Hiperwentylacja – co ją powoduje i jak sobie z nią radzić?

Hiperwentylacja, czyli nagłe przyspieszenie oddechu, może pojawić się naturalnie, np. w sytuacji silnego napięcia, ale czasem towarzyszy również chorobom i innym stanom wymagającym uwagi. Sam sposób oddychania wpływa na równowagę gazową organizmu, a zaburzenia tego procesu wywołują zaskakująco różnorodne dolegliwości. Czym dokładnie jest hiperwentylacja i co zrobić w razie jej nagłego wystąpienia?

Hiperwentylacja – co to jest?

Hiperwentylacja to stan, w którym oddychanie jest zbyt szybkie lub zbyt głębokie w stosunku do aktualnych potrzeb organizmu. W efekcie płuca usuwają nadmierną ilość dwutlenku węgla (CO₂), powodując spadek jego stężenia we krwi poniżej prawidłowego poziomu – jest to tzw. hipokapnia. Niedobór CO₂ (który działa zakwaszająco na krew) wpływa na równowagę kwasowo-zasadową organizmu i prowadzi do tzw. zasadowicy oddechowej. Może również powodować zwężenie naczyń krwionośnych, wywołując szereg objawów.

Hiperwentylacja może wystąpić jednorazowo, np. w reakcji na silny stres, ból lub nagły lęk, lub powtarzać się częściej. Jeśli u podłoża tych epizodów nie leży żadna choroba, wskazują na zespół hiperwentylacji – to czynnościowe zaburzenie oddychania często związane z lękiem.

Jakie są najczęstsze przyczyny hiperwentylacji?

Hiperwentylacja może mieć zarówno podłoże psychiczne, jak i fizyczne. Zmiana sposobu oddychania często jest reakcją organizmu na stres i silne emocje, towarzyszy też zaburzeniom lękowym czy napadom paniki. Do przyczyn fizycznych należą m.in.:

• choroby przewlekłe, m.in. astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc, niewydolność serca,
• stany nagłe, np. zawał serca, urazy głowy i mózgu, zatorowość płucna,
• ciężkie infekcje, np. sepsa,
• silny ból i znaczna utrata krwi, które mogą pobudzać reakcję stresową,
• kwasica metaboliczna – w jej przebiegu pojawia się głęboki i przyspieszony oddech Kussmaula, którego celem jest szybka redukcja zakwaszenia krwi,
• przebywanie na dużej wysokości, gdzie mniejsza dostępność tlenu pobudza wentylację,
• ciąża, w której zmiany zachodzące w organizmie zwiększają wentylację płuc.

Objawy hiperwentylacji – jak ją rozpoznać?

Hiperwentylacja może powodować różnorodne objawy, których nasilenie zależy m.in. od stopnia spadku stężenia dwutlenku węgla we krwi. Typowe są:

• duszność, uczucie niemożności wykonania pełnego wdechu,
• ucisk lub ból w klatce piersiowej,
• kołatanie serca,
• zawroty głowy, osłabienie, a nawet omdlenie,
• mrowienie i drętwienie, szczególnie wokół ust oraz w dłoniach i ramionach,
• skurcze i sztywność mięśni, a w cięższych przypadkach tężyczka,
• ból głowy,
• trudności z koncentracją,
• częste wzdychanie, ziewanie,
• uczucie wzdęcia, odbijanie i suchość w ustach.

Podczas napadu mogą pojawić się również silny lęk, niepokój i poczucie zagrożenia. Objawy te dodatkowo nasilają hiperwentylację, tworząc błędne koło: lęk przyspiesza oddech, a wynikające z tego dolegliwości zwiększają niepokój.

Hiperwentylacja – skutki długoterminowe

Pojedynczy epizod hiperwentylacji, np. wywołany nagłym stresem, nie jest groźny dla zdrowia i zwykle ustępuje samoistnie. Jednak przewlekłe lub nawracające zaburzenia mogą prowadzić do utrzymującej się duszności, bólu lub ucisku w klatce piersiowej, a także nasilonego lęku, zmęczenia i zaburzeń snu.

Hiperwentylacja u dzieci wiąże się z trudniejszym przebiegiem i gorszą kontrolą astmy. Ponadto jej ciężkie epizody mogą zakończyć się omdleniem, co zwiększa ryzyko urazu w wyniku upadku. Przewlekłe zaburzenia oddechowe powodują narastające wyczerpanie organizmu i znacznie pogarszają jakość życia.

Na czym polega leczenie hiperwentylacji i jak radzić sobie z nią na co dzień?

Sposób postępowania zależy przede wszystkim od przyczyny hiperwentylacji. Konieczne może być np. leczenie choroby, która ją wywołała, lub też psychoterapia, jeśli zaburzenia oddychania wynikają z problemów emocjonalnych. Ważnym elementem jest również nauka prawidłowego sposobu oddychania.

Co zrobić podczas napadu hiperwentylacji?

1. Zwolnij oddech – zamiast próbować nabierać jak najwięcej powietrza, oddychaj powoli i mniej intensywnie.
2. Wydłuż wydech – możesz wykonywać go przez lekko zwężone usta jak podczas zdmuchiwania świecy.
3. Postaraj się, aby w czasie spokojnego oddechu większy ruch wykonywała dolna część klatki piersiowej i brzuch.
4. W przypadku zawrotów głowy usiądź lub połóż się w bezpiecznym miejscu.
5. Skup uwagę na rytmicznym i powolnym rytmie oddechu.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz