
Nawracające zapalenie pęcherza – przyczyny, badania, leczenie
- Zapalenie pęcherza – kiedy infekcja jest nawracająca?
- Nawracające zapalenie pęcherza – przyczyny
- Nawracające ZUM u dzieci
- Nawracające zapalenie pęcherza – objawy
- Nawracające zapalenie pęcherza – u kobiet i u mężczyzn
- Nawracające zapalenie pęcherza – jakie badania?
- Nawracające zapalenie pęcherza – leczenie i domowe sposoby
- Zapalenie pęcherza po stosunku – jak zapobiegać?
- Co zrobić, gdy zapalenie pęcherza ciągle wraca?
Zapalenie pęcherza moczowego (ZUM) należy do najczęstszych zakażeń układu moczowego, szczególnie u kobiet. U części osób problem nie kończy się jednak na jednym epizodzie. Dolegliwości powracają kilka razy w roku, znacząco wpływając na codzienne funkcjonowanie i jakość życia. Nawracające zapalenie pęcherza nie zawsze jest jedynie skutkiem kolejnej infekcji. Jak rozpoznać nawracające ZUM, jakie badania warto wykonać i kiedy potrzebne jest leczenie antybiotykiem?

Zapalenie pęcherza – kiedy infekcja jest nawracająca?
Zakażenie dróg moczowych (ZUM) to infekcja obejmująca poszczególne odcinki układu moczowego, najczęściej wywołana przez bakterie. Zakażenie może dotyczyć cewki moczowej, pęcherza, moczowodów lub nerek, jednak najczęściej przybiera postać zapalenia pęcherza moczowego. ZUM zdecydowanie częściej występują u kobiet niż u mężczyzn. Wynika to przede wszystkim z różnic anatomicznych. Kobieca cewka moczowa jest znacznie krótsza, a jej ujście znajduje się w niewielkiej odległości od odbytu, co ułatwia bakteriom przedostanie się do dróg moczowych. U wielu kobiet infekcja pojawia się przynajmniej raz w życiu.
- U części pacjentek zakażenie nie jest pojedynczym epizodem, lecz problemem, który regularnie powraca.
- Nawracające zakażenia dróg moczowych, określane potocznie jako „przeziębiony” lub „chory pęcherz”, mogą znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie.
- Szczególnie często dotyczą kobiet młodych, aktywnych seksualnie, a także pacjentek po menopauzie.
- Nawracające zapalenie pęcherza w ciąży to również dość powszechny problem. Ryzyko nawrotów zwiększają m.in. zmiany hormonalne, zaburzenia opróżniania pęcherza, niektóre choroby przewlekłe oraz czynniki sprzyjające namnażaniu bakterii w drogach moczowych.
O nawracającym ZUM mówi się wtedy, gdy zakażenie występuje co najmniej dwa razy w ciągu sześciu miesięcy lub co najmniej trzy razy w ciągu 12 miesięcy. Kolejne epizody mogą być spowodowane przez ten sam drobnoustrój, który przetrwał wcześniejsze leczenie, albo przez inną bakterię. Dlatego przy nawracających infekcjach ważne jest nie tylko leczenie objawów, ale również ustalenie przyczyny częstych zakażeń.
Najczęstszym czynnikiem etiologicznym ZUM jest Escherichia coli, bakteria naturalnie bytująca w przewodzie pokarmowym. W pewnych warunkach może przedostać się z okolicy odbytu do cewki moczowej, a następnie do pęcherza, gdzie namnaża się i wywołuje stan zapalny. Rzadziej zakażenia powodują inne bakterie, a wyjątkowo także grzyby lub wirusy.
Nawracających infekcji pęcherza nie należy bagatelizować. Powtarzające się zakażenia mogą wymagać dokładniejszej diagnostyki, ponieważ niekiedy wskazują na obecność czynników sprzyjających infekcjom. Nieleczone lub niewłaściwie leczone zakażenie może również szerzyć się do górnych dróg moczowych i prowadzić do odmiedniczkowego zapalenia nerek, a w ciężkich przypadkach do uogólnionej infekcji organizmu. Z tego względu przy częstych nawrotach istotne są prawidłowe rozpoznanie, wykonanie odpowiednich badań oraz dobranie skutecznego leczenia i profilaktyki.
Nawracające zapalenie pęcherza – przyczyny
Nawracające zakażenia dróg moczowych (ZUM) mogą mieć wiele przyczyn. Ryzyko ich wystąpienia zależy m.in. od:
- płci,
- wieku,
- budowy układu moczowego,
- sposobu opróżniania pęcherza,
- stanu hormonalnego,
- obecności chorób przewlekłych.
U kobiet nawracające infekcje są szczególnie częste, natomiast u mężczyzn powtarzające się zakażenia częściej wymagają poszukiwania przyczyny w obrębie układu moczowego.
Do najważniejszych czynników sprzyjających nawracającym zakażeniom u kobiet należą:
- aktywność seksualna i częste stosunki płciowe – podczas współżycia bakterie z okolicy krocza mogą łatwiej przedostawać się do cewki moczowej;
- stosowanie środków plemnikobójczych – mogą one zaburzać naturalną mikrobiotę pochwy i zmniejszać jej ochronne działanie;
- menopauza i niedobór estrogenów – po menopauzie dochodzi do ścieńczenia błon śluzowych układu moczowo-płciowego, zmiany pH pochwy oraz zmniejszenia liczby ochronnych pałeczek kwasu mlekowego. Wszystko to ułatwia kolonizację dróg moczowych przez bakterie;
- niepełne opróżnianie pęcherza – zaleganie moczu stwarza warunki sprzyjające namnażaniu drobnoustrojów;
- zaburzenia budowy lub funkcji układu moczowego, w tym kamica, zwężenia dróg moczowych czy refluks pęcherzowo-moczowodowy;
- przebyte zabiegi i operacje urologiczne, a także stosowanie cewnika moczowego;
- choroby przewlekłe i zaburzenia odporności, które mogą zwiększać podatność na zakażenia;
- cukrzyca – podwyższone stężenie glukozy oraz zaburzenia odporności mogą sprzyjać rozwojowi i nawrotom infekcji;
- częste stosowanie antybiotyków, które może prowadzić do zaburzeń prawidłowej mikrobioty i selekcji bakterii opornych na leczenie.
Nawracające zakażenia układu moczowego u mężczyzn występują rzadziej niż u kobiet. Jeśli jednak pojawiają się wielokrotnie, należy zwrócić szczególną uwagę na przyczynę. Ryzyko zwiększają przede wszystkim:
- powiększenie gruczołu krokowego, które może utrudniać odpływ moczu i powodować zaleganie moczu w pęcherzu;
- zwężenia cewki moczowej i inne przeszkody w odpływie moczu;
- kamica układu moczowego;
- nieprawidłowości anatomiczne dróg moczowych;
- przebyte zabiegi i operacje urologiczne;
- stosowanie cewnika moczowego;
- zaburzenia odporności oraz niektóre choroby przewlekłe.
Nawracające ZUM u dzieci
U dzieci powtarzające się zakażenia dróg moczowych mogą być związane z nieprawidłowościami anatomicznymi lub czynnościowymi układu moczowego. Szczególne znaczenie mają zaburzenia odpływu moczu, zastój moczu oraz refluks pęcherzowo-moczowodowy, w którym mocz cofa się z pęcherza w kierunku moczowodów i nerek. Znaczenie mogą mieć również kamica układu moczowego, zaburzenia oddawania moczu, przewlekłe zaparcia oraz niektóre wrodzone wady układu moczowo-płciowego. U dzieci nawracające ZUM wymagają szczególnie dokładnej diagnostyki, ponieważ częste zakażenia, zwłaszcza z zajęciem górnych dróg moczowych, mogą prowadzić do powstawania blizn w miąższu nerek.
Nawracające zapalenie pęcherza – objawy
Zapalenie pęcherza moczowego najczęściej daje dość charakterystyczne objawy, dlatego wiele osób szybko rozpoznaje pierwsze sygnały infekcji. Typowym symptomem jest pieczenie, szczypanie lub ból podczas oddawania moczu. Pojawia się również potrzeba częstego korzystania z toalety, nawet wtedy, gdy pęcherz jest prawie pusty. Towarzyszyć temu może nagłe, trudne do powstrzymania parcie na mocz, a niekiedy także uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza.
Do często obserwowanych objawów należą również:
- częstomocz, czyli oddawanie moczu częściej niż zwykle, często małymi porcjami;
- naglące parcie na mocz;
- ból, pieczenie lub dyskomfort podczas mikcji;
- uczucie ciężaru, rozpierania lub ból w dole brzucha;
- zmiana wyglądu moczu – może stać się bardziej mętny;
- intensywniejszy lub nieprzyjemny zapach moczu;
- czasami obecność krwi w moczu, widoczna jako różowe, czerwone lub brunatne zabarwienie.
Warto pamiętać, że sam zmieniony zapach lub mętny wygląd moczu nie wystarczają do rozpoznania zakażenia. Mogą być związane również z odpowiednią dietą, odwodnieniem lub innymi czynnikami. Dlatego w przypadku nawracających dolegliwości istotne jest potwierdzenie zakażenia za pomocą odpowiednich badań.
Typowe zapalenie pęcherza ogranicza się najczęściej do dolnych dróg moczowych. Pojawienie się objawów ogólnych lub silnego bólu może natomiast sugerować, że zakażenie obejmuje również górne drogi moczowe, w tym nerki. Taka sytuacja wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej.
Szczególnej uwagi wymagają:
- wysoka gorączka lub dreszcze;
- silny ból w okolicy lędźwiowej, boku lub pleców;
- nudności i wymioty;
- wyraźne osłabienie i złe samopoczucie;
- krwiomocz, zwłaszcza jeśli jest nasilony lub nawraca;
- szybko pogarszające się objawy lub silny ból, który nie ustępuje.
Takie symptomy mogą wskazywać na odmiedniczkowe zapalenie nerek, które wymaga odpowiedniego leczenia i może prowadzić do poważnych powikłań. Nie należy również zwlekać z kontaktem z lekarzem, jeśli objawy pojawiają się ponownie krótko po zakończeniu antybiotykoterapii. Może to wskazywać m.in. na nieskuteczne leczenie, oporność bakterii na zastosowany lek lub utrzymywanie się czynnika sprzyjającego zakażeniom.
Nawracające zapalenie pęcherza – u kobiet i u mężczyzn
Nawracające zapalenie pęcherza może występować zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, jednak zdecydowanie częściej dotyczy kobiet. Wynika to przede wszystkim z krótszej cewki moczowej, która ułatwia bakteriom przedostanie się do pęcherza. U kobiet ryzyko nawrotów mogą zwiększać m.in. częsta aktywność seksualna, stosowanie środków plemnikobójczych, ciąża, menopauza, nieprawidłowe opróżnianie pęcherza czy przebyte zakażenia dróg moczowych. Po menopauzie dodatkowym czynnikiem jest spadek poziomu estrogenów, który prowadzi do zmian w obrębie błon śluzowych i mikrobioty układu moczowo-płciowego.
U mężczyzn zapalenie pęcherza występuje znacznie rzadziej, dlatego powtarzające się epizody wymagają szczególnie dokładnego poszukiwania przyczyny. Nawracające zakażenia mogą mieć związek m.in. z powiększeniem gruczołu krokowego i zaleganiem moczu w pęcherzu, zwężeniem cewki moczowej, kamicą, nieprawidłowościami anatomicznymi, przebytymi zabiegami urologicznymi lub obecnością cewnika.
W obu grupach pacjentów ważne jest potwierdzenie zakażenia, najlepiej za pomocą posiewu moczu, zwłaszcza gdy infekcje pojawiają się często lub leczenie nie przynosi oczekiwanego efektu.
Nawracające zapalenie pęcherza – jakie badania?
W przypadku nawracających zakażeń dróg moczowych samo rozpoznanie na podstawie objawów nie zawsze wystarcza. Szczególnie ważne jest potwierdzenie, czy rzeczywiście dochodzi do zakażenia bakteryjnego oraz ustalenie, jaki drobnoustrój je wywołuje. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami European Association of Urology (EAU) rozpoznanie nawracającego zapalenia pęcherza powinno być potwierdzone posiewem moczu.
Podstawą diagnostyki są przede wszystkim:
- badanie ogólne moczu – pozwala ocenić m.in. obecność leukocytów, erytrocytów, azotynów, białka oraz innych nieprawidłowości mogących towarzyszyć zakażeniu;
- posiew moczu – umożliwia wykrycie i identyfikację bakterii odpowiedzialnej za zakażenie;
- antybiogram (integralna część badania – posiewu moczu) – wykonywany w ramach diagnostyki mikrobiologicznej pozwala określić wrażliwość wyhodowanego drobnoustroju na antybiotyki i ułatwia dobór skutecznego leczenia.
Posiew ma szczególne znaczenie przy kolejnych epizodach, nieskutecznym leczeniu, szybkim nawrocie objawów lub podejrzeniu bakterii opornych na antybiotyki. W takich sytuacjach leczenie bez potwierdzenia patogenu może zwiększać ryzyko zastosowania nieskutecznego preparatu. EAU zaleca wykonanie posiewu również wtedy, gdy objawy są nietypowe lub utrzymują się mimo leczenia.
Jakie badania krwi mogą być potrzebne?
W typowym, niepowikłanym zapaleniu pęcherza badania krwi nie zawsze są konieczne. Mogą jednak zostać zlecone, gdy objawy sugerują bardziej nasilone zakażenie, zajęcie nerek, występowanie choroby przewlekłej lub powikłań.
W zależności od sytuacji lekarz może zalecić:
- morfologię krwi – pozwala ocenić m.in. liczbę leukocytów i ogólną reakcję organizmu na stan zapalny;
- CRP – marker stanu zapalnego, którego podwyższenie może towarzyszyć zakażeniu o większym nasileniu;
- kreatyninę z eGFR – badania służące ocenie funkcji nerek;
- mocznik – dodatkowy parametr pomocny w ocenie funkcji nerek;
- w ciężkich lub ogólnoustrojowych zakażeniach lekarz może zdecydować również o wykonaniu posiewów krwi, szczególnie gdy występuje gorączka, dreszcze lub podejrzenie sepsy.
Przy nawracającym zapaleniu pęcherza nie wykonuje się automatycznie rozbudowanej diagnostyki obrazowej każdej pacjentce. U kobiet bez czynników ryzyka i bez nietypowego przebiegu zakażeń rutynowe wykonywanie USG czy cystoskopii ma niewielką wartość diagnostyczną.
Dokładniejszej diagnostyki wymagają również sytuacje nietypowe, na przykład utrzymujące się dolegliwości mimo prawidłowo dobranego leczenia lub podejrzenie kamicy, przeszkody w odpływie moczu czy choroby pęcherza. W takich przypadkach lekarz może zdecydować o wykonaniu dodatkowych badań obrazowych lub konsultacji urologicznej.
Nawracające zapalenie pęcherza – leczenie i domowe sposoby
Postępowanie w przypadku nawracającego zapalenia pęcherza powinno obejmować nie tylko leczenie aktualnego epizodu, ale również próbę ustalenia, dlaczego zakażenia pojawiają się ponownie. Szczególnie istotne jest potwierdzenie, że objawy rzeczywiście są związane z zakażeniem bakteryjnym. Przy nawracających infekcjach zaleca się wykonanie posiewu moczu, który pozwala zidentyfikować drobnoustrój i określić jego wrażliwość na antybiotyki.
W ostrym zakażeniu bakteryjnym lekarz może zalecić antybiotyk odpowiedni do rodzaju patogenu, jego wrażliwości oraz sytuacji klinicznej pacjenta.
Nie każda osoba z nawracającym zapaleniem pęcherza powinna przez wiele miesięcy przyjmować antybiotyk. Długotrwała profilaktyka antybiotykowa jest rozważana przede wszystkim wtedy, gdy inne metody zapobiegania nawrotom okazują się nieskuteczne. Może być stosowana w sposób ciągły w małej dawce albo po współżyciu, jeżeli nawracające zapalenie pęcherza powraca po stosunku. EAU wskazuje, że zarówno profilaktyka ciągła, jak i po stosunku zmniejszają częstość nawrotów, ale przed ich zastosowaniem należy omówić możliwe działania niepożądane i ryzyko narastania oporności bakterii.
U kobiet po menopauzie ważną rolę w zapobieganiu nawrotom może odgrywać miejscowa terapia estrogenowa. Niedobór estrogenów prowadzi do zmian w obrębie pochwy i cewki moczowej oraz sprzyja zaburzeniu prawidłowej mikrobioty. Zastosowanie estrogenu miejscowo może ograniczać ryzyko kolejnych zakażeń i jest zalecane w wybranych przypadkach przez EAU i NICE.
Zapalenie pęcherza po stosunku – jak zapobiegać?
W nawracającym zapaleniu pęcherza pomocne może być:
- unikanie opóźniania oddawania moczu po stosunku;
- odpowiednie nawodnienie i regularne oddawanie moczu;
- unikanie środków plemnikobójczych, jeśli ich stosowanie wiąże się z częstymi infekcjami;
- przestrzeganie podstawowej higieny okolicy krocza, bez intensywnego mycia i irygacji pochwy;
- unikanie bardzo obcisłej, nieprzewiewnej bielizny, jeśli nasila ona dolegliwości;
- w przypadku nawracających zakażeń związanych ze współżyciem – omówienie z lekarzem możliwości profilaktyki po stosunku.
W profilaktyce nawrotowych zakażeń można rozważyć również metody nie antybiotykowe. Jedną z najlepiej znanych jest żurawina, zawierająca m.in. proantocyjanidyny. Uważa się, że mogą one utrudniać przyleganie niektórych bakterii do nabłonka dróg moczowych. Badania dotyczące skuteczności żurawiny dają jednak niejednoznaczne wyniki, dlatego nie należy traktować jej jako zamiennika antybiotyku w aktywnym zakażeniu. EAU dopuszcza jej stosowanie w celu ograniczenia nawrotów, jednocześnie podkreślając ograniczoną i niejednorodną jakość dowodów.
Warto również pamiętać, że D-mannoza i probiotyki nie mają obecnie równie mocnych dowodów skuteczności, a wyniki badań nad tymi metodami są niejednoznaczne. Ich stosowanie warto omówić z lekarzem, szczególnie gdy infekcje często powracają.
Trzeba jednak podkreślić, że domowe metody nie leczą aktywnego zakażenia bakteryjnego. Ich rolą jest przede wszystkim ograniczanie ryzyka kolejnych epizodów.
Co zrobić, gdy zapalenie pęcherza ciągle wraca?
W przypadku częstych nawrotów najważniejsze jest kompleksowe podejście. Zamiast wielokrotnie przyjmować ten sam antybiotyk, należy potwierdzić zakażenie, ocenić wyniki wcześniejszych posiewów oraz sprawdzić, czy występują czynniki sprzyjające infekcjom. Dopiero po takiej ocenie można dobrać odpowiednią strategię profilaktyczną.
W zależności od sytuacji lekarz może zalecić metody nie antybiotykowe, miejscowe estrogeny po menopauzie, profilaktykę po stosunku albo ciągłe stosowanie małych dawek antybiotyku. Celem leczenia jest nie tylko szybkie opanowanie pojedynczego zakażenia, ale przede wszystkim zmniejszenie liczby kolejnych infekcji i ograniczenie niepotrzebnego stosowania antybiotyków.
Mgr Agnieszka Nowak
Podsumowanie – FAQ
Nie ma jednej klasycznej szczepionki przeciw nawracającemu zapaleniu pęcherza, ale dostępne są preparaty immunoprofilaktyczne, których zadaniem jest pobudzenie odporności przeciw bakteriom najczęściej wywołującym zakażenia dróg moczowych. Do najlepiej przebadanych należą m.in. OM-89 oraz preparaty zawierające inaktywowane bakterie. Europejskie wytyczne dopuszczają ich stosowanie w profilaktyce nawrotów, jednak podkreślają, że jakość dostępnych dowodów jest nadal ograniczona.
Po menopauzie spadek stężenia estrogenów prowadzi do ścieńczenia i zmniejszenia odporności błon śluzowych pochwy i dróg moczowych oraz zmian w naturalnej mikrobiocie. Zmniejsza się liczba ochronnych pałeczek kwasu mlekowego, a pH pochwy wzrasta, co sprzyja namnażaniu bakterii i ich przedostawaniu się do pęcherza. Dodatkowo znaczenie mogą mieć zaburzenia opróżniania pęcherza i nietrzymanie moczu.
Leczenie należy rozpocząć od potwierdzenia zakażenia, najlepiej na podstawie posiewu moczu, zwłaszcza przy kolejnych epizodach. Ostre zakażenia leczy się odpowiednio dobranym antybiotykiem, natomiast w zapobieganiu nawrotom stosuje się m.in. zwiększenie podaży płynów, leczenie estrogenami u kobiet po menopauzie, a w wybranych przypadkach metody nie antybiotykowe lub profilaktykę antybiotykową. Dobór postępowania powinien zależeć od częstości nawrotów, wyników posiewów i indywidualnych czynników ryzyka.
Bibliografia
Peck J, Shepherd JP. Recurrent Urinary Tract Infections: Diagnosis, Treatment, and Prevention. Obstet Gynecol Clin North Am. 2021 Sep;48(3):501-513.
Stubbee RA, Orzel J, Tracy CR. Best Practices in Treatment of Fungal Urinary Tract Infections. Urol Clin North Am. 2024 Nov;51(4):483-492.
Neu HC. Urinary tract infections. Am J Med. 1992 Apr 6;92(4A):63S-70S.
Hughes T, Juliebø-Jones P, Saada L, Saeed K, Somani BK. Recurrent urinary tract infections in adults: a practical guide. Br J Hosp Med (Lond). 2021 Dec 2;82(12):1-11.
Marshall K, Hale D. Urinary Tract Infections. Home Healthc Now. 2017 Sep;35(8):448-449.

