Zespół Aicardiego-Goutièresa: przyczyny i objawy

Zespół Aicardiego-Goutièresa jest rzadką chorobą genetyczną, która prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego ośrodkowego układu nerwowego. Objawy pojawiają się zwykle we wczesnym okresie życia i obejmują zahamowanie rozwoju neurologicznego, spastyczność, napady padaczkowe oraz charakterystyczne zmiany skórne. Rozpoznanie opiera się na badaniach neuroobrazowych, analizie laboratoryjnej oraz potwierdzeniu mutacji genetycznych. Leczenie ma głównie charakter objawowy, choć trwają badania nad terapiami ukierunkowanymi na hamowanie nadmiernej aktywności układu immunologicznego. W poniższym artykule opisujemy jakie są objawy zespołu Aicardiego oraz jakie są rokowania pacjentów w zespole Aicardiego-Goutieresa?

Czym jest Zespół Aicardiego-Goutièresa?

Zespół Aicardiego-Goutièresa (ang. Aicardi-Goutières syndrome, AGS) jest chorobą o ciężkim przebiegu, która zwykle ujawnia się we wczesnym okresie życia, najczęściej w pierwszych miesiącach po urodzeniu. Charakterystyczną cechą choroby jest przewlekła aktywacja układu odpornościowego, zwłaszcza nadmierna produkcja interferonu typu I – białka odgrywającego kluczową rolę w odpowiedzi organizmu na infekcje wirusowe. W przypadku tej choroby dochodzi jednak do patologicznej aktywacji mechanizmów obronnych organizmu mimo braku rzeczywistego zakażenia. W rezultacie rozwija się przewlekły stan zapalny w obrębie ośrodkowego układu nerwowego.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Zespół Aicardiego-Goutièresa jest chorobą genetyczną, której przyczyną są mutacje m.in. w genach TREX1, RNASEH2A, RNASEH2B, RNASEH2C, SAMHD1, ADAR oraz IFIH1. 

Większość postaci zespołu Aicardiego-Goutièresa dziedziczona jest w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że choroba rozwija się wówczas, gdy dziecko odziedziczy dwie kopie nieprawidłowego genu – po jednej od każdego z rodziców. Rodzice w takiej sytuacji są zwykle bezobjawowymi nosicielami mutacji. Czynnikami ryzyka wystąpienia choroby są przede wszystkim obecność patogennych wariantów genetycznych w rodzinie oraz pokrewieństwo między rodzicami, które zwiększa prawdopodobieństwo odziedziczenia dwóch kopii tego samego uszkodzonego genu. W większości przypadków choroba pojawia się jednak w rodzinach bez wcześniejszej historii podobnych zaburzeń, co wynika z rzadkości występowania mutacji odpowiedzialnych za tę chorobę.

Zespół Aicardiego-Goutièresa – objawy

Objawy zespołu Aicardiego-Goutièresa najczęściej pojawiają się we wczesnym okresie niemowlęcym, choć w niektórych przypadkach choroba może ujawnić się nieco później. Pierwsze symptomy często przypominają infekcję wirusową ośrodkowego układu nerwowego. U dzieci obserwuje się gorączkę, drażliwość, trudności w karmieniu oraz stopniowe pogarszanie się rozwoju psychoruchowego.

Jednym z najważniejszych objawów choroby jest zahamowanie lub regres rozwoju neurologicznego. Dzieci mogą przestawać osiągać kolejne etapy rozwoju, takie jak utrzymywanie głowy, siadanie czy gaworzenie. W miarę postępu choroby dochodzi do rozwoju spastyczności, czyli zwiększonego napięcia mięśniowego, które utrudnia wykonywanie ruchów.

W badaniach neurologicznych często stwierdza się także objawy uszkodzenia układu piramidowego, drżenia, dystonię oraz napady padaczkowe. W wielu przypadkach rozwija się również mikrocefalia, czyli zmniejszenie obwodu głowy.

Charakterystyczną cechą zespołu Aicardiego-Goutièresa są także zmiany skórne przypominające odmrożenia, określane jako chilblains. Najczęściej pojawiają się one na palcach rąk i stóp oraz na małżowinach usznych. Zmiany te są wynikiem przewlekłej aktywacji układu immunologicznego i zaburzeń mikrokrążenia.

W badaniach obrazowych mózgu, takich jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, stwierdza się charakterystyczne odkładanie się wapnia w tkance mózgowej oraz nieprawidłowości w obrębie istoty białej. Zmiany te są wynikiem przewlekłego procesu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym.

Zespół Aicardiego-Goutièresa – diagnostyka i leczenie 

Rozpoznanie zespołu Aicardiego-Goutièresa opiera się na analizie objawów klinicznych, wyników badań laboratoryjnych, badań neuroobrazowych oraz potwierdzeniu mutacji genetycznych w badaniach molekularnych. W diagnostyce istotne znaczenie ma stwierdzenie podwyższonego poziomu interferonu typu I. Badania obrazowe mózgu odgrywają ważną rolę w procesie diagnostycznym. W tomografii komputerowej często widoczne są symetryczne zwapnienia w obrębie jąder podstawy oraz innych struktur mózgu. Rezonans magnetyczny pozwala natomiast uwidocznić zanik mózgu oraz zmiany w obrębie istoty białej.

Kluczowym elementem diagnostyki jest badanie genetyczne umożliwiające identyfikację mutacji w genach odpowiedzialnych za rozwój choroby. Współczesne techniki sekwencjonowania DNA (np. NGS lub badanie WES) pozwalają na stosunkowo szybkie wykrycie patogennych wariantów genetycznych i potwierdzenie rozpoznania.

Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe zespołu Aicardiego-Goutièresa. Postępowanie terapeutyczne ma charakter objawowy i koncentruje się na łagodzeniu objawów neurologicznych oraz poprawie jakości życia pacjentów. W terapii stosuje się m.in. leki przeciwpadaczkowe, rehabilitację neurologiczną oraz wsparcie żywieniowe.