Diagnostyka genetyczna męskiej niepłodności 

Według raportu WHO z 2023 roku z niepłodnością zmaga się około 17,5% dorosłej populacji na świecie, czyli co szósta osoba w wieku rozrodczym. W Polsce problem dotyczy szacunkowo 1-1,5 mln par, czyli 15-20% osób w wieku rozrodczym, z czego niepłodność męska odpowiada za około 50% wszystkich przypadków. O niepłodności partnerskiej mówi się, gdy mimo regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji przez 12 miesięcy nie udaje się uzyskać ciąży.

Niepłodność a bezpłodność w terminologii medycznej oznaczają dwa zupełnie różne stany, dlatego nie powinny być stosowane zamiennie. Niepłodność to często stan odwracalny, oznaczający czasowe trudności z zajściem w ciążę, pomimo regularnych starań, podczas gdy bezpłodność to trwała, nieuleczalna i całkowita niezdolność do poczęcia dziecka.

Przyczyny niepłodności męskiej

Przyczyny męskiej niepłodności są zróżnicowane i nie wynikają tylko z jednego powodu. Zdiagnozowanie problemu wymaga przeprowadzenia wielokierunkowych badań, które łączą analizę andrologiczną z testami hormonalnymi oraz diagnostyką genetyczną.

Spośród możliwych przyczyn niepłodności męskiej wymienia się:

• czynniki stylu życia – palenie, alkohol, otyłość, przewlekły stres,
• zaburzenia hormonalne,
• infekcje układu moczowo-płciowego, w tym przebyte bezobjawowo,
• zapalenie jąder (np. świnkowe),
• żylaki powrózka nasiennego,
• wady anatomiczne, urazy, przebyte operacje,
• przewlekłe choroby ogólnoustrojowe,
• czynniki genetyczne.

Im bardziej nasilone są zaburzenia produkcji plemników (spermatogenezy), tym większe jest prawdopodobieństwo, że ich podłożem może być nieprawidłowość genetyczna. Dotyczy to zwłaszcza azoospermii (brak plemników) oraz ciężkiej oligozoospermii (bardzo mała ilość plemników).

Diagnostyka genetyczna niepłodności męskiej – jakie badania?

Genetyczne podłoże niepłodności dotyczy zarówno zmian obejmujących całe chromosomy lub ich fragmenty, jak i pojedyncze geny uczestniczące w rozwoju męskiego układu rozrodczego i spermatogenezy.

Najczęstsze badania genetyczne zlecane przez lekarza w ocenie niepłodności męskiej to:

• Kariotyp

Ocenia liczbę i budowę chromosomów. Standardowy męski kariotyp opisujemy jako 46, XY. Pozwala wykryć m.in. zespół Klinefeltera (układ 47,XXY)  jedną z najczęstszych genetycznych przyczyn ciężkich zaburzeń płodności oraz translokacje, czyli przemieszczenia fragmentów chromosomów, które mogą nie dawać objawów poza problemami z płodnością, ale zwiększają ryzyko poronień i wad u potomstwa.

• Mikrodelecje regionu AZF chromosomu Y

Region AZF (Azoospermia Factor) znajduje się na długim ramieniu chromosomu Y i zawiera geny bezwzględnie wymagane do prawidłowego przebiegu spermatogenezy. Dzieli się na trzy podregiony AZFa, AZFb oraz AZFc, w których mogą występować mikrodelecje.

To, który z nich brakuje, ma znaczenie z leczeniu niepłodności:

• AZFc – występuje najczęściej (ok. 60-70% wszystkich delecji AZF), pozostawia ona szansę na odnalezienie dojrzałych plemników w jądrze podczas zabiegu biopsji,
• AZFa lub AZFb – rokowanie znacznie gorsze, szanse na uzyskanie plemników nawet po biopsji są bardzo niskie.

📌 e-Pakiet badanie genetyczne niepłodności męskiej – kariotyp + badanie molekularne (CFTR, AZF)

• Mutacje genu CFTR

Określone zmiany w genie CFTR prowadzą m.in. do wrodzonego obustronnego braku nasieniowodów (ang. congenital bilateral absence of the vas deferens CBAVD) i w konsekwencji do azoospermii obstrukcyjnej, produkcja plemników jest wtedy prawidłowa, ale nie mają one jak opuścić jądra.

Badania genetyczne niepłodność męska – kiedy zrobić?

Wskazania do wykonania badań genetycznych opierają się na wynikach badania ogólnego nasienia (seminogramu), wywiadzie oraz konsultacji andrologicznej (ocena struktury jąder, nasieniowodów, potencjalnych żylaków). Aktualne wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu (ASRM) z 2024 roku wskazują dokładne sytuacje, w których warto rozważyć diagnostykę w kierunku niepłodności genetycznej:

• azoospermia całkowity brak plemników w oddanym ejakulacie
• ciężka oligozoospermia poniżej 5 mln plemników jednym mililitrze nasienia, przy normie WHO wynoszącej minimum 16 mln/ml
• podwyższone FSH lub zmniejszona objętość jąder
• wrodzony brak nasieniowodów
• zaburzenia rozwoju narządów płciowych
• wady wrodzone lub choroby genetyczne u wcześniej urodzonych dzieci pary
• nawracające poronienia u partnerki
• kwalifikacja do procedur wspomaganego rozrodu określenie bezwzględnej przyczyny niepłodności (np mutacja AZFc, czy translokacja) bezpośrednio kwalifikuje pacjentów do zastosowania zapłodnienia pozaustrojowego (ICSI)

Wynik badania genetycznego na niepłodność – co oznacza?

Wykrycie nieprawidłowości genetycznej pomaga wyjaśnić przyczynę zaburzeń płodności, ale jego znaczenie często jest szersze. W zależności od rodzaju wykrytej zmiany wynik pomaga ocenić szansę na znalezienie plemników w jądrach i zasadność ich chirurgicznego pozyskania do zapłodnienia pozaustrojowego.

Dobrym przykładem praktycznego znaczenia wyniku są mikrodelecje chromosomu Y. W przypadku pełnych delecji regionów AZFa lub AZFb rokowanie dotyczące znalezienia plemników w jądrach jest bardzo niekorzystne. Natomiast przy delecji AZFc plemniki mogą być obecne i możliwe do wykorzystania w procedurach wspomaganego rozrodu.

Co istotne, mikrodelecja chromosomu Y jest zawsze przekazana synowi, ponieważ chromosom Y dziedziczy się w całości, dlatego syn, będzie miał te same problemy z płodnością co ojciec.

Wykrycie wariantu genu CFTR u mężczyzny z CBAVD nie oznacza braku możliwości posiadania biologicznego potomstwa. W wielu przypadkach można je pobrać bezpośrednio z najądrza lub jądra i wykorzystać w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego metodą ICSI.

Leczenie niepłodności męskiej

Leczenie niepłodności męskiej o podłożu genetycznym nie naprawi wady w genie, na to nie ma lekarstwa, ale w większości przypadków istnieje realna droga do rodzicielstwa:

• niedrożność nasieniowodów (np. związana z CFTR) – biopsja jądra i zapłodnienie pozaustrojowe
• brak AZFc – realne szanse na plemniki metodą biopsji jądra
• translokacje i inne zmiany strukturalne chromosomów – możliwa diagnostyka preimplantacyjna zarodków (PGT) podczas in vitro
• brak AZFa/AZFb i ciężkie aberracje chromosomowe – szanse na własne plemniki są bardzo ograniczone, para może rozważyć nasienie dawcy

Wynik badania w niepłodności genetycznej realnie wpływa na dalsze leczenie, w tym decyzję o biopsji jądra czy kwalifikacji do zapłodnienia pozaustrojowego. Nawet przy potwierdzonej przyczynie istnieją konkretne ścieżki prowadzące do rodzicielstwa.

Dr n.med. Iwona Chromik

(aktualizacja: 08.09.2026)