Czym jest nadpłytkowość samoistna i jak się objawia, jak diagnozuje?

Nadpłytkowość samoistna – co to jest? Nadpłytkowość samoistna (ang. essential thrombocythemia, ET) należy do grupy chorób mieloproliferacyjnych, czyli schorzeń układu krwiotwórczego, w których dochodzi do nadmiernej produkcji jednego lub kilku typów komórek krwi w szpiku kostnym. Ma ona charakter choroby nowotworowej i charakteryzuje się znacznym zwiększeniem liczby płytek krwi – zwykle powyżej 450 G/l. Zjawisko to wynika ze wzmożonego i niekontrolowanego namnażania się megakariocytów, czyli dużych komórek szpiku kostnego, w wyniku ich fragmentacji powstają trombocyty, czyli płytki krwi.

Nadpłytkowość samoistna – czy to nowotwór złośliwy?

Aby lepiej zrozumieć znaczenie tej choroby, warto przypomnieć funkcje płytek krwi w organizmie. Trombocyty odgrywają kluczową rolę w procesie hemostazy, czyli utrzymania prawidłowego krzepnięcia krwi. Ponadto uczestniczą w regulacji procesów naprawczych w naczyniach krwionośnych, między innymi poprzez stymulowanie wzrostu komórek śródbłonka oraz komórek mięśni gładkich naczyń. W przypadku uszkodzenia naczynia krwionośnego płytki krwi, we współdziałaniu z białkiem fibryną, tworzą skrzep, który zamyka miejsce uszkodzenia i zapobiega dalszej utracie krwi.

Nadpłytkowość samoistna należy do grupy tzw. nowotworów mieloproliferacyjnych, czyli chorób, w których dochodzi do klonalnego (pochodzącego od jednej zmienionej komórki) i niekontrolowanego namnażania się komórek układu krwiotwórczego w szpiku kostnym. Z tego powodu według klasyfikacji WHO jest zaliczana do przewlekłych nowotworów mieloproliferacyjnych.

Mimo że jest to nowotwór, choroba często:

• rozwija się bardzo powoli,
• przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo,
• wielu pacjentów ma prawie prawidłową długość życia przy odpowiednim leczeniu.

Nadpłytkowość samoistna – objawy

Nadpłytkowość samoistna przez wiele lat może przebiegać bezobjawowo, a pierwsze symptomy często pojawiają się dopiero wraz z postępem choroby. Ich charakter i nasilenie zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania schorzenia, liczby płytek krwi oraz stopnia zaburzeń ich funkcji.

Do najczęstszych objawów należą:

• zaburzenia krążenia w małych i dużych naczyniach krwionośnych:
  • mogą one manifestować się m.in. bólami i zawrotami głowy;
• parestezjami (czyli uczuciem mrowienia lub drętwienia kończyn), 
• przejściowymi zaburzeniami widzenia. 

U niektórych pacjentów obserwuje się również objawy neurologiczne, takie jak drgawki czy napady padaczkowe.

W przebiegu choroby mogą pojawiać się także zmiany skórne, w tym owrzodzenia oraz erytromelalgia – charakterystyczny, bolesny rumień kończyn związany z zaburzeniami mikrokrążenia. Zwiększona liczba płytek krwi sprzyja również powikłaniom zakrzepowym, które mogą prowadzić do rozwoju objawów choroby niedokrwiennej serca.

Rzadziej występują krwawienia z błon śluzowych oraz z przewodu pokarmowego. U części chorych (około 20–50%) stwierdza się także umiarkowane powiększenie śledziony.

Nadpłytkowość samoistna – diagnostyka

Do tej pory nie udało się wskazać jednego, charakterystycznego markera genetycznego lub biologicznego, który jednoznacznie potwierdzałby rozpoznanie nadpłytkowości samoistnej. Dlatego w praktyce diagnostyka tej choroby polega przede wszystkim na wykluczeniu innych przyczyn prowadzących do zwiększenia liczby płytek krwi.

Podstawowym badaniem wykonywanym w takim przypadku jest morfologia krwi. U osób z nadpłytkowością samoistną stwierdza się wyraźnie podwyższoną liczbę płytek krwi. Często obserwuje się również zmiany w ich budowie – trombocyty mogą mieć nieprawidłowy kształt lub wielkość.

Ważnym elementem diagnostyki jest także ocena szpiku kostnego. W biopsji aspiracyjnej można zauważyć zwiększoną liczbę komórek oraz intensywne namnażanie się megakariocytów, czyli komórek odpowiedzialnych za produkcję płytek krwi. Często występują również megakariocyty o bardzo dużych rozmiarach. W badaniu trepanobiopsyjnym szpiku czasami stwierdza się także niewielkie włóknienie jego struktury.

W diagnostyce wykorzystuje się również badania cytogenetyczne i molekularne, które pozwalają wykryć nieprawidłowości w materiale genetycznym komórek. U części pacjentów stwierdza się m.in. mutację w genie JAK2 lub zwiększoną ekspresję genu PRV1.

Lekarz może dodatkowo zlecić inne badania laboratoryjne, takie jak oznaczenie stężenia kwasu moczowego, aktywności dehydrogenazy mleczanowej (LDH) czy poziomu trombopoetyny (TPO) w surowicy. U około jednej czwartej chorych obserwuje się podwyższony poziom kwasu moczowego oraz zwiększone stężenie trombopoetyny.

Jednym z największych wyzwań diagnostycznych jest odróżnienie nadpłytkowości samoistnej od innych chorób krwi, które mogą dawać podobne wyniki badań. Należą do nich m.in. czerwienica prawdziwa we wczesnym stadium, przewlekła białaczka szpikowa, mielofibroza oraz zespół mielodysplastyczny. Choroby te mogą mieć podobny obraz laboratoryjny oraz zbliżone cechy komórek szpiku kostnego, dlatego właściwe rozpoznanie jest bardzo ważne dla wyboru odpowiedniego leczenia.

W diagnostyce należy także uwzględnić tzw. nadpłytkowość wtórną (reaktywną), czyli stan, w którym liczba płytek krwi zwiększa się w odpowiedzi na inne choroby lub czynniki. Może ona występować m.in. w przebiegu niedokrwistości z niedoboru żelaza, chorób nowotworowych – zwłaszcza nowotworów trzustki i płuc – a także chorób zapalnych i infekcyjnych. Podwyższona liczba płytek może pojawić się również po dużej utracie krwi, po usunięciu śledziony, u dawców krwi oraz w przebiegu niedokrwistości hemolitycznej.

Nadpłytkowość samoistna – leczenie

Decyzja o rozpoczęciu leczenia zależy od kilku czynników, takich jak liczba płytek krwi oraz indywidualne ryzyko powikłań. U większości pacjentów stosuje się kwas acetylosalicylowy w małej dawce (75–100 mg dziennie), o ile nie ma przeciwwskazań. Lek ten zmniejsza ryzyko powstawania zakrzepów poprzez ograniczenie zlepiania się płytek krwi.

Jeśli liczba płytek jest bardzo wysoka (powyżej 1500 × 10⁹/l), najpierw stosuje się leczenie obniżające ich poziom, a dopiero później włącza kwas acetylosalicylowy. W przypadku nietolerancji leczenia możliwe jest zastosowanie innego leku przeciwpłytkowego. 

Niektóre leki przeciwzakrzepowe, takie jak heparyna, nie są zwykle stosowane w tej chorobie profilaktycznie, ponieważ mogą zwiększać ryzyko krwawień. W części przypadków konieczne jest także tzw. leczenie cytoredukcyjne, którego celem jest zmniejszenie liczby płytek krwi. Najczęściej stosuje się je u pacjentów z większym ryzykiem powikłań, np. u osób powyżej 60. roku życia, z bardzo wysoką liczbą płytek lub u tych, którzy wcześniej przebyli zakrzepicę czy samoistne krwawienia.

Nadpłytkowość samoistna – rokowania

Rokowanie w nadpłytkowości samoistnej jest zazwyczaj dobre, zwłaszcza przy odpowiednim leczeniu i regularnej kontroli lekarskiej. Choroba najczęściej ma przewlekły i powoli postępujący przebieg, dlatego wielu pacjentów może prowadzić normalne życie przez wiele lat, a nawet dziesięcioleci od momentu rozpoznania. Najważniejszym zagrożeniem w przebiegu choroby są powikłania zakrzepowe, takie jak udar mózgu czy zawał serca, które wynikają z nadmiernej liczby płytek krwi oraz ich nieprawidłowego funkcjonowania. U niektórych chorych mogą również występować krwawienia, szczególnie gdy liczba płytek jest bardzo wysoka.

W niewielkim odsetku przypadków choroba może z czasem ulec progresji do innych schorzeń układu krwiotwórczego. Najczęściej jest to mielofibroza, a znacznie rzadziej rozwija się ostra białaczka szpikowa lub zespół mielodysplastyczny.

Na rokowanie wpływa przede wszystkim:

• wiek pacjenta, 
• obecność chorób sercowo-naczyniowych 
• oraz wcześniejsze epizody zakrzepowe. 

Wczesne rozpoznanie choroby, odpowiednia profilaktyka przeciwzakrzepowa oraz właściwe leczenie pozwalają znacząco zmniejszyć ryzyko powikłań i poprawić jakość życia pacjentów.

Nadpłytkowość samoistna – dieta

Dieta pełni rolę wspomagającą leczenie i ma przede wszystkim zmniejszać ryzyko powikłań zakrzepowych. Zaleca się stosowanie zasad diety śródziemnomorskiej: spożywanie warzyw, owoców, produktów bogatych w kwasy omega-3 (ryby, orzechy, siemię lniane) oraz zdrowych tłuszczów roślinnych (oliwa z oliwek). Korzystne są także produkty o niskim indeksie glikemicznym i umiarkowane ilości gorzkiej czekolady. Należy ograniczać tłuszcze nasycone i trans, przetworzoną żywność oraz cukry proste. Ważny jest również zdrowy styl życia: rzucenie palenia, regularna aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała.

Dieta wspiera leczenie farmakologiczne i nie zastępuje konsultacji lekarskiej!

Mgr Monika Mazur