D-mannoza – jak działa i kiedy warto ją stosować przy infekcjach dróg moczowych?

Zakażenia układu moczowego należą do najczęstszych infekcji, zwłaszcza wśród płci żeńskiej. Szacuje się, że ok. 50% kobiet doświadcza ich przynajmniej raz w życiu, a u części z nich powracają wielokrotnie. W związku z tym stale poszukuje się metod, które pozwalają ograniczyć liczbę nawrotów i zmniejszyć konieczność częstego stosowania leków przeciwbakteryjnych. Jedną z nich jest D-mannoza – cukier prosty, który utrudnia bakteriom przyczepianie się do nabłonka dróg moczowych. Na czym dokładnie polega jej działanie i kiedy warto rozważyć jej stosowanie?

D-mannoza – co to jest?

D-mannoza to z chemicznego punktu widzenia cukier prosty, który naturalnie występuje w wielu roślinach, zwłaszcza owocach. Najczęściej kojarzy się ją z żurawiną i borówkami, jednak jest obecna również w:

• jagodach,
• liczi,
• mango,
• pomarańczach,
• jabłkach,
• brzoskwiniach,
• kukurydzy,
• orzechach,
• jajkach,
• ziarnach kawy,
• ścianach komórkowych drożdży.

D-mannoza jest też naturalnym składnikiem ludzkiego ciała – występuje m.in. w osoczu krwi. Organizm wykorzystuje ją głównie do procesów glikozylacji, w których powstają tzw. glikoproteiny niezbędne do prawidłowego funkcjonowania komórek. Choć D-mannoza jest obecna w żywności, cechuje ją słaba biodostępność z naturalnych źródeł. Wynika to z faktu, że często jest ona związana w większe kompleksy, np. galaktomannany. Tymczasem korzystny wpływ na organizm wywiera jej wolna postać, dostępna w formie suplementów diety.

Mechanizm działania i właściwości D-mannozy

W przeciwieństwie do innych cukrów D-mannoza nie jest w pełni metabolizowana w organizmie człowieka. Nawet do 35% przyjętej dawki trafia do nerek, gdzie ulega filtracji i jest wydalane wraz z moczem. Dzięki temu wędruje ona do pęcherza i może oddziaływać bezpośrednio na obecne w nim patogeny, utrudniając bakteriom przyczepianie się do nabłonka dróg moczowych.

Aby w ogóle doszło do infekcji, drobnoustroje muszą najpierw zakotwiczyć się w pęcherzu. Odbywa się to na różne sposoby, m.in. za pomocą fimbrii, czyli włosowatych struktur obecnych na powierzchni niektórych rodzajów bakterii. Ich końce wyposażone są w specjalne białko, które łatwo wiąże się z mannozą naturalnie występującą na komórkach pęcherza. Dostarczona z zewnątrz wolna D-mannoza wykazuje bardzo duże powinowactwo do tego białka, dzięki czemu może przechwycić bakterie, zanim przyłączą się one do ścian pęcherza. Jej obecność blokuje patogenom możliwość zakotwiczenia się na ich powierzchni i w efekcie są one wypłukiwane z organizmu wraz z moczem.

D-mannoza może również wykazywać działanie przeciwzapalne poprzez hamowanie aktywności makrofagów – komórek układu odpornościowego zaangażowanych w rozwój stanu zapalnego – oraz zmniejszać uwalnianie substancji, które go nasilają, m.in. interleukiny 1β. Efekt ten wynika z jej wpływu na procesy zachodzące wewnątrz komórek i związane z ich metabolizmem.

Skuteczność D-mannozy. Na jakie bakterie działa?

Ponieważ mechanizm działania D-mannozy jest ściśle związany z obecnością określonych białek na fimbriach bakterii, nie działa ona na wszystkie patogeny wywołujące zakażenia układu moczowego. Blokuje wyłącznie te, które do kolonizacji pęcherza wykorzystują obecną na powierzchni jego nabłonka mannozę. Do bakterii tych należą np. pałeczki okrężnicy, czyli Escherichia coli, odpowiedzialne za nawet do 90% niepowikłanych zakażeń układu moczowego. Podobny mechanizm występuje też u Klebsiella pneumoniae – to pałeczka zapalenia płuc, jednak często odpowiada również za infekcje dróg moczowych.

Niestety na chwilę obecną dowody na skuteczność D-mannozy nie są wystarczające, by włączyć ją do oficjalnych metod leczenia. Badania wskazujące na możliwe korzyści jej stosowania obejmowały stosunkowo niewielkie grupy pacjentów lub oceniały ją w połączeniu z innymi składnikami. Z tego powodu D-mannoza nie powinna być traktowana jako zamiennik antybiotyku w leczeniu ostrego zakażenia układu moczowego.

Substancja ta może jednak znaleźć zastosowanie w zapobieganiu nawrotom zapalenia pęcherza, szczególnie u kobiet. W aktualnych wytycznych zarówno Europejskiego, jak i Polskiego Towarzystwa Urologicznego, została ujęta jako dopuszczalna metoda wspomagająca, która może zmniejszać częstość występowania infekcji u kobiet preferujących metody niefarmakologiczne. Jednak ostateczna ocena jej skuteczności wymaga dalszych badań.

Jak długo stosować D-mannozę?

Czas przyjmowania D-mannozy zależy przede wszystkim od celu jej stosowania – czy ma ona stanowić krótkotrwałe wsparcie przy aktywnej infekcji, czy też długofalową profilaktykę nawracających zakażeń. W przypadku ostrej fazy zakażenia przyjmuje się ją wyłącznie pomocniczo jako uzupełnienie klasycznej terapii przeciwbakteryjnej. Działanie D-mannozy ułatwia oczyszczanie dróg moczowych z patogenów, a kuracja w takim celu trwa najczęściej nie dłużej niż kilkanaście dni. Co ważne, nie zakłóca ona aktywności antybiotyków, może być więc bezpiecznie stosowana równolegle.

Z kolei u osób ze skłonnością do nawracających infekcji dróg moczowych D-mannoza służy do stałej ochrony pęcherza, dlatego przyjmuje się ją przez kilka tygodni, a nawet miesięcy. Celem jest jej stała obecność w moczu, co blokuje bakterie i uniemożliwia im kolonizację pęcherza, zanim zdążą wywołać stan zapalny.

D-mannoza a furagina

Furagina i D-mannoza działają na bakterie w zupełnie inny sposób. Ta pierwsza wykazuje silne właściwości przeciwbakteryjne, które pozwalają szybko opanować namnażające się patogeny. Dlatego jest stosowana w fazie ostrej infekcji, kiedy D-mannoza może pełnić wyłącznie funkcję pomocniczą. Ta druga stanowi bezpieczniejszą alternatywę w przypadku nawracających infekcji, ponieważ jej profilaktyczne stosowanie zmniejsza ich ryzyko bez obciążania organizmu skutkami ubocznymi. W poniższej tabeli znajduje się podsumowanie informacji na temat bezpieczeństwa i działania obu substancji.

Z czym warto łączyć D-mannozę?

D-mannoza często występuje w preparatach zawierających inne składniki wspierające drogi moczowe. Najczęściej łączy się ją z żurawiną i probiotykami, które uzupełniają jej działanie. Obecne w żurawinie proantocyjanidyny również utrudniają bakteriom przyczepianie się do nabłonka dróg moczowych, ale działają w inny sposób niż D-mannoza. Z tego względu oba składniki często łączy się w preparatach przeznaczonych do profilaktyki zakażeń układu moczowego.

Z kolei probiotyki są istotne, ponieważ częste infekcje oraz przyjmowanie antybiotyków drastycznie niszczą naturalną, ochronną mikrobiotę dróg moczowych. Tymczasem pełni ona ważną funkcję w ich ochronie przed patogenami. W badaniach oceniano m.in. połączenie D-mannozy, żurawiny i określonych szczepów z rodzaju Lactobacillus, które obniżało częstotliwość nawrotów infekcji u kobiet. W profilaktyce można zastosować dawkowanie w schemacie ciągłym lub pulsacyjnym, np. przez pierwsze 10 dni każdego miesiąca.

Co ciekawe, testowano również połączenie D-mannozy i tzw. glikozaminoglikanów, czyli kwasu hialuronowego i siarczanu chondroityny. Choć kojarzą się przede wszystkim z chorobami stawów, są także obecne na nabłonku pęcherza i pomagają chronić go przed toksynami oraz przyleganiem bakterii. W badaniach oceniano ich połączenie z D-mannozą, żurawiną i witaminą C u kobiet z nawracającymi zakażeniami układu moczowego. Wyniki sugerowały złagodzenie objawów oraz spadek liczby bakterii E. coli w moczu.

D-mannoza – skutki uboczne i przeciwwskazania

D-mannoza jest uznawana za substancję bezpieczną i bardzo dobrze tolerowaną przez organizm człowieka. Działania niepożądane pojawiają się rzadko i mają zazwyczaj łagodny, przejściowy charakter. Należą do nich np.:

• łagodna biegunka,
• wzdęcia,
• nudności,
• zgaga,
• niestrawność,
• wysypka skórna.

Mimo wysokiego profilu bezpieczeństwa istnieje kilka sytuacji, w których warto zachować ostrożność podczas stosowania D-mannozy. Dotyczy to:

• cukrzycy – D-mannoza jest cukrem prostym, który u zdrowych osób nie wpływa istotnie na poziom glukozy. Jednak u osób z cukrzycą jej regularna suplementacja może potencjalnie zaburzyć równowagę glikemiczną,
• ciąży i karmienia piersią – przyjmuje się, że stosowanie D-mannozy w okresie ciąży jest bezpieczne. Niektóre badania na zwierzętach wykazały jednak, że jej wysokie dawki działają toksycznie na zarodki. Dlatego o jej przyjmowaniu u przyszłych mam zawsze powinien decydować lekarz prowadzący,
• niewydolności nerek – ponieważ duża część przyjętej D-mannozy jest filtrowana przez układ moczowy, osoby z chorobami nerek powinny zachować ostrożność i skonsultować jej stosowanie z lekarzem.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Mgr Aleksandra Drążkieiwcz