Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – co oznacza to rozpoznanie?

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty to najczęstsza postać nowotworu złośliwego gruczołu krokowego. Warto wiedzieć, że chorobie przez dłuższy czas nie towarzyszą objawy, a w razie ich wystąpienia, często przypisywane są innym jednostkom chorobowym. Rokowania związane z nowotworem zależą między innymi od stopnia zaawansowania schorzenia, dlatego ważne są badania profilaktyczne i tzw. czujność onkologiczna.

Rak prostaty – co to za choroba?

Rak prostaty to nowotwór złośliwy wywodzący się pierwotnie głównie z obwodowej strefy gruczołu krokowego. Nazywany jest inaczej rakiem gruczołu krokowego lub rakiem stercza. Według najnowszego biuletynu Krajowego Rejestru Nowotworów, w  Polsce jest najczęstszym nowotworem złośliwym w populacji mężczyzn (w 2023 roku chorobę zdiagnozowano u 23 710 osób płci męskiej).

Klasyfikacja z 2022 roku Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (ang. International Agency for Research on Cancer, IARC) wyróżnia:

1. Nowotowory  nabłonkowe prostaty, do których zaliczamy: nowotwory gruczołowe prostaty, np. rak gruczołowy zrazikowy, gruczolakorak przewodowy (IARC wskazuje, że gruczolakorak przewodowy najczęściej występuje równolegle z nowotworem zrazikowym i trudne jest rozróżnienie obu postaci);
2. Nowotwory płaskonabłonkowe prostaty, np. rak płaskonabłonkowy prostaty.
3. Nowotowory mezenchymalne charakterystyczne dla prostaty, do których zaliczamy nowotwory stromalne prostaty, np. nowotwór  podścieliskowy prostaty nieznanej zjadliwości czy mięsaka podścieliska prostaty.

Rak prostaty często rozwija się wieloogniskowo i wykrywany jest w różnych stopniach zaawansowania: od raka ograniczonego do gruczołu krokowego aż po zaawansowaną postać choroby (raka z przerzutami odległymi). Dość często w piśmiennictwie popularnym, a zwłaszcza w Internecie, termin rak prostaty stosowany jest wymiennie z nieprawidłowym terminem: guz prostaty.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/badanie-prostaty-na-czym-polega/

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty

Rak gruczołowy zrazikowy (ang. acinar adenocarcinoma), inaczej gruczolakorak zrazikowy, jest najczęstszym typem raka prostaty (stanowi około 90-95% wszystkich przypadków nowotworów złośliwych gruczołu krokowego). Wywodzi się z komórek nabłonkowych, które odpowiadają za produkcję składników płynu wchodzącego w skład nasienia – komórki nabłonkowe ulegają nowotworzeniu, zaczynają namnażać się w sposób niekontrolowany i mogą naciekać otaczające tkanki, a w bardziej zaawansowanym stadium również dawać przerzuty do innych narządów.

Gruczolakorak zrazikowy prostaty charakteryzuje różny stopień złośliwości (który określa się między innymi na podstawie skali Gleasona): od nowotworu o niskim stopniu złośliwości, który zwykle rozwija się powoli, po postacie agresywne, które mogą szybciej naciekać okoliczne tkanki i dawać przerzuty.

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – przyczyny

Nie do końca poznane są przyczyny pojawienia się raka gruczołowego zrazikowego prostaty. Jednak wśród czynników, które mogą wpływać na jego rozwój wymienia się:

• występowanie choroby w rodzinie – szacuje się, że prawdopodobieństwo rozwoju raka prostaty jest dwukrotnie wyższe u mężczyzn, których krewny pierwszego stopnia chorował na ten nowotwór, natomiast w przypadku zachorowania u więcej niż dwóch krewnych pierwszego stopnia, ryzyko może wzrastać nawet 5–11-krotnie,
• mutacje genetyczne BRCA1 i BRCA2,
• wiek – ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem, choroba pojawia się zwykle u mężczyzn powyżej 50. roku życia (rzadko u mężczyzn poniżej 40. lat), a szczyt zachorowań występuje około 65.-70. roku życia,
• otyłość i nadwaga,
• mała aktywność fizyczna,
• palenie tytoniu,
• nadmierne spożywanie alkoholu,
• niewłaściwa dieta, obfitująca w czerwone mięso, niezdrowe tłuszcze i małą liczbę warzyw i owoców,
• wstrzemięźliwość płciowa,
• czynniki hormonalne – zwłaszcza działanie testosteronu,
• choroby weneryczne,
• przewlekłe stany zapalne dróg moczowych.

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – objawy

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty rozwija się wolno – nowotwór przez wiele lat może być ograniczony jedynie do narządu i nie dawać żadnych symptomów. W miarę upływu czasu nacieka na sąsiadujące tkanki i powoduje powstawanie przerzutów odległych drogą naczyń chłonnych i krwionośnych (głównie do kości, rzadziej wątroby, płuc i mózgu).

Jeśli wystąpią objawy, zwykle nie są charakterystyczne dla tego nowotworu i często przypominają symptomy łagodnego rozrostu gruczołu krokowego. Należą do nich: częste oddawanie moczu (również w nocy), ból w trakcie mikcji, naglące parcie na pęcherz, uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza oraz osłabienie lub zwężenie strumienia moczu. Niekiedy w badaniu moczu stwierdza się krwinkomocz.

W miarę rozwoju choroby, powiększający się guz może utrudniać odpływ moczu, prowadząc do jego zalegania w pęcherzu, a w cięższych przypadkach także do zastoju moczu w nerkach (wodonercza) i zaburzeń ich funkcji. W zaawansowanym stadium, zwłaszcza w przypadku przerzutów do kości, mogą pojawić się bóle w okolicy lędźwiowej lub kręgosłupa. Niepokojącym objawem może być również niezamierzona utrata masy ciała.

Wymienione objawy nie muszą oznaczać raka gruczołowego zrazikowego prostaty – jak wspomniano wcześniej, często występują również w łagodnych chorobach układu moczowo-płciowego. Sam brak symptomów nie wyklucza natomiast nowotworu, dlatego istotną rolę odgrywa odpowiednia diagnostyka.

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – badania

W przypadku pojawienia się objawów, mogących świadczyć o rozwoju raka prostaty, należy zgłosić się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) lub bezpośrednio do urologa. W pierwszej kolejności specjalista przeprowadza wywiad na temat dolegliwości. Ważne są informacje o tym jak długo trwają i jaki jest stopień ich nasilenia. Należy poinformować lekarza o wszystkich przypadkach nowotworów złośliwych w rodzinie.

Jedną z podstawowych procedur diagnostycznych w kierunku raka gruczołu krokowego jest badanie per rectum, w trakcie którego specjalista przy pomocy palca ocenia prostatę przez ścianę odbytnicy. Wśród badań laboratoryjnych, niezwykle ważna jest ocena stężenia swoistego antygenu sterczowego (ang. prostate-specific antygen, PSA) – białka wytwarzanego przez komórki prostaty, którego stężenie oznacza się we krwi. U wielu chorych na raka prostaty jego poziom jest podwyższony, jednak nie jest to wskaźnik swoisty dla nowotworu. Zwiększone stężenie PSA może występować również w przebiegu łagodnego rozrostu gruczołu krokowego oraz zapalenia prostaty. Co więcej, prawidłowy wynik stężenia PSA nie wyklucza obecności raka prostaty.

W przypadku podejrzenia nowotworu stercza, lekarz może zlecić badania obrazowe. TRUS (ang. transrectal ultrasound), czyli ultrasonografia przezodbytnicza, pozwala uwidocznić gruczoł krokowy, ocenić jego budowę oraz pobrać wycinki do badania histopatologicznego.  Pobranie próbek tkanki do badania mikroskopowego możliwe jest przede wszystkim drogą  klasycznej biopsji z wykorzystaniem specjalnej igły (badanie zwykle przeprowadzane jest pod kontrolą USG). Analiza mikroskopowa pozwala ustalić, czy w pobranym materiale obecne są komórki nowotworowe, a w przypadku potwierdzenia nowotworu złośliwego – określić jego typ i stopień złośliwości.

W diagnostyce raka prostaty przeprowadza się również badania genetyczne mające na celu określenie statusu genów naprawy DNA pod kątem obecności mutacji. Niekiedy wykonuje się dodatkowe badania w celu wykrycia ewentualnych przerzutów. W zależności od sytuacji klinicznej mogą to być: tomografia komputerowa (TK), scyntygrafia kości lub nowocześniejsze badania, takie jak pozytonowa tomografia emisyjna (PET) z tomografią komputerową (TK).

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – leczenie

Leczenie raka gruczołowego zrazikowego prostaty planuje się indywidualnie, uwzględniając między innymi stopień zaawansowania nowotworu, ryzyko progresji schorzenia, obecność ewentualnych przerzutów, wiek chorego czy jego ogólny stan zdrowia. Wybór odpowiedniej metody zależy również od przewidywanych korzyści i możliwych działań niepożądanych terapii. Do głównych metod leczenia raka prostaty należą: operacyjne usunięcie gruczołu krokowego, radioterapia (klasyczna lub brachyterapia), hormonoterapia, immunoterapia, chemioterapia czy leczenie ukierunkowane molekularnie.

U wybranych pacjentów z nowotworem w początkowym stadium zaawansowania i o małym ryzyku progresji, możliwe jest tzw. leczenie odroczone, polegające na regularnych kontrolach obejmujących m.in. pomiar stężenia  PSA i ocenę dynamiki zmian stężenia w czasie, badania obrazowe, a w razie wskazań również kolejne biopsje. Celem tej strategii jest uniknięcie lub odsunięcie w czasie leczenia, które mogłoby powodować działania niepożądane, bez niepotrzebnego zwiększania ryzyka dla chorego. Jeśli wyniki kontroli wskazują na progresję nowotworu, lekarz zaleca rozpoczęcie leczenia radykalnego. Ostateczną decyzję dotyczącą wyboru metody leczenia, specjalista podejmuje wspólnie z pacjentem, po omówieniu potencjalnych korzyści, ryzyka i możliwego wpływu terapii na jakość życia.

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty – rokowania

Rokowanie w przypadku gruczolakoraka zrazikowego prostaty zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania choroby w chwili rozpoznania oraz stopnia złośliwości nowotworu. Jeśli rak jest ograniczony do gruczołu krokowego, szanse na skuteczne leczenie są zazwyczaj bardzo dobre. W ocenie rokowania, lekarze uwzględniają między innymi stężenie PSA, wynik histopatologiczny, a także ewentualną obecność przerzutów. W przypadku choroby zaawansowanej, możliwości leczenia zależą od rozległości nowotworu i innych czynników klinicznych, jednak również wtedy dostępne terapie mogą pozwolić na długotrwałe kontrolowanie choroby.

W badaniu opartym na danych amerykańskiej bazy SEER (ang. Surveillance, Epidemiology, and End Results Program), śmiertelność z powodu tego nowotworu w ciągu 5 lat wynosiła około 2% w przypadku raka ograniczonego do prostaty, 5% przy chorobie miejscowo zaawansowanej i 57% u pacjentów z przerzutami odległymi.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/gruczolak-prostaty/

FAQ – pytania i odpowiedzi

Czym rak gruczołowy zrazikowy prostaty różni się od innych typów raka prostaty?

Rak gruczołowy zrazikowy prostaty jest najczęstszym typem raka prostaty. Od innych typów raka stercza różni się budową mikroskopową (poszczególne typy nowotworów rozpoznaje się przede wszystkim na podstawie obrazu histopatologicznego, a nie samych objawów).

Czy ten typ nowotworu może rozwijać się bez podwyższonego PSA?

Tak, rak gruczołowy zrazikowy nie zawsze powoduje podwyższone stężenie swoistego antygenu sterczowego (ang. prostate-specific antygen, PSA). Dlatego w przypadku pojawienia się objawów, mogących świadczyć o rozwoju raka prostaty, prawidłowy wynik badania PSA nie powinien usypiać czujności i być podstawą do wykluczenia choroby. W uzasadnionych przypadkach, lekarz, mimo stężenia PSA mieszczącego się z zakresie uznawanym za prawidłowy, może zlecić kolejne badania diagnostyczne.

Jaką rolę w diagnostyce odgrywa biopsja prostaty?

Biopsja jest kluczowym elementem diagnostyki chorób nowotworowych, w tym raka prostaty. Badanie histopatologiczne materiału pobranego w trakcie biopsji gruczołu krokowego pozwala określić między innymi rodzaj nowotworu (złośliwy, łagodny), typ histologiczny zmiany (w przypadku raka prostaty najczęściej jest to rak gruczołowy zrazikowy), stopień złośliwości guza i inne cechy klinicznie. Badanie histopatologiczne pozwala zaplanować skuteczne leczenie – o sposobie terapii decyduje lekarz w porozumieniu z pacjentem na podstawie wyniku patomorfologicznego w zestawieniu z wynikami badań PSA, badań obrazowych czy stanem ogólnym chorego.

Czy rezonans prostaty pomaga ocenić zaawansowanie choroby?

Rezonans magnetyczny prostaty jest istotną metodą oceny  miejscowego zaawansowania raka, oraz naciekania sąsiednich tkanek. . Umożliwia także dokładniejszą lokalizację podejrzanych zmian. Nie wyklucza jednak całkowicie mikroskopowego szerzenia się nowotworu ani nie zastępuje badań służących ocenie przerzutów odległych – w przypadku podejrzenia rozprzestrzenienia się choroby poza gruczoł krokowy, lekarz zleca dalszą, diagnostykę laboratoryjną i obrazową.

Od czego zależy wybór leczenia przy tym rozpoznaniu?

Wybór leczenia raka gruczołowego zrazikowego zależy od wielu czynników, do których należą między innymi:

• stopień złośliwości histologicznej zmiany,
• stopień zaawansowania choroby (lekarz ustala, czy rak jest ograniczony do prostaty, nacieka sąsiednie struktury, czy rozprzestrzenił się do węzłów chłonnych lub odległych narządów),
• stężenie PSA,
• wiek pacjenta, jego ogólny stanu zdrowia, choroby współwystępujące,
• preferencje chorego.

W zależności od indywidualnej sytuacji, możliwe jest zastosowanie np. aktywnego nadzoru, leczenia operacyjnego, radioterapii, hormonoterapii, immunoterapii, leczenia ukierunkowanego molekularnie lub połączenia kilku metod.