Czym jest skleroza? Jakie daje objawy i jak ją zdiagnozować?

Skleroza, często nazywana otępieniem starczym, to złożony proces neurologiczny prowadzący do utraty pamięci, trudności w koncentracji i problemów w codziennym funkcjonowaniu. Choroba dotyka głównie osoby starsze, ale może pojawiać się wcześniej w wyniku chorób metabolicznych, urazów mózgu lub zaburzeń naczyniowych. Wczesne rozpoznanie i odpowiednie wsparcie pozwalają spowolnić postęp choroby i zachować samodzielność na dłużej.

Czym jest skleroza?

W potocznym rozumieniu skleroza oznacza utratę pamięci i spadek funkcji poznawczych, najczęściej związany z procesem starzenia się mózgu lub chorobami otępiennymi. Termin ten jest często używany zamiennie z określeniami „otępienie starcze” lub „demencja”, choć w literaturze medycznej precyzuje się go jako postępujące zaburzenia pamięci i innych funkcji poznawczych, które wpływają na codzienne życie.

Skleroza obejmuje zarówno pamięć krótkotrwałą, jak i długotrwałą, funkcje językowe, orientację przestrzenną, uwagę i zdolność planowania. Zjawisko to występuje szczególnie w populacji osób starszych – dotyczy najczęściej pacjentów po 60. roku życia. Zaburzenia pamięci mogą jednak pojawić się wcześniej w wyniku urazów czy chorób.

Jakie mogą być przyczyny sklerozy?

Skleroza to proces degeneracyjny mózgu, który prowadzi do zaniku komórek nerwowych (neuronów) i osłabienia połączeń synaptycznych (wyspecjalizowanych złączy, które umożliwiają komunikację między neuronami oraz między neuronami a innymi komórkami). Istotne dla pamięci obszary mózgu, takie jak hipokamp, płaty czołowe, struktury układu limbicznego i istota biała, ulegają stopniowej degeneracji. W efekcie zaburzeniu ulega przewodzenie impulsów nerwowych i koordynacja funkcji poznawczych.

Główne przyczyny sklerozy

Naturalny proces starzenia się
Z wiekiem zmniejsza się liczba neuronów i połączeń synaptycznych, spada neuroplastyczność mózgu, co prowadzi do pogorszenia pamięci krótkotrwałej i utrudnia przyswajanie nowych informacji.

Choroby naczyniowe
Przewlekłe nadciśnienie, miażdżyca, cukrzyca i udary powodują niedokrwienie mózgu i przyspieszają proces utraty funkcji poznawczych. W takich przypadkach mówi się o otępieniu naczyniowym, które różni się mechanizmem od otępienia starczego lub choroby Alzheimera.

Choroby metaboliczne i endokrynologiczne
Niedoczynność tarczycy, cukrzyca, hipowitaminozy (szczególnie witaminy B12 i D) oraz zaburzenia lipidowe zwiększają ryzyko degeneracji neuronów.

Choroby neurodegeneracyjne
W chorobie Alzheimera obserwuje się gromadzenie patologicznych białek (beta-amyloid, tau), co prowadzi do śmierci neuronów i charakterystycznego zaniku hipokampu. Choroba Parkinsona i otępienie czołowo-skroniowe również wpływają na pamięć, planowanie i kontrolę emocji.

Urazy mózgu i infekcje
Wstrząśnienie, zapalenie mózgu czy przewlekłe infekcje wirusowe mogą uszkadzać tkankę nerwową i zaburzać funkcje poznawcze.

Czynniki genetyczne i środowiskowe
Historia rodzinna z chorobami otępiennymi zwiększa ryzyko sklerozy, jednak sama genetyka nie determinuje choroby. Styl życia, dieta, aktywność fizyczna i obecność chorób współistniejących mają duże znaczenie.

Jakie są objawy sklerozy? Jak ją rozpoznać?

Objawy sklerozy rozwijają się stopniowo i mogą obejmować wiele sfer funkcjonowania mózgu.

Zaburzenia pamięci

Najczęściej dotyczy pamięci krótkotrwałej – zapominanie niedawnych wydarzeń, trudności w przypomnieniu sobie imion czy dat. W miarę postępu choroby pojawiają się zaburzenia pamięci długotrwałej.

Zaburzenia koncentracji i uwagi

Osoby dotknięte sklerozą mają problem z utrzymaniem koncentracji, szybko się rozpraszają i męczą intelektualnie.

Zaburzenia funkcji wykonawczych

Trudności w planowaniu, organizowaniu zadań, podejmowaniu decyzji i kontroli emocji mogą ograniczać samodzielność i prowadzić do problemów w pracy lub w codziennym życiu.

Zaburzenia językowe i orientacyjne

Pojawiają się problemy ze znajdowaniem słów, określaniem czasu i miejsca, dezorientacja w znanych miejscach oraz trudności w wykonywaniu znanych czynności.

Zmiany emocjonalne i zachowania

Skleroza może powodować lęk, depresję, apatię, nadmierną drażliwość i izolację społeczną.

Problemy somatyczne i codzienne funkcjonowanie

Zaawansowana skleroza prowadzi do trudności w przyjmowaniu leków, higienie, gotowaniu i utrzymaniu prawidłowego odżywiania.

Jak diagnozuje się sklerozę?

Diagnostyka sklerozy jest istotna, ponieważ wczesne wykrycie zaburzeń funkcji poznawczych pozwala wdrożyć skuteczne działania spowalniające postęp choroby oraz umożliwia pacjentowi dłuższe utrzymanie samodzielności i jakości życia. Ze względu na złożoność schorzenia, proces diagnostyczny powinien być wieloaspektowy i interdyscyplinarny, obejmujący ocenę neurologiczną, psychologiczną, laboratoryjną i obrazową.

Wywiad i obserwacja kliniczna

Podstawowym krokiem jest szczegółowy wywiad przeprowadzony przez neurologa. Lekarz zbiera informacje o przebiegu problemów z pamięcią, koncentracją, funkcjami wykonawczymi oraz zmianach w zachowaniu pacjenta. Ważne jest uzyskanie danych od rodziny lub opiekunów, ponieważ pacjent często nie dostrzega subtelnych objawów, takich jak powtarzanie tych samych pytań, zagubienie w codziennych czynnościach czy spadek zainteresowania aktywnościami społecznymi.

Testy neuropsychologiczne

Testy te pozwalają ocenić zakres i charakter zaburzeń poznawczych. Najczęściej stosowane są:

• MMSE (ang. Mini-Mental State Examination, Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego Psychicznego) – szybki test przesiewowy oceniający pamięć, orientację, uwagę, liczenie, język i funkcje wykonawcze.
• MoCA (ang. Montreal Cognitive Assessment, Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych) – bardziej wrażliwy test wykrywający wczesne zaburzenia poznawcze.
• Testy funkcji wykonawczych i pamięci roboczej – pozwalają ocenić zdolność planowania, organizacji, abstrakcyjnego myślenia oraz przetwarzania informacji.

Regularne powtarzanie testów pozwala monitorować postęp zaburzeń i skuteczność terapii.

Badania obrazowe mózgu

Obrazowanie jest niezbędne do oceny strukturalnych zmian w mózgu i wykluczenia innych przyczyn utraty pamięci:

• Tomografia komputerowa (CT) – umożliwia wykrycie ognisk niedokrwiennych, zmian naczyniowych czy zaniku mózgu.
• Rezonans magnetyczny (MRI) – zapewnia bardziej szczegółową ocenę hipokampu, płatów czołowych i skroniowych, istoty białej oraz obecności mikroudarów. Współczesne techniki MRI, takie jak DTI (ang. Diffusion Tensor Imaging –  obrazowanie tensora dyfuzji) czy fMRI (ang. functional MRI – funkcjonalny rezonans magnetyczny), pozwalają ocenić integralność połączeń nerwowych i aktywność mózgu podczas zadań poznawczych.

Badania laboratoryjne

Badania krwi i moczu pomagają wykluczyć przyczyny wtórne utraty pamięci, takie jak:

• niedobory witamin (B12, D);
• zaburzenia hormonalne (np. niedoczynność tarczycy);
• przewlekłe infekcje;
• stany zapalne i choroby metaboliczne (cukrzyca, hipoglikemia).

W niektórych przypadkach stosuje się także analizę płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) w celu wykluczenia stanów zapalnych czy obecności patologicznych białek charakterystycznych dla choroby Alzheimera.

W diagnostyce sklerozy (utraty pamięci, otępienia starczego) lipidogram (CHOL, HDL, nie-HDL, LDL, TG) pełni rolę badania pomocniczego, które pozwala ocenić profil lipidowy pacjenta i jego potencjalny wpływ na zdrowie mózgu. Choć lipidogram nie diagnozuje samej sklerozy, daje informacje o czynnikach ryzyka naczyniowego, które mogą przyspieszać utratę funkcji poznawczych.

Ocena funkcjonalna i codziennego życia

Lekarz może przeprowadzić testy oceniające zdolność pacjenta do wykonywania codziennych czynności, takich jak gotowanie, przyjmowanie leków, higiena czy orientacja przestrzenna. Ocena funkcjonalna pozwala określić wpływ zaburzeń poznawczych na życie pacjenta oraz opracować indywidualny plan wsparcia, w tym terapię zajęciową i strategie kompensacyjne.

Podejście interdyscyplinarne

W diagnostyce sklerozy często współpracują:

• neurolog – ocena zmian mózgowych i funkcji poznawczych;
• geriatra – uwzględnienie chorób współistniejących i problemów wieku starczego;
• psycholog/neuropsycholog – szczegółowa ocena funkcji poznawczych, trening i monitorowanie zmian;
• psychiatra – diagnostyka współistniejących zaburzeń nastroju, lęku i depresji;
• terapeuta zajęciowy – planowanie aktywności wspierających pamięć i samodzielność pacjenta.

Dzięki tak kompleksowemu podejściu możliwe jest nie tylko wczesne wykrycie sklerozy, ale również opracowanie indywidualnego programu terapeutycznego, który spowalnia postęp zaburzeń i poprawia komfort życia pacjenta.

Sprawdź: Zaburzenia pamięci – objawy, przyczyny i leczenie

Wspieranie pamięci i leczenie sklerozy

Chociaż skleroza, zwłaszcza w postaci starczej, jest procesem postępującym, istnieje wiele sposobów na spowolnienie utraty pamięci i wspieranie funkcji poznawczych. Kompleksowe podejście obejmuje leczenie farmakologiczne, terapię poznawczą, aktywność fizyczną, odpowiednią dietę, wsparcie psychologiczne i społeczne.

Leczenie farmakologiczne

Leki stosowane w terapii sklerozy i chorób otępiennych mają na celu poprawę funkcji poznawczych i opóźnienie postępu objawów:

• Inhibitory acetylocholinoesterazy (np. donepezil, rivastygmina, galantamina) – zwiększają dostępność neuroprzekaźnika acetylocholiny w mózgu, co poprawia pamięć, koncentrację i funkcje wykonawcze.
• Antagonista receptorów NMDA (memantyna) – stosowany w zaawansowanych stadiach otępienia, pomaga chronić neurony przed nadmierną stymulacją glutaminianem i spowalnia progresję zaburzeń poznawczych.
• Leki wspomagające choroby współistniejące – kontrola nadciśnienia, cukrzycy, zaburzeń lipidowych czy zaburzeń snu pośrednio wpływa na funkcjonowanie mózgu i spowalnia utratę pamięci.

Terapie poznawcze i trening umysłu

Regularne stymulowanie mózgu pomaga utrzymać lub poprawić funkcje poznawcze. Wskazane są ćwiczenia pamięciowe (zapamiętywanie list, przyporządkowywanie obrazów do słów, powtarzanie informacji) oraz gry logiczne i strategiczne (sudoku, krzyżówki, szachy), które aktywizują różne obszary mózgu. Dodatkowo terapia zajęciowa – codzienne zadania w sposób uporządkowany i systematyczny łączące planowanie, koncentrację i koordynację ruchową.

Styl życia i aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna i odpowiedni styl życia mają istotne znaczenie w spowalnianiu postępu sklerozy. Polecane formy ruchu to:

• ćwiczenia aerobowe (np. spacer, marsz nordic walking, jazda na rowerze) – poprawiają ukrwienie mózgu i neuroplastyczność;
• ćwiczenia siłowe i równoważne – zwiększają ogólną sprawność i redukują ryzyko upadków.

Zadbać należy też o higienę snu, ponieważ prawidłowa ilość i jakość snu wspiera procesy konsolidacji pamięci. Oprócz tego ważna jest redukcja stresu – medytacja, techniki oddechowe i relaksacja zmniejszają negatywny wpływ kortyzolu na funkcje poznawcze.

Dieta i suplementacja

Odpowiednio zbilansowana dieta może wspierać zdrowie mózgu i spowalniać degenerację neuronów. Polecana jest dieta śródziemnomorska bogata w warzywa, owoce, ryby, orzechy i oliwę z oliwek. Istotne dla zdrowia układu nerwowego są:

• kwasy tłuszczowe omega-3 – wspierają strukturę błon komórkowych neuronów i neuroplastyczność;
• antyoksydanty – witamina C, E, polifenole z owoców i warzyw chronią komórki nerwowe przed stresem oksydacyjnym;
• suplementacja witaminowa (B12 i D, szczególnie u osób starszych) – może poprawić funkcje poznawcze i zmniejszyć ryzyko niedokrwienia mózgu.

Wsparcie psychologiczne i społeczne

Skleroza wpływa nie tylko na pamięć, lecz także na samopoczucie i relacje społeczne. Grupy wsparcia umożliwiają wymianę doświadczeń, zwiększają motywację, a jednocześnie zmniejszają poczucie izolacji. Terapia indywidualna ułatwia radzenie sobie ze stresem, lękiem i depresją, które często towarzyszą zaburzeniom pamięci. Zaangażowanie w aktywności społeczne – spotkania, wolontariat czy zajęcia grupowe – stymulują funkcje poznawcze i zapobiegają izolacji.

Nowoczesne metody wspomagania pamięci

W ostatnich latach pojawiły się innowacyjne podejścia terapeutyczne:

• Stymulacja mózgu przezczaszkowa (tDCS, ang. Transcranial Direct Current Stimulation – przezczaszkowa stymulacja prądem stałym; TMS, ang. Transcranial Magnetic Stimulation) – neuromodulacja, która może poprawiać pamięć i koncentrację.
• Programy komputerowe do treningu poznawczego – indywidualnie dostosowane gry i zadania zwiększające sprawność pamięci roboczej i funkcji wykonawczych.
• Monitorowanie cyfrowe i aplikacje wspierające pamięć – przypomnienia, harmonogramy zadań i ćwiczenia kognitywne w formie aplikacji mobilnych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy skleroza dotyczy tylko osób starszych?

Nie, choć najczęściej pojawia się po 60. roku życia. Młodsze osoby mogą mieć zaburzenia pamięci spowodowane urazami, chorobami metabolicznymi lub naczyniowymi.

Czy można spowolnić postęp zaburzeń pamięci?

Tak. Wczesna diagnostyka, aktywność umysłowa i fizyczna, zbilansowana dieta oraz leczenie chorób współistniejących mogą znacząco spowolnić progresję.

Czy skleroza to choroba Alzheimera?

Nie, choroba Alzheimera jest jednym z powodów utraty pamięci, ale skleroza starcza może mieć też przyczyny naczyniowe, metaboliczne lub wynikać z naturalnego starzenia mózgu.

Jak rozpoznać pierwsze objawy sklerozy?

Zapominanie niedawnych wydarzeń, trudności w koncentracji i planowaniu, dezorientacja oraz spadek funkcji wykonawczych.

Czy leki mogą przywrócić pamięć?

Nie, ale mogą spowalniać postęp zaburzeń i wspierać funkcje poznawcze. Terapia poznawcza i zmiany stylu życia dodatkowo poprawiają efektywność leczenia.

A: dr n. o zdr. Olga Dąbska

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela