Dieta przy raku prostaty – co jeść, a czego unikać?

Rak prostaty jest najczęściej diagnozowanym wśród mężczyzn nowotworem złośliwym na świecie; tylko w 2022 roku na świecie zdiagnozowano 1 466 680 nowych przypadków, a 396 792 mężczyzn przegrało walkę z chorobą. Chociaż w ciągu minionych 60 lat rokowania w przypadku raka prostaty w stadium in situ uległy znacznej poprawie, nowotwór ten niezmiennie zajmuje szóste miejsce na świecie pod względem liczby zgonów związanych z chorobami onkologicznymi wśród mężczyzn, stanowiąc zarówno istotny problem w wymiarze indywidualnym, jak i wyzwanie dla zdrowia publicznego XXI wieku.

Wyniki badań epidemiologicznych wskazują, że rozwój raka prostaty powiązany jest z oddziaływaniem szeregu czynników środowiskowych jak: nikotynizm, niski poziom aktywności fizycznej czy występowanie nadwagi i otyłości, które to ponadto wiążą się z szybszą progresją choroby. Od wielu lat stosowana dieta uważana jest za istotny czynnik wpływający zarówno na ryzyko zachorowania na raka gruczołu krokowego, jak i rozwój choroby. Jaką dietę powinny stosować mężczyźni chorujący na raka prostaty? Które produkty spożywcze są szczególnie wartościowe dla pacjentów onkologicznych, których zaś należy unikać?

Otyłość a rak prostaty

Jak wspomniano powyżej, coraz większa liczba, choć wciąż ograniczonych, dowodów naukowych świadczy o możliwym wpływie diety na ryzyko zachorowania, progresję oraz śmiertelność z powodu raka prostaty. Obraz wyłaniający się z publikowanych wyników badań jest jednak niejednoznaczny, a relatywie mało badań poświęconych jest ocenie bezpośredniej zależności pomiędzy spożyciem określonych produktów spożywczych czy składników odżywczych a progresją choroby czy zwiększoną śmiertelnością. Znacznie łatwiej jest odnaleźć dowody łączące ryzyko zachorowania i gorszych rokowań z bezpośrednio związaną z czynnikami dietetycznymi otyłością. W tym kontekście dostępne dane literaturowe sugerują, że duża ilość tkanki tłuszczowej okołoprostatowej związana jest ze zwiększonym ryzykiem rozwoju i progresji raka prostaty, a także sprzyja występowaniu przerzutów, co związane jest z wydzielaniem przez adipocyty okołoprostatowe chemokiny CCL07. Ponadto, u osób otyłych obserwuje się podwyższone stężenie cytokin prozapalnych oraz białka CRP, które to przyczyniają się do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu, który sprzyjają rozwojowi raka. 

Dlatego też nadmierne spożycie niektórych składników odżywczych, np. 

• tłuszczów pochodzenia zwierzęcego 
• czy też nieprawidłowe wzorce żywieniowe, jak dieta „zachodnia” obfitująca w wysokoprzetworzone i wysokokaloryczne produkty, poprzez stymulowanie odpowiedzi zapalnej organizmu, zaburzenie gospodarki hormonalnej i zwiększenie poziom czynników wzrostu mogą zwiększać ryzyko zachorowania na raka prostaty jak również progresję choroby.

Dieta a rak prostaty

Nieprawidłowa dieta od wielu lat postrzegana jest jako czynnik ryzyka rozwoju chorób nowotworowych, w tym raka prostaty, jednak w ostatnim dziesięcioleciu coraz więcej dowodów wskazuje, że czynniki dietetyczne i otyłość wpływają również na progresję choroby i wyniki leczenia. Dlatego też szczególnego znaczenia nabiera stosowanie odpowiedniej diety, która dostarczając organizmowi niezbędnych składników odżywczych, korzystnie wpłynie na przebieg choroby. 

Jako przykład diety szczególnie zalecanej pacjentom chorującym na raka gruczołu krokowego podaje się dietę śródziemnomorską charakteryzującą się:

• wysokim spożyciem warzyw, roślin strączkowych, owoców i produktów zbożowych
• przy jednoczesnym ograniczeniu konsumpcji czerwonego mięsa, tłuszczów nasyconych i alkoholu. 
• W ich miejsce zaleca się spożywanie owoców morza, tłuszczów nienasyconych, szczególnie oliwy z oliwek.  

Dowody naukowe wskazują, że produkty, w które obfituje dieta śródziemnomorska zapobiegają rozwojowi jak i progresji raka prostaty.

Szereg doniesień naukowych wykazał zależność pomiędzy regularnym spożywaniem tłustych ryb morskich będących filarem diety śródziemnomorskiej a zmniejszoną zapadalnością i śmiertelnością z powodu raka prostaty. Ponadto badania przeprowadzone na modelach zwierzęcych dowiodły, że ograniczenie spożycia tłuszczu z oleju kukurydzianego przy jednoczesnym zwiększonym spożyciu oleju rybiego opóźnia rozwój i progresję raka prostaty. Równie ważnym co owoce morza elementem diety śródziemnomorskiej są warzywa, owoce i rośliny strączkowe stanowiące źródło błonnika spożywczego, mikroelementów, antyoksydantów i fitozwiązków o możliwych właściwościach przeciwnowotworowych. Wiele spośród produktów roślinnych zawiera fitoestrogeny, czyli związki o strukturze i działaniu zbliżonym do ludzkich estrogenów, które łagodzą objawy łagodnego przerostu prostaty, zaś izoflawony mogą zmniejszać ryzyko rozwoju raka prostaty. Działanie to potwierdzają dostępne dane literaturowe łączące regularne spożywanie warzyw i owoców z niższą śmiertelnością mężczyzn chorujących na raka prostaty. 

Z drugiej strony dieta śródziemnomorska zakłada niskie lub umiarkowane spożycie produktów mlecznych, co jest korzystne w przypadku pacjentów chorujących na raka gruczołu krokowego, gdyż wyniki badań przeprowadzonych w Europie, Kanadzie i Japonii dowiodły zależności pomiędzy regularnym spożyciem produktów mlecznych a rozwojem rakiem prostaty. Ponadto dieta śródziemnomorska zakłada ograniczenie konsumpcji alkoholu, dopuszczając jedynie niewielkie ilości czerwonego wina, zazwyczaj jako dodatek do posiłków. Wyniki badań epidemiologicznych nie wskazały, by spożycie czerwonego wina w umiarkowanych ilościach znacząco wpływało na ryzyko zachorowania na raka prostaty.

Rak prostaty – co jeść, a czego unikać?

Pacjenci chorujący na raka prostaty powinni zwiększyć w swej diecie ilość spożywanych produktów pochodzenia roślinnego. Szczególnie zalecane są warzywa z rodziny kapustnych: brokuł, brukselka, kapusta, jarmuż, a także pomidory, które są doskonałym źródłem silnego przeciwutleniacza – likopenu. Antyoksydanty obecne są także w owocach cytrusowych, jagodach, jabłkach czy awokado. Równie ważne jak zwalczanie stresu oksydacyjnego zapewnienie odpowiedniej podaży białka roślinnego, którego cennym źródłem są rośliny strączkowe. Do codziennego jadłospisu warto włączyć także produkty pełnoziarniste oraz tłuste ryby morskie dostarczające kwasów omega-3. tłustych ryb morskich. 

Z drugiej strony ograniczyć należy:

• spożycie czerwonego mięsa, 
• tłuszczów nasyconych, 
• produktów wysokoprzetworzonych, 
• cukru i dosładzanych napojów. 

Mężczyźni chorujący na raka gruczołu krokowego powinni także ograniczyć spożywanie nabiału i produktów zawierających wapń. 

Rak prostaty w ujęciu historycznym 

Obserwowany w minionych dekadach wzrost rejestrowanej zapadalności na raka prostaty nie oznacza bynajmniej, że choroba ta nie występowała w przeszłości. W rzeczywistości choroba dotykała mężczyzn już w czasach przedhistorycznych, czego dowodem są potwierdzone poprzez wykrycie dodatnich przeciwciał przeciwko antygenowi swoistemu dla prostaty (PSA) i alfa1-antychymotrypsynie zmiany kostne odpowiadające przerzutom typowym dla raka stercza odkryte w zmumifikowanych szczątkach scytyjskiego władcy datowanych na VII wiek p. n. e. Kompletny opis anatomiczny prostaty odnaleźć można w pochodzącym z 1536 roku dziele „Liber introductorius anatomiae siue dissectionis corporis humani” autorstwa weneckiego anatoma Niccolò Massaliego, chociaż gruczoł krokowy prawdopodobnie znany był już starożytnym greckim lekarzom. 

Rak stercza został opisany w literaturze medycznej dopiero w 1853 roku przez londyńskiego chirurga John’a Adams’a, który na łamach prestiżowego czasopisma naukowego The Lancet przedstawiając wyniki badań histopatologicznych przeprowadzonych u 59-letniego pacjenta, który zmarł po trzech latach od wystąpienia pierwszych objawów choroby określił raka prostaty jako bardzo rzadko występującą chorobę. Publikacja ta stanowiła punkt zwrotny w medycznym postrzeganiu raka gruczołu krokowego, przyczyniając się do opracowania coraz bardziej czułych metod diagnostycznych i skutecznych terapii, które radykalnie poprawił rokowania od czasów Adamsa, kiedy to choroba ta często kończyła się zgonem.

dr n. o zdrowiu Piotr Choręza