Brachyterapia prostaty – na czym polega i kiedy stosuje się ją w leczeniu raka prostaty?

Rak gruczołu krokowego jest jednym z najczęściej rozpoznawanych nowotworów złośliwych u mężczyzn. Współczesna medycyna pozwala na dobór terapii odpowiedniej do stopnia zaawansowania choroby oraz indywidualnego stanu pacjenta. Jedną z metod stosowanych w leczeniu raka prostaty jest brachyterapia, która umożliwia dostarczenie promieniowania jonizującego bezpośrednio do obszaru objętego chorobą. Warto zatem wiedzieć, na czym polega i w jakich sytuacjach może być stosowana.

Brachyterapia prostaty – co to jest?

Brachyterapia to rodzaj radioterapii, w przebiegu której radioaktywne źródło promieniowania umieszczone jest w sąsiedztwie ogniska nowotworowego – w przypadku brachyterapii prostaty, jest to zmiana nowotworowa lub loża po guzie stercza. Pierwsze doniesienia o zastosowaniu brachyterapii w leczeniu chorób nowotworowych gruczołu krokowego pochodzą z początku XX wieku; za jeden z kluczowych, wczesnych etapów rozwoju tej metody terapeutycznej uznaje się doniesienie Octave’a Pasteau z 1911 roku, dotyczące leczniczego zastosowania radu wprowadzanego przez cewnik do cewki moczowej. Z uwagi na fakt, że promieniowanie jonizujące dociera głównie w obszar komórek zmienionych chorobowo, w przypadku brachyterapii ryzyko uszkodzenia tkanek zdrowych jest istotnie mniejsze w porównaniu z teleradioterapią (niewielkie dawki promieniowania mogą docierać jednak do odbytnicy czy pęcherza moczowego).

W leczeniu raka prostaty stosuje się:

• brachyterapię HDR (ang. high-dose-rate brachytherapy) – polega na poddaniu komórek nowotworowych prostaty dużej dawce promieniowania jonizującego ze źródła umieszczanego w gruczole na krótki okres – jedna sesja trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut po czym pierwiastek promieniotwórczy zostaje usunięty z organizmu pacjenta;
• brachyterapię LDR (ang. low-dose-rate brachytherapy) z wykorzystaniem stałych implantów – w tkankach stercza na dłuższy czas umieszcza się ziarna substancji promieniotwórczej (izotopy promieniotwórcze o małej mocy dawki).

Zarówno w przypadku brachyterapii HDR jak i LDR, procedura wymaga wprowadzenia cewnika do pęcherza moczowego i  przeprowadzana jest w znieczuleniu podpajęczynówkowym lub ogólnym pod kontrolą ultrasonografii przezodbytniczej.

Brachyterapia może być stosowana zarówno jako metoda samodzielnego leczenia, jak również w połączeniu z teleradioterapią. Dobór odpowiedniej metody terapeutycznej jest ustalany indywidualnie, z uwzględnieniem stanu zdrowia pacjenta – np. w przypadku stwierdzenia lub podejrzenia zajęcia węzłów chłonnych przez komórki nowotworowe, sama brachyterapia gruczołu krokowego może być niewystarczająca, ponieważ obszar napromieniania obejmuje przede wszystkim prostatę, a nie regionalne węzły chłonne (w takiej sytuacji lekarz może zadecydować np. o zastosowaniu procedury w skojarzeniu z teleradioterapią obejmującą odpowiednie obszary miednicy).

Czy brachyterapia jest bezpieczna dla osób z otoczenia pacjenta?

W przypadku brachyterapii HDR źródło promieniotwórcze jest wprowadzane do gruczołu krokowego jedynie na czas leczenia, a następnie całkowicie usuwane. Po zakończeniu zabiegu w organizmie pacjenta nie pozostaje materiał promieniotwórczy, dlatego chory nie staje się źródłem radioaktywności i może bezpiecznie przebywać w pobliżu innych osób, w tym dzieci i kobiet w ciąży.

Osoba z implantem promieniotwórczym zasadniczo nie stanowi zagrożenia dla otoczenia. Promieniowanie jest w dużej mierze pochłaniane przez tkanki prostaty i otaczające ją struktury, a jego natężenie zmniejsza się wraz z odległością od źródła oraz upływem czasu. Ze względów ochrony radiologicznej, przez określony czas po implantacji zaleca się jednak ograniczenie długotrwałego, bliskiego, bezpośredniego kontaktu z małymi dziećmi oraz kobietami w ciąży.

Brachyterapia a teleradioterapia w leczeniu raka stercza

Brachyterapia oraz teleradioterapia są metodami wykorzystującymi promieniowanie jonizujące, jednak różnią się sposobem jego dostarczania. W przypadku teleradioterapii promieniowanie jest kierowane do gruczołu krokowego z urządzenia znajdującego się poza ciałem pacjenta, natomiast w brachyterapii źródło promieniowania umieszczane jest w obrębie leczonego gruczołu. Dzięki temu brachyterapia umożliwia dostarczenie odpowiedniej dawki promieniowania bezpośrednio do prostaty, przy jednoczesnym możliwym jej ograniczeniu dla znajdujących się w pobliżu zdrowych tkanek.

Skutki uboczne brachyterapii prostaty

Brachyterapia gruczołu krokowego, podobnie jak inne metody leczenia raka prostaty, może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych. Ich charakter i nasilenie zależą między innymi od zastosowanej techniki brachyterapii, dawki promieniowania, objętości napromienianych tkanek oraz indywidualnych cech chorego.

W związku z tym, że brachyterapia wymaga wprowadzenia cewnika, po zabiegu mogą pojawić się dolegliwości ze strony układu moczowego, takie jak np.:

• pieczenie podczas mikcji,
• uczucie parcia na mocz,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
• częste oddawanie moczu,
• niewielki przepływ strumienia moczu,
• niekontrolowane oddawanie moczu,
• bolesność na czubku penisa,
• krwiomocz.

Chorym zwykle zaleca się przyjmowanie leku, który zapobiega zakażeniu, a w razie jego wystąpienia – leczy je. Zwykle objawy mijają po kilku dniach.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/badanie-prostaty-na-czym-polega/

Działania niepożądane ze strony układu pokarmowego dotyczą przede wszystkim odbytnicy, która znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie gruczołu krokowego. Mogą wystąpić między innymi częstsze wypróżnienia, parcie na stolec, biegunka, uczucie niepełnego wypróżnienia oraz podrażnienie błony śluzowej odbytnicy. U części osób może pojawić się również krwawienie z odbytnicy. Objawy te zwykle mają charakter przejściowy, jednak niektóre późne powikłania mogą wystąpić dopiero po kilku miesiącach lub latach od zakończenia leczenia.

Działania niepożądane dotyczące funkcji seksualnych obejmują przede wszystkim zaburzenia erekcji. Ryzyko ich wystąpienia może zwiększać się wraz z upływem czasu od zakończenia leczenia. U części pacjentów obserwuje się również zmniejszenie objętości ejakulatu lub zaburzenia ejakulacji.

Brachyterapia prostaty – skuteczność

Brachyterapia jest uznaną metodą leczenia miejscowego raka gruczołu krokowego u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów. Jej skuteczność została potwierdzona zarówno w badaniach dotyczących brachyterapii stosowanej jako samodzielna metoda leczenia, jak i w badaniach, w których brachyterapia była stosowana jako uzupełnienie teleradioterapii.

W przypadku brachyterapii LDR stosowanej samodzielnie, szczególnie dobre wyniki uzyskuje się u pacjentów z chorobą niskiego oraz korzystnego pośredniego ryzyka – aktualne wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego dopuszczają stosowanie LDR jako monoterapii u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów z korzystnym pośrednim ryzykiem i dobrą funkcją układu moczowego.

Brachyterapia HDR może być stosowana zarówno jako samodzielne leczenie u wybranych pacjentów z chorobą pośredniego ryzyka, jak również jako uzupełnienie teleradioterapii. W przypadku HDR stosowanej jako monoterapia, dostępne dane wskazują na wysoką kontrolę biochemiczną choroby. W metaanalizie opublikowanej  w czasopiśmie specjalistycznym:  „Brachytherapy”, obejmującej 14 badań i 3534 pacjentów, pięcioletni odsetek przeżycia bez wznowy biochemicznej wynosił 97,5% dla pacjentów z grupy niskiego ryzyka, 93,5% dla grupy pośredniego ryzyka oraz 91% dla grupy wysokiego ryzyka.

Istotne dane dotyczące skuteczności brachyterapii pochodzą również z badania ASCENDE-RT opublikowanego w „International Journal of Radiation Oncology”, w którym u pacjentów z rakiem prostaty o pośrednim i wysokim ryzyku porównano efekty dwóch metod eskalacji dawki promieniowania. W obu grupach zastosowano teleradioterapię miednicy oraz hormonoterapię, a następnie zastosowano dodatkową dawkę promieniowania w obrębie prostaty  – w jednej grupie w postaci teleradioterapii, a w drugiej w postaci brachyterapii LDR.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/powiekszona-prostata-czy-to-rak-przyczyny-i-leczenie/

Mediana okresu obserwacji wynosiła 6,5 roku. U pacjentów, którzy otrzymali dodatkową dawkę promieniowania w postaci brachyterapii LDR, 5-, 7- i 9-letnie przeżycie bez wznowy biochemicznej wynosiło odpowiednio 89%, 86% i 83%. W grupie, w której dodatkową dawkę promieniowania w obrębie prostaty podano za pomocą teleradioterapii, wartości te wynosiły odpowiednio 84%, 75% i 62%. Nie wykazano jednak istotnej różnicy w przeżyciu całkowitym pomiędzy obiema grupami.

Wyniki te wskazują, że brachyterapia może zapewniać bardzo dobrą kontrolę raka gruczołu krokowego, jednak jej skuteczność należy rozpatrywać w odniesieniu np. do grupy ryzyka oraz sposobu zastosowania. Nie można na podstawie dostępnych danych stwierdzić, że brachyterapia jest zawsze skuteczniejsza od teleradioterapii. Wybór metody leczenia zależy między innymi od stopnia zaawansowania choroby, grupy ryzyka, parametrów klinicznych oraz stanu zdrowia i funkcji układu moczowego pacjenta.

Dieta po brachyterapii prostaty

Jak wspomniano wcześniej, cewnikowanie związane z przeprowadzeniem brachyterapii oraz sam zabieg mogą wiązać się z występowaniem przejściowych powikłań ze strony układu moczowego. W celu złagodzenia objawów zaleca się odpowiednie nawodnienie organizmu, przede wszystkim poprzez regularne spożywanie wody. Należy natomiast ograniczyć napoje zawierające kofeinę, takie jak kawa i herbata, ponieważ substancja może zwiększać diurezę oraz podrażniać pęcherz moczowy, nasilając częstomocz i parcia na mocz. Należy powstrzymywać się od spożycia alkoholu. Zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do występujących niepożądanych objawów oraz indywidualnych potrzeb pacjenta – w przypadku wystąpienia symptomów ze strony przewodu pokarmowego, takich jak biegunka lub luźne stolce, jadłospis może być czasowo modyfikowany w zależności od nasilenia dolegliwości. Istotne znaczenie ma utrzymanie prawidłowej masy ciała i stosowanie zbilansowanej diety dostarczającej odpowiednie ilości makroskładników, witamin i składników mineralnych. Pacjentom zaleca się także podejmowanie aktywności fizycznej dostosowanej do ich stanu zdrowia i zaleceń lekarza.