sposoby mają charakter wyłącznie wspomagający i nie są w stanie zastąpić leczenia farmakologicznego. Mogą obejmować krótkotrwałe (kilkuminutowe) chłodne okłady z fizjologicznego roztworu soli lub wody z dodatkiem środków odkażających (np. nadmanganianu potasu w bardzo rozcieńczonym roztworze), które łagodzą świąd i wysięk. Bezwzględnie należy unikać przekłuwania pęcherzyków. Ze względu na dużą tendencję schorzenia do nawrotów, kluczowa staje się konsekwentna profilaktyka przeciwgrzybicza, która zmniejsza ryzyko ich występowania. Dlatego też zaleca się: 

• dokładne osuszanie stóp po kąpieli, szczególnie przestrzeni międzypalcowych, 
• noszenie przewiewnego obuwia z naturalnych materiałów oraz bawełnianych lub funkcyjnych skarpet, 
• zmianę obuwia i skarpet w ciągu dnia, 
• używanie klapek w publicznych przebieralniach, na basenach, 
• regularną dezynfekcję obuwia środkami przeciwgrzybiczymi w sprayu, 
• pranie ręczników i skarpet w wysokiej temperaturze (min. 60°C), 
• w przypadku nadpotliwości skuteczne może być stosowanie antyperspirantów do stóp z chlorkiem glinu lub zabiegi specjalistyczne.

Podsumowując, grzybica potnicowa jest wyraźnie wyodrębnioną, choć diagnostycznie wymagającą postacią infekcji dermatofitowej. Jej rozpoznanie opiera się na ścisłej korelacji obrazu klinicznego z dodatnim wynikiem badania mikologicznego. Prawidłowa diagnostyka różnicowa z wypryskiem potnicowym jest warunkiem skutecznego leczenia, które łączy terapię przeciwgrzybiczą z doraźnym opanowaniem stanu zapalnego. Dla pacjenta kluczowe jest zrozumienie przewlekłego i nawrotowego charakteru schorzenia oraz ścisłe stosowanie się do zaleceń terapeutycznych i profilaktycznych, co stanowi podstawę długotrwałej remisji.

Mgr Kinga Dworak