Nowotwory głowy – rodzaje, przyczyny, badania, leczenie

Pod tym potocznym pojęciem kryje się grupa chorób określanych w medycynie jako nowotwory głowy i szyi, obejmujących zmiany rozwijające się w obrębie jamy ustnej, gardła, krtani, zatok przynosowych, ślinianek oraz tkanek szyi. Nowotwory głowy charakteryzują się podobnym przebiegiem klinicznym oraz wymagają kompleksowej, wielospecjalistycznej opieki medycznej. Jakie są rodzaje i przyczyny nowotworów głowy? Jakie objawy powinny wzbudzić czujność oraz jak wygląda ich diagnostyka i leczenie?

Nowotwory głowy – co obejmują?

Nowotwory głowy i szyi to grupa chorób nowotworowych rozwijających się w obrębie narządów i tkanek zlokalizowanych w rejonie głowy i szyi. Obejmują przede wszystkim nowotwory krtani, jamy ustnej, gardła (w tym nosogardła i części ustnej gardła), jamy nosowej i zatok przynosowych oraz ślinianek. 

Wspólna klasyfikacja tych chorób wynika z podobnych mechanizmów rozwoju, metod diagnostyki oraz konieczności interdyscyplinarnego leczenia obejmującego m.in. onkologię, laryngologię, chirurgię szczękowo-twarzową i radioterapię.

Nowotwory mózgu i ośrodkowego układu nerwowego – mimo, że anatomicznie zlokalizowane są w głowie – w praktyce klinicznej klasyfikowane są jako odrębna grupa ze względu na inną etiologię, metody diagnostyki i sposoby leczenia.

Nowotwory głowy i szyi stanowią w Polsce około 5-6% wszystkich nowotworów złośliwych, a zachorowalność jest wyższa nawet pięciokrotnie u mężczyzn niż u kobiet. Istotnym problemem klinicznym pozostaje późne rozpoznanie – ze względu na niespecyficzne objawy znaczna część pacjentów zgłasza się do lekarza dopiero w zaawansowanym stadium choroby, co znacznie pogarsza rokowanie i ogranicza możliwości leczenia.

Nowotwory głowy – rodzaje

Klasyfikacja nowotworów głowy opiera się głównie na typie komórek, z których wywodzi się guz. Wyróżnia się nowotwory nabłonkowe oraz nienabłonkowe.

Nowotwory nabłonkowe stanowią przeważającą większość rodzajów nowotworów w tej grupie. W tej grupie dominuje wśród nich rak płaskonabłonkowy HNSCC (ang. Head and Neck Squamous Cell Carcinoma), stanowiący ponad 90% przypadków. Rozwija się on w jamie ustnej, gardle, krtani, jamie nosowej i zatokach. Odrębną podgrupę stanowią raki części ustnej gardła związane z zakażeniem wirusem HPV.

Do nowotworów nabłonkowych zalicza się także raki gruczołowe (m.in. ślinianek), raki nosogardła (często powiązane z wirusem EBV) oraz rzadkie nowotwory neuroendokrynne.

Nowotwory nienabłonkowe obejmują czerniaki błon śluzowych, mięsaki oraz chłoniaki rozwijające się w obrębie tkanek głowy i szyi.

Nowotwory głowy – przyczyny powstawania

Przyczyny rozwoju nowotworów głowy i szyi są stosunkowo dobrze poznane i wiążą się głównie z działaniem kilku kluczowych czynników ryzyka, które mogą uszkadzać komórki błon śluzowych i sprzyjać procesom nowotworzenia:

• palenie tytoniu – najsilniej udokumentowany czynnik ryzyka nowotworów głowy i szyi, odpowiada za około 70-80% przypadków tych nowotworów;
• przewlekłe, nadmierne spożywanie alkoholu, szczególnie wysokoprocentowego – w połączeniu z paleniem tytoniu może zwiększać ryzyko zachorowania nawet kilkadziesiąt razy;
• mechaniczne podrażnienia w jamie ustnej – przewlekłe drażnienie błony śluzowej, np. przez źle dopasowane protezy, aparaty ortodontyczne lub ostre krawędzie zębów, 
• ekspozycja na promieniowanie UV – znany czynnik rakotwórczy dla skóry; nadmierne opalanie (zarówno naturalne, jak i w solarium) zwiększa ryzyko raka skóry twarzy i wargi.

Coraz większe znaczenie w etiologii wybranych podtypów nowotworów mają także zakażenia wirusowe:

• onkogenne typy wirusa HPV – przenoszone drogą kontaktów seksualnych, w tym również drogą oralną; odpowiadają za znaczną część nowotworów części ustnej gardła, które dobrze reagują na leczenie; nowotwory HPV-zależne częściej występują u osób młodszych i niepalących, a ich częstość w ostatnich latach wzrasta;
• zakażenie wirusem EBV – związane przede wszystkim z rakiem nosogardła, który występuje endemicznie w niektórych regionach świata;

Do rozwoju nowotworów głowy i szyi mogą również w mniejszym stopniu przyczyniać się:

• czynniki żywieniowe – dieta bogata w czerwone mięso i uboga w owoce oraz warzywa
• czynniki środowiskowe – zanieczyszczenie powietrza
• czynniki zawodowe – narażenie na szkodliwe substancje w miejscu pracy 
• czynniki genetyczne oraz obciążenie rodzinne.

Nowotwory głowy – objawy

Objawy nowotworów głowy i szyi bywają niespecyficzne i często przypominają infekcję. Mogą mieć charakter ogólny lub miejscowy.

Do objawów ogólnych należą: niebolesny guz na szyi (powiększony węzeł chłonny), spadek masy ciała, osłabienie, utrzymujące się złe samopoczucie.

Objawy miejscowe zależą od lokalizacji guza. Mogą dotyczyć:

• jamy ustnej: niegojące się owrzodzenia, białe lub czerwone plamy na śluzówkach, ból przy żuciu lub podczas mówienia, trudności w otwieraniu ust lub poruszaniu językiem;
• gardła: przewlekły ból gardła, uczucie ciała obcego, trudności lub ból przy przełykaniu (dysfagia), ból rzutujący do ucha;
• krtani: chrypka utrzymująca się dłużej niż 2-3 tygodnie, zmiana barwy głosu, świszczący oddech, nasilenie objawów przy wysiłku głosowym;
• nosa i zatok przynosowych: jednostronne zatkanie nosa, nawracające krwawienia, przewlekły wyciek z nosa, bóle twarzy lub uczucie pełności po jednej stronie;
• okolic ślinianek: wyczuwalny guz w obrębie ślinianki przyusznej lub podżuchwowej, asymetria twarzy, ból promieniujący do ucha.

Wiele wczesnych dolegliwości może przypominać sezonową infekcję górnych dróg oddechowych, alergię czy podrażnienie śluzówek. Z tego powodu dolegliwości te są często bagatelizowane z przekonaniem, że ustąpią samoistnie. Jeśli jednak objawy utrzymują się dłużej niż 2-3 tygodnie mimo leczenia, należy skonsultować je z lekarzem, który w razie potrzeby zleci dalszą diagnostykę.

Znajomość wczesnych objawów nowotworów ma kluczowe znaczenie dla postępowania w tych chorobach. Szczególną czujność powinny zachować osoby z grup ryzyka oraz ich bliscy. Wykrycie nowotworu na wczesnym etapie zwiększa skuteczność leczenia, poprawia rokowanie i pozwala ograniczyć zakres obciążającej organizm terapii.

Nowotwory głowy – badania

Rozpoznanie nowotworów głowy i szyi obejmuje kilka etapów:

• Diagnostyka rozpoczyna się od wywiadu i badania lekarskiego. W przypadku podejrzenia zmiany wykonuje się badanie endoskopowe;
• Kluczowym etapem jest biopsja i badanie histopatologiczne pobranego materiału, które potwierdza rozpoznanie i określa typ guza;
• Po rozpoznaniu wykonuje się badania obrazowe (TK, MRI, USG) w celu oceny stopnia zaawansowania nowotoworu oraz obecności przerzutów 
• W wybranych przypadkach oznacza się obecność wirusa HPV lub EBV.

Rozpoznanie choroby już jej na początkowym etapie umożliwia zastosowanie mniej rozległego leczenia oraz zwiększa szanse na skuteczną terapię, dlatego ogromną rolę odgrywają programy profilaktyczne wczesnego wykrywania nowotworów, skierowane do osób z grup podwyższonego ryzyka.

Nowotwory głowy – leczenie i terapia

O wyborze metody leczenia decyduje przede wszystkim stopień zaawansowania nowotworu, jego lokalizacja, typ histologiczny, ogólny stan zdrowia pacjenta oraz obecność chorób współistniejących. 

Stosuje się:

• leczenie chirurgiczne – polegające na usunięciu guza wraz z marginesem zdrowych tkanek; w wybranych przypadkach obejmuje również usunięcie węzłów chłonnych szyi;
• radioterapię – może być stosowana jako leczenie samodzielne (zwłaszcza w niektórych wczesnych stadiach) lub jako uzupełnienie operacji;
• leczenie systemowe (np. chemioterapia) – stosowane najczęściej w połączeniu z radioterapią lub w przypadkach zaawansowanych;
• leczenie skojarzone – łączące kilka metod.

Wczesne stadia choroby często wymagają tylko jednej metody terapii, zaawansowane – leczenia łączonego. Celem jest nie tylko usunięcie nowotworu, ale również zachowanie funkcji mowy, połykania i oddychania. W niektórych sytuacjach stosuje się leczenie paliatywne.

Bardzo ważnym elementem jest rehabilitacja po leczeniu – obejmująca terapię mowy i połykania, wsparcie dietetyczne, fizjoterapię szyi oraz pomoc psychologiczną. Pacjenci wymagają także regularnych kontroli w celu wczesnego wykrycia nawrotu.

Mgr Marta Filipowska