Otyłość a ciąża – jak nadmierna masa ciała wpływa na zdrowie mamy i dziecka?

Otyłość stanowi istotny problem zdrowotny, który może wpływać na przebieg ciąży oraz zdrowie zarówno matki, jak i rozwijającego się dziecka. Dlatego tak ważne jest świadome przygotowanie do ciąży, obejmujące między innymi kontrolę masy ciała poprzez odpowiednie nawyki żywieniowe i aktywność fizyczną.

Otyłość – co to jest?

Otyłość to przewlekła choroba, której istotą jest nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej w organizmie człowieka, co stanowi zagrożenie dla jego zdrowia. Zgodnie z klasyfikacją Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO), u osób dorosłych otyłość rozpoznaje się przy BMI wynoszącym co najmniej 30 kg/m². Jednak sam wskaźnik BMI nie wystarcza do pełnej oceny ilości tkanki tłuszczowej ani jej wpływu na zdrowie – wg Europejskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością (ang. European Association for the Study of Obesity, EASO), otyłość u osób dorosłych rozpoznaje się przy BMI wynoszącym co najmniej 30 kg/m², niezależnie od obecności powikłań.

Dodatkowo, diagnozę tę można postawić przy BMI wynoszącym 25 kg/m², jeśli stosunek obwodu talii do wzrostu (WHtR) przekracza 0,5 i występują zaburzenia zdrowotne, czynnościowe lub psychiczne związane z nadmiarem tkanki tłuszczowej. W definicji otyłości uwzględnia się zatem zarówno pomiary antropometryczne, jak i kliniczne konsekwencje nadmiernego nagromadzenia tkanki tłuszczowej.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/przyczyny-otylosci-co-wplywa-na-nadwage-i-otylosc/

Otyłość a ciąża

Nadwaga i otyłość są ważnymi zagadnieniami w opiece nad ciężarną, ponieważ stanowią poważne zagrożenie dla przebiegu samej ciąży, jak i problemów zdrowotnych płodu oraz dziecka po narodzinach. Przyczyn nadmiernej masy ciała jest wiele. Jedną z nich są nieprawidłowe nawyki żywieniowe, zarówno u kobiet, które już przed poczęciem zmagały się z otyłością, jak i u tych, których masa ciała wcześniej mieściła się w normie. W pierwszym przypadku ciąża nie zawsze skłania do zmiany dotychczasowego sposobu odżywiania, co może utrudniać kontrolowanie przyrostu masy ciała. Z kolei niektóre kobiety, kierując się przekonaniem, że w ciąży należy jeść „za dwoje”, zwiększają ilość spożywanego jedzenia ponad rzeczywiste zapotrzebowanie organizmu. Dodatkowym czynnikiem ryzyka może być dieta oparta na produktach wysokoprzetworzonych, bogatych w cukry proste i tłuszcze, przy jednoczesnym, niedostatecznym spożyciu warzyw, owoców i innych produktów o wysokiej wartości odżywczej. Otyłości w ciąży sprzyjają również: brak aktywności fizycznej oraz zaburzenia hormonalne (takie jak np. niedoczynność tarczycy czy zespół policystycznych jajników PCOS).

Otyłość w ciąży – skutki

Otyłość w ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań zdrowotnych zarówno u płodu jak i u matki.

W przypadku dziecka, rośnie ryzyko zaburzeń wzrastania, wad rozwojowych (np. wad układu nerwowego czy układu sercowo-naczyniowego), obumarcia wewnątrzmacicznego, zaburzeń w okresie noworodkowym oraz otyłości w późniejszym okresie życia. U ciężarnej, otyłość może sprzyjać natomiast między innymi rozwojowi hiperglikemii i nadciśnienia tętniczego, pojawieniu się stanu przedrzucawkowego, rzucawki, zapalenia pęcherzyka żółciowego, choroby zakrzepowo-zatorowej czy zakażeniom układu moczowo-płciowego. Kobiety z nadmierną masą ciała narażone są również na większe prawdopodobieństwo porodu zabiegowego oraz powikłań okołoporodowych, takich jak np. krwotok położniczy, pęknięcie krocza czy infekcja rany. Po narodzinach dziecka, występują u nich częściej epizody depresji poporodowej czy problemy z karmieniem piersią. Z tego względu istotne znaczenie ma odpowiednia kontrola masy ciała jeszcze przed ciążą, a także właściwe odżywianie i monitorowanie przyrostu masy ciała w jej trakcie.

Otyłość a zajście w ciążę – rola lekarza

Otyłość stanowi istotny problem zdrowotny nie tylko w okresie ciąży, ale również na etapie jej planowania, ponieważ dotyczy znacznej części kobiet w wieku rozrodczym i może zwiększać ryzyko trudności z zajściem w ciążę czy powikłań zarówno w trakcie ciąży, jak i porodu. W ogólnopolskim badaniu opublikowanym w 2021 roku w czasopiśmie International Journal of Environmental Research and Public Health, odsetek kobiet z otyłością przed ciążą wzrósł z 5,5% w 2012 r. do 7,5% w 2017 r. W tym samym czasie nadwaga dotyczyła odpowiednio 16,7% i 18% badanych kobiet.

Kobiety z otyłością które planują ciążę powinny pozostawać pod odpowiednią opieką lekarską już na etapie przygotowań do poczęcia. Otyłość może nie tylko utrudniać zajście w ciążę, ale również zwiększać ryzyko licznych powikłań zdrowotnych u matki i rozwijającego się dziecka (zauważono, że otyłość w okresie dojrzewania u dziewczynek również zmniejsza szansę na potomstwo w późniejszym czasie). Rolą lekarza jest zatem nie tylko uświadomienie kobiety planującej ciążę o możliwych konsekwencjach nadmiernej masy ciała, lecz także zapewnienie jej realnego wsparcia w poprawie stanu zdrowia. Obejmuje ono ocenę ogólnego stanu organizmu, zlecanie odpowiednich badań diagnostycznych oraz identyfikację ewentualnych zaburzeń metabolicznych lub hormonalnych, które mogą wpływać na płodność i przebieg przyszłej ciąży. W zależności od indywidualnych potrzeb pacjentki, lekarz może skierować ją do dietetyka, endokrynologa lub specjalisty zajmującego się leczeniem nadwagi, a w przypadku ciężkiej otyłości –  do wyspecjalizowanego ośrodka. Takie kompleksowe podejście pozwala lepiej przygotować kobietę do ciąży, ograniczyć modyfikowalne czynniki ryzyka i zwiększyć szanse na jej prawidłowy przebieg.

Otyłość a niepłodność

Liczne badania wskazują, że otyłość przed ciążą wiąże się z wydłużeniem czasu oczekiwania na poczęcie, zwiększonym ryzykiem obniżonej płodności i niepłodności. Oznacza to, że nadmierna masa ciała może mieć znaczenie dla zdrowia reprodukcyjnego już na etapie planowania ciąży. Świetnie obrazuje to metaanaliza opublikowana w 2024 r. na łamach czasopisma Obesity Reviews, obejmująca 18 badań, która wykazała, że w porównaniu z kobietami o prawidłowej masie ciała, u kobiet z otyłością prawdopodobieństwo zajścia w ciążę w określonym czasie było niższe o około 24%. Ponadto nadwaga i otyłość łącznie wiązały się z ok. 60% wyższym ryzykiem niepłodności oraz dłuższym czasem oczekiwania na poczęcie.

Zadbanie o prawidłową masę ciała jeszcze przed zajściem w ciążę może więc sprzyjać płodności – redukcja BMI nawet o jedną jednostkę u kobiet z otyłością lub zmniejszenie masy ciała o 10% przed ciążą może zwiększyć szanse na poczęcie, a także przyczynić się do ograniczenia ryzyka powikłań zdrowotnych u matki i rozwijającego się dziecka. Warto również dodać, że redukcja nadmiaru masy ciała sprzyja nie tylko naturalnej płodności, ale również zwiększa szanse na powodzenie procedur rozrodu wspomaganego.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/skutki-otylosci-konsekwencje-12-oraz-3-stopnia-otylosci/

FAQ – pytania i odpowiedzi

Jak nadmierna masa ciała wpływa na gospodarkę hormonalną w ciąży?

Nadmierna masa ciała w ciąży może zaburzać równowagę hormonalną i metaboliczną organizmu. U kobiet z otyłością częściej obserwuje się zwiększoną insulinooporność oraz wyższe stężenia TSH, insuliny i leptyny, a także niższe stężenie progesteronu, wolnej tyroskyny (FT4) oraz adiponektyny – hormonu uczestniczącego w regulacji metabolizmu i wrażliwości na insulinę.

Czy otyłość zwiększa ryzyko cukrzycy ciążowej i nadciśnienia?

Otyłe ciężarne należą do grupy osób, u których występuje kilkukrotnie większe  ryzyko pojawienia się hiperglikemii w ciąży w porównaniu do kobiet z prawidłową masą ciała. Otyłość stanowi również istotny czynnik ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego indukowanego ciążą oraz stanu przedrzucawkowego.

Czy kobieta z otyłością powinna schudnąć przed planowaną ciążą?

Tak, kobieta z otyłością, która planuje ciążę, powinna rozważyć redukcję masy ciała jeszcze przed poczęciem, ponieważ może to poprawić jej stan zdrowia i zmniejszyć ryzyko powikłań w trakcie ciąży. Redukcja masy ciała powinna odbywać się stopniowo, poprzez zmianę nawyków żywieniowych i regularną aktywność fizyczną, najlepiej przy wsparciu lekarza i/lub dietetyka.

Jakie badania warto wykonać przed ciążą przy otyłości?
U planujących ciążę kobiet z otyłością wskazana jest ocena stanu zdrowia i diagnostyka ewentualnych zaburzeń, które mogą wpływać na płodność oraz przebieg ciąży. Zakres badań lekarz dobiera indywidualnie, uwzględniając wywiad medyczny, objawy i czynniki ryzyka. Może on obejmować:

• diagnostykę zaburzeń gospodarki węglowodanowej – np. pomiar glukozy na czczo, ocena HOMA, a w uzasadnionych przypadkach wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT);
• ocenę czynności tarczycy – pomiar TSH, a w przypadku wskazań również FT4, FT3 i przeciwciał przeciwtarczycowych, np. anty-TPO;
• diagnostykę zaburzeń lipidowych – pomiar cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL oraz triglicerydów;
• ocenę układu krążenia – pomiar ciśnienia tętniczego (w tym całodobowe monitorowanie), a w zależności od wskazań również EKG, echokardiografię;
• badania uzupełniające – w zależności od stanu zdrowia między innymi: morfologię krwi, ocenę funkcji nerek i wątroby, badanie ogólne moczu oraz oznaczenie wybranych witamin i składników mineralnych (jeśli istnieje podejrzenie ich niedoboru).