Martwica kości – co warto wiedzieć?

Martwica kości, określana także jako osteonekroza lub jałowa martwica kości, to schorzenie wynikające z zaburzenia ukrwienia tkanki kostnej. Choroba może rozwijać się przez długi czas bez wyraźnych objawów, a jej pierwszym sygnałem bywa dopiero przewlekły ból lub ograniczenie ruchomości stawu. W praktyce klinicznej najczęściej rozpoznawana jest martwica kości udowej, jednak zmiany mogą obejmować również kolano, kość piszczelową, piętową czy szczękę. Z tego artykułu dowiesz się, czym jest martwica kości, jakie są jej przyczyny, objawy oraz możliwości leczenia. Odpowiemy też na pytania, czy martwica kości to rak i kto znajduje się w grupie zwiększonego ryzyka zachorowania. 

Czym jest martwica kości?

Martwica kości to proces obumierania tkanki kostnej spowodowany niedokrwieniem. Komórki kostne pozbawione tlenu i substancji odżywczych stopniowo ulegają uszkodzeniu, co prowadzi w konsekwencji do osłabienia struktury kości, mikrozłamań i deformacji powierzchni stawowych.

W literaturze medycznej często pojawia się termin „jałowa martwica kości”. Termin ten oznacza sytuację, w której proces obumierania tkanki kostnej nie jest związany z zakażeniem drobnoustrojami. Przyczyną zmian są przede wszystkim zaburzenia krążenia w obrębie tkanki kostnej, które mogą być związane m. in. z urazami, przeciążeniami czy przewlekłym stosowaniem glikokortykosteroidów i innymi czynnikami. 

Zmiany mogą rozwijać się w różnych lokalizacjach. Najczęściej rozpoznawana jest martwica kości udowej, jednak może dotyczyć także kolana, kości piszczelowej, pięty czy szczęki. Choroba występuje zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, chociaż poszczególne typy osteonekrozy częściej pojawiają się w określonych grupach wiekowych. 

Czy martwica kości to rak?

Wielu pacjentów po usłyszeniu diagnozy zastanawia się, czy martwica kości to rak. Choroba może powodować silny ból, prowadzić do uszkodzenia kości i dawać niepokojące zmiany w badaniach obrazowych, jednak nie ma charakteru nowotworowego. Martwica kości polega na obumieraniu tkanki wskutek zaburzeń ukrwienia, a nie na niekontrolowanym namnażaniu się komórek, jak ma to miejsce w przypadku nowotworów. W niektórych sytuacjach objawy osteonekrozy mogą przypominać choroby nowotworowe kości, dlatego konieczna jest dokładna diagnostyka i wykonanie badań obrazowych pozwalających ustalić przyczynę dolegliwości. 

Martwica kości – przyczyny i czynniki ryzyka

Martwica kości rozwija się w wyniku zaburzenia ukrwienia tkanki kostnej. Gdy przepływ krwi do kości zostaje ograniczony lub całkowicie zahamowany, komórki kostne nie otrzymują odpowiedniej ilości tlenu i substancji odżywczych, co prowadzi do ich stopniowego obumierania. Bezpośrednią przyczyną osteonekrozy jest więc niedokrwienie kości, natomiast do jego wystąpienia mogą prowadzić różne czynniki, takie jak np.: 

• urazy i złamania,
• zwichnięcia stawów,
• przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów,
• nadużywanie alkoholu,
• choroby autoimmunologiczne,
• zaburzenia krzepnięcia,
• choroba kesonowa
• anemia sierpowata.  

U części pacjentów nie udaje się jednak jednoznacznie ustalić przyczyny choroby – wówczas mówi się o idiopatycznej martwicy kości. 

Martwica kości u dorosłych – kto choruje najczęściej?

Martwica kości u dorosłych rozwija się zwykle między 30. a 65. rokiem życia i częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet. Ryzyko zachorowania wzrasta przede wszystkim u osób, u których występują zaburzenia krążenia w obrębie tkanki kostnej lub choroby wpływające na metabolizm kości i naczyń krwionośnych. Ryzyko wystąpienia martwicy kości zwiększają też inne czynniki wymienione w poprzednim podrozdziale.

Martwica kości – objawy

Objawy martwicy kości zależą przede wszystkim od stopnia zaawansowania zmian oraz lokalizacji choroby. W początkowym stadium osteonekroza może rozwijać się bezobjawowo, dlatego wielu pacjentów przez długi czas nie zdaje sobie sprawy z rozwijającego się problemu. Pierwsze dolegliwości pojawiają się zwykle dopiero wtedy, gdy dochodzi do osłabienia struktury kości i uszkodzenia powierzchni stawowych. 

Do najczęstszych objawów martwicy kości należą:

• ból kości lub stawu nasilający się podczas chodzenia i wysiłku,
• ograniczenie ruchomości stawu,
• sztywność stawu,
• utykanie,
• trudności w poruszaniu się,
• obrzęk okolicy objętej zmianami,
• ból występujący także w spoczynku w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.

Charakter objawów zależy od lokalizacji zmian. W przypadku martwicy kości udowej ból najczęściej pojawia się w pachwinie lub pośladku albo promieniuje do uda i kolana. Martwica kości kolana może powodować trudności podczas chodzenia i wchodzenia po schodach, natomiast martwica kości szczęki objawia się bólem w obrębie jamy ustnej, obrzękiem oraz problemami z gojeniem ran po zabiegach stomatologicznych. 

W bardziej zaawansowanych przypadkach może dojść do deformacji powierzchni stawowych i rozwoju wtórnych zmian zwyrodnieniowych, które znacząco pogarszają komfort życia pacjenta. 

Martwica kości – lokalizacja zmian

Martwica kości może obejmować różne struktury układu kostno-stawowego. Lokalizacja zmian wpływa na przebieg choroby, nasilenie objawów oraz funkcjonowanie pacjenta. Najczęściej zajęte są kości i stawy, które są szczególnie narażone na obciążenia mechaniczne oraz zaburzenia ukrwienia.

W praktyce klinicznej wyróżnia się następujące lokalizacje:

• Martwica kości udowej

Najczęstsza postać osteonekrozy, zwykle dotycząca głowy kości udowej. Objawia się bólem w okolicy pachwiny i biodra oraz ograniczeniem ruchomości stawu biodrowego.

• Martwica kości biodrowej 

Obejmuje struktury stawu biodrowego i okolic miednicy. Powoduje ból biodra, pośladka, a niekiedy także dolnego odcinka pleców oraz zaburzenia chodu.

• Martwica kości kolana

Proces chorobowy najczęściej obejmuje podchrzęstną warstwę kłykcia przyśrodkowego kości udowej. Objawia się bólem podczas chodzenia, wchodzenia po schodach oraz stopniowym ograniczeniem sprawności stawu kolanowego.

• Martwica kości piszczelowej

Występuje rzadziej i może obejmować trzon lub część przynasadową kości. Objawia się bólem goleni, osłabieniem kończyny oraz trudnościami w jej obciążaniu.

• Martwica kości piętowej

Dotyczy kości piętowej stopy. Powoduje ból pięty, nadwrażliwość na ucisk oraz trudności w chodzeniu, szczególnie przy dłuższym obciążaniu kończyny. 

• Martwica kości szczęki 

Postać osteonekrozy często związana z leczeniem stomatologicznym czy stosowaniem bisfosfonianów. Objawia się bólem w obrębie jamy ustnej, obrzękiem oraz zaburzeniami gojenia ran.  

Diagnostyka – jakie badania wykonuje się przy podejrzeniu osteonekrozy? 

Rozpoznanie martwicy kości opiera się na wywiadzie lekarskim, badaniu fizykalnym i diagnostyce obrazowej. 

Najczęściej wykonywane badania to:

• RTG,
• rezonans magnetyczny,
• tomografia komputerowa,
• scyntygrafia kości.

W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić chociażby zmiany zwyrodnieniowe, infekcje, nowotwory kości i złamania przeciążeniowe. 

Badania laboratoryjne mają ograniczoną wartość w diagnostyce osteonekrozy. Zwykle nie wykazują swoistych odchyleń, a ich główną rolą jest wykluczenie innych przyczyn dolegliwości. 

Martwica kości – leczenie

Leczenie martwicy kości zależy od stopnia zaawansowania choroby, lokalizacji zmian oraz wieku pacjenta. Im wcześniej zostanie rozpoznana, tym większa szansa na zahamowanie postępu choroby i uniknięcie trwałych uszkodzeń. 

Leczenie zachowawcze obejmuje ograniczenie obciążania chorej kończyny, fizjoterapię oraz stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Ważne jest także leczenie chorób współistniejących oraz eliminacja czynników ryzyka. 

W niektórych przypadkach konieczne są zabiegi chirurgiczne mające na celu poprawę ukrwienia kości i zmniejszenie ciśnienia śródkostnego. U pacjentów z zaawansowaną martwicą wykonuje się endoprotezoplastykę, czyli wszczepienie sztucznego stawu. 

Mgr Aleksandra Wasilów