Gruczolak prostaty - co to za choroba?

Problemy z oddawaniem moczu należą do najczęstszych dolegliwości, z którymi wraz z upływem lat mogą mierzyć się mężczyźni. Jedną z głównych przyczyn tych zaburzeń może być łagodny rozrost gruczołu krokowego (ang. benign prostatic hyperplasia, BPH), którego częstość występowania wyraźnie wzrasta wraz z wiekiem. Choć proces ten ma charakter niezłośliwy i nie jest tożsamy z rakiem prostaty, jego postępujący rozwój może prowadzić do utrudnienia odpływu moczu oraz pojawienia się uciążliwych dolegliwości ze strony dolnych dróg moczowych. Co sprawia, że u mężczyzn może rozwinąć się gruczolak prostaty?

Gruczolak prostaty – co to jest?

Gruczolak prostaty, określany w piśmiennictwie jako łagodny rozrost gruczołu krokowego (ang. benign prostatic hyperplasia, BPH), należy do najczęściej występujących schorzeń układu moczowo-płciowego w populacji mężczyzn w wieku dojrzałym oraz podeszłym. Istotą procesu chorobowego jest nadmierna, niezłośliwa proliferacja komórek nabłonka i zrębu gruczołu, prowadząca do stopniowego zwiększenia jego objętości.

Rozrost obejmuje przede wszystkim strefę przejściową prostaty, czyli okolicę gruczołu sąsiadującą z początkowym odcinkiem cewki moczowej. Postępujące powiększanie się gruczołu może wywoływać szereg następstw klinicznych, takich jak:

• zwężenie światła cewki moczowej wskutek ucisku przez powiększoną prostatę;
• zaburzenia swobodnego odpływu moczu z pęcherza;
• pojawienie się objawów określanych jako dolegliwości ze strony dolnych dróg moczowych (ang. lower urinary tract symptoms, LUTS).

Zapadalność na gruczolaka prostaty wykazuje ścisłą korelację z wiekiem. Zmiany stwierdza się u około 50% mężczyzn po 55. roku życia, natomiast w populacji po 80. roku życia odsetek ten osiąga od 80 do nawet 90%.

Gruczolak prostaty – czy to rak?

Gruczolak prostaty i rak gruczołu krokowego dotyczą tego samego narządu, jednak są odmiennymi jednostkami chorobowymi. Różnią się charakterem biologicznym, przebiegiem oraz konsekwencjami zdrowotnymi:

CECHA	GRUCZOLAK PROSTATY (BPH)	RAK PROSTATY
Charakter zmiany	łagodny rozrost komórek	nowotwór złośliwy
Możliwość naciekania tkanek	nie występuje	możliwa
Tworzenie przerzutów	nie występuje	możliwe
Najczęstsza lokalizacja	strefa przejściowa prostaty	strefa obwodowa prostaty
Typowe problemy zdrowotne	zaburzenia oddawania moczu	we wczesnym stadium często brak objawów
Podstawowa diagnostyka	ocena objawów, badanie urologiczne, USG	PSA, rezonans prostaty, biopsja (w uzasadnionych przypadkach)

Gruczolak prostaty nie jest nowotworem złośliwym, lecz niezłośliwym procesem rozrostowym prowadzącym do zwiększenia objętości gruczołu krokowego. Najważniejsze informacje dotyczące zależności między gruczolakiem a rakiem prostaty to:

• gruczolak prostaty nie przekształca się bezpośrednio w raka prostaty, ponieważ są to dwa różne procesy chorobowe;
• obecność łagodnego rozrostu nie oznacza, że pacjent jest chroniony przed rozwojem nowotworu;
• obie choroby mogą występować jednocześnie, szczególnie u mężczyzn w starszym wieku;
• objawy ze strony układu moczowego nie pozwalają samodzielnie odróżnić gruczolaka od raka, dlatego wymagają odpowiedniego podejścia diagnostycznego.

Warto przeczytać: https://diag.pl/pacjent/artykuly/badanie-prostaty-na-czym-polega/

Gruczolak prostaty – przyczyny i czynniki ryzyka

Gruczolak prostaty rozwija się najczęściej w wyniku zmian hormonalnych związanych z wiekiem oraz stopniowego rozrostu komórek gruczołu krokowego, jednak dokładny mechanizm powstawania choroby jest wieloczynnikowy. Największe znaczenie przypisuje się zaburzeniom równowagi między procesami namnażania i obumierania komórek prostaty, na które wpływają głównie androgeny, zwłaszcza dihydrotestosteron (DHT), czyli aktywna forma testosteronu odpowiedzialna za stymulowanie wzrostu tkanki gruczołowej. Wraz z wiekiem dochodzi do zmian w metabolizmie hormonów płciowych oraz zwiększonej aktywności enzymu 5-alfa-reduktazy, który przekształca testosteron w DHT. Hormon ten wiąże się z receptorami androgenowymi obecnymi w komórkach prostaty i pobudza ich proliferację, prowadząc do stopniowego powiększania się gruczołu.

Najważniejsze czynniki ryzyka rozwoju gruczolaka prostaty to:

• wiek – częstość występowania gruczolaka prostaty zwiększa się szczególnie po 50. r.ż.;

• predyspozycje genetyczne – mężczyźni, u których w rodzinie występowały choroby prostaty, mogą mieć większe ryzyko rozwoju zmian;

• zaburzenia hormonalne – nieprawidłowości w działaniu androgenów, szczególnie zwiększona aktywność DHT, sprzyjają rozrostowi prostaty;

• otyłość i zespół metaboliczny – nadmierna masa ciała, insulinooporność i zaburzenia gospodarki lipidowej mogą zwiększać ryzyko wystąpienia objawów gruczolaka prostaty;

• mała aktywność fizyczna – siedzący tryb życia wiąże się z większym ryzykiem występowania objawów ze strony dolnych dróg moczowych;

• przewlekłe stany zapalne prostaty – procesy zapalne mogą wpływać na przebudowę
  i powiększenie tkanki gruczołu krokowego.

Do czynników mogących zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia objawowego gruczolaka prostaty zalicza się również niektóre elementy stylu życia, takie jak dietę bogatą w tłuszcze nasycone, niską podaż warzyw i owoców oraz brak regularnej aktywności fizycznej. Nie oznacza to jednak, że pojedynczy czynnik prowadzi bezpośrednio do rozwoju choroby.

Gruczolak prostaty – objawy

Objawy gruczolaka prostaty wynikają w dużej mierze z utrudnionego odpływu moczu przez zwężoną cewkę moczową oraz zaburzeń pracy pęcherza moczowego. Warto podkreślić, że sam rozrost prostaty nie zawsze prowadzi do wystąpienia dolegliwości. U części mężczyzn mimo obecności zmian anatomicznych nie rozwijają się istotne objawy, natomiast u innych nawet niewielkie powiększenie gruczołu może powodować znaczne problemy z oddawaniem moczu. Z tego powodu w diagnostyce i leczeniu gruczolaka prostaty ocenia się nie tylko wielkość stercza, ale przede wszystkim nasilenie objawów oraz ich wpływ na jakość życia pacjenta.

Objawy gruczolaka prostaty określa się jako objawy ze strony dolnych dróg moczowych (LUTS, ang. lower urinary tract symptoms). Dzieli się je na trzy główne grupy:

RODZAJ OBJAWÓW	CHARAKTERYSTYKA
Objawy związane z fazą napełniania pęcherza	częste oddawanie moczu w dzień i w nocy, naglące parcie na mocz, nietrzymanie moczu
Objawy związane z procesem oddawania moczu	osłabiony strumień moczu, bolesna mikcja, przerywane oddawanie moczu, wydłużony czas opróżniania pęcherza
Objawy po mikcji	uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza, kapanie moczu po zakończeniu oddawania moczu

Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:

• osłabienie strumienia moczu;
• częstomocz;
• nagłe i trudne do powstrzymania parcie na mocz;
• trudności z rozpoczęciem oddawania moczu;
• uczucie zalegania moczu w pęcherzu;
• kapanie moczu po mikcji.

W początkowym okresie choroby objawy mogą być łagodne i pojawiać się stopniowo, dlatego wielu mężczyzn traktuje je jako naturalny element starzenia się organizmu. Z czasem nieleczone zaburzenia odpływu moczu mogą prowadzić do powikłań, takich jak:

• osłabienie czynności skurczowej pęcherza;
• nawracające zakażenia układu moczowego;
• uchyłki pęcherza;
• kamica pęcherza moczowego;
• niewydolność nerek i wodonercze.

Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których pojawia się:

• nagłe zatrzymanie moczu i brak możliwości opróżnienia pęcherza;
• obecność krwi w moczu;
• nieustannie nawracające zakażenia dróg moczowych;
• ból podczas oddawania moczu;
• znaczne pogorszenie jakości życia związane z zaburzeniami mikcji.

Gruczolak prostaty – badania i diagnostyka

Diagnostyka gruczolaka prostaty ma na celu:

• potwierdzenie obecności łagodnego rozrostu gruczołu krokowego;
• ocenę nasilenia uporczywych objawów;
• wykluczenie innych chorób prostaty (w tym raka gruczołu krokowego).

Proces diagnostyczny opiera się na:

• dokładnym wywiadzie lekarskim;
• badaniu urologicznym;
• odpowiednio dobranych badaniach laboratoryjnych;
• badaniach obrazowych.

Pierwszym etapem postępowania zawsze jest rozmowa z lekarzem, podczas której oceniane są charakter i nasilenie dolegliwości. W praktyce często wykorzystuje się standaryzowane kwestionariusze, takie jak IPSS (ang. International Prostate Symptom Score), który pozwalają określić stopień nasilenia objawów ze strony dolnych dróg moczowych oraz monitorować skuteczność leczenia.

Podstawowe elementy diagnostyki gruczolaka prostaty to:

BADANIE	CEL DIAGNOSTYCZNY
Wywiad lekarski	ocena rodzaju i nasilenia objawów oraz ich wpływu na jakość życia
Badanie per rectum	ocena wielkości, konsystencji, powierzchni i symetrii gruczołu krokowego
Badanie ogólne moczu	wykrycie zakażenia, krwinkomoczu lub innych nieprawidłowości
Oznaczenie stężenia PSA w surowicy (antygen swoisty dla prostaty)	ocena ryzyka raka prostaty oraz pomoc w kwalifikacji do dalszej diagnostyki
Oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy i wyliczenie eGFR	ocena funkcji nerek, szczególnie przy podejrzeniu zalegania moczu w pęcherzu

Badania obrazowe i czynnościowe obejmują:

• USG przezbrzuszne prostaty i pęcherza – ocena objętości prostaty, zalegania moczu po mikcji oraz stanu pęcherza moczowego;

• USG przezodbytnicze – dokładniejsza ocena wielkości i struktury gruczołu krokowego;

• Uroflowmetria – pomiar szybkości przepływu moczu i ocena stopnia utrudnienia mikcji;

• Rezonans magnetyczny prostaty – wykonywany głównie przy podejrzeniu raka prostaty lub przy niejednoznacznych wynikach badań.

Prawidłowo przeprowadzona diagnostyka pozwala odróżnić łagodny rozrost prostaty od innych chorób o podobnych objawach oraz dobrać odpowiednią metodę leczenia. Samo stwierdzenie powiększenia gruczołu krokowego nie zawsze oznacza konieczność terapii.

Gruczolak prostaty – leczenie

U mężczyzn z łagodnymi dolegliwościami często stosuje się jedynie obserwację i regularne kontrole urologiczne, natomiast przy bardziej nasilonych objawach wdraża się leczenie farmakologiczne lub zabiegowe. Dostępnych jest kilka skutecznych metod leczenia, a w około 95% przypadków terapię rozpoczyna się od farmakoterapii, której celem jest zmniejszenie nasilenia objawów, poprawa przepływu moczu oraz w zależności od zastosowanej grupy leków, ograniczenie progresji rozrostu gruczołu krokowego. Wybór metody zależy od lekarza, wyników badań, oczekiwań pacjenta i stopnia zaawansowania choroby.

Najważniejsze metody leczenia obejmują:

• Obserwację – kontrola objawów i okresowa diagnostyka u pacjentów z niewielkimi dolegliwościami;

• Leczenie farmakologiczne – stosowanie m.in. alfa-adrenolityków, inhibitorów 5-alfa-reduktazy oraz leków antycholinergicznych;

• Leczenie zabiegowe – stosowane przy ciężkich objawach lub powikłaniach. Złotym standardem jest elektroresekcja przezcewkowa (TURP) lub inne techniki operacyjne takie jak laparoskopia lub operacja otwarta.

Farmakoterapia gruczolaka prostaty obejmuje kilka grup leków. Stosowane preparaty różnią się mechanizmami działania, szybkością uzyskiwanego efektu oraz wpływem na naturalny przebieg choroby. Należą do nich:

• blokery receptorów α-adrenergicznych (α-blokery) – najczęściej stosowane leki, rozluźniające mięśniówkę gładką prostaty, szybko łagodzące objawy, jednak niezmniejszające objętości gruczołu;

• inhibitory 5-α-reduktazy – hamują aktywność enzymu 5-α-reduktazy, odpowiedzialnego za konwersję testosteronu do DHT, prowadząc do stopniowego zmniejszenia objętości gruczołu o około 20-30% i pozornego spadku PSA w trakcie terapii;

• inhibitory fosfodiesterazy – łagodzą objawy ze strony dolnych dróg moczowych
  i stanowią alternatywę dla α-blokerów;

• leki antycholinergiczne – zmniejszają nadmierną aktywność mięśnia wypieracza, ograniczając parcia naglące i częstomocz.

Poszczególne grupy leków mogą być stosowane w terapii skojarzonej, w zależności od obrazu klinicznego i potrzeb pacjenta. Celem terapii jest poprawa jakości życia, zmniejszenie dolegliwości związanych z oddawaniem moczu oraz zapobieganie powikłaniom, takim jak zatrzymanie moczu czy uszkodzenie funkcji nerek.

Gruczolak prostaty – rokowania

U mężczyzn z odpowiednio rozpoznanym i leczonym gruczolakiem prostaty rokowanie jest bardzo korzystne. Według danych klinicznych u części mężczyzn objawy pozostają stabilne przez wiele lat, natomiast u innych mogą stopniowo ulegać nasileniu. Większość pacjentów może przez wiele lat funkcjonować bez istotnego pogorszenia jakości życia. Regularne kontrole urologiczne pozwalają monitorować przebieg choroby i zmniejszyć ryzyko powikłań.

Czynniki wpływające na rokowanie to:

• wiek pacjenta i tempo powiększania się prostaty;
• nasilenie objawów ze strony dolnych dróg moczowych;
• wielkości zalegania moczu w pęcherzu;
• obecność powikłań;
• skuteczność zastosowanego leczenia.

Przeczytaj także: https://diag.pl/pacjent/artykuly/prostata-a-seksualnosc-co-warto-wiedziec/

Pytania i odpowiedzi

Czy gruczolak prostaty zawsze prowadzi do problemów z oddawaniem moczu?

Gruczolak prostaty nie zawsze prowadzi do problemów z oddawaniem moczu i u części mężczyzn może przebiegać bezobjawowo. Samo powiększenie gruczołu krokowego nie oznacza wystąpienia dolegliwości. Objawy pojawiają się, gdy rozrośnięty gruczoł doprowadza do zwężenia światła cewki moczowej lub wpływa na funkcjonowanie pęcherza. Nasilenie dolegliwości nie zależy jednak wyłącznie od wielkości prostaty.

Jakie różnice w objawach występują między gruczolakiem a rakiem prostaty?

Gruczolak prostaty najczęściej powoduje objawy związane z zaburzeniem odpływu moczu, natomiast rak prostaty we wczesnym stadium często nie daje żadnych objawów. W przebiegu łagodnego rozrostu typowe są m.in. osłabiony strumień moczu, częstomocz, parcie na mocz i uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Rak prostaty przez długi czas może rozwijać się bezobjawowo, a w zaawansowanych stadiach powodować krwiomocz, bóle kostne lub objawy wynikające z przerzutów. Obie choroby wymagają odpowiedniej diagnostyki urologicznej.

Czy dieta ma realny wpływ na tempo rozrostu prostaty?

Tak, dieta może wpływać na ryzyko i nasilenie objawów związanych z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego (BPH), jednak jej wpływ na samo tempo powiększania się prostaty jest ograniczony i nie został jednoznacznie potwierdzony. Znaczenie przypisuje się przede wszystkim ogólnemu sposobowi żywienia, masie ciała oraz kontroli czynników metabolicznych. Dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i zdrowe tłuszcze, przy jednoczesnym ograniczeniu żywności wysokoprzetworzonej i nadmiernej podaży tłuszczów nasyconych, może wspierać zdrowie metaboliczne i potencjalnie zmniejszać nasilenie objawów LUTS. Nie należy jednak traktować modyfikacji diety jako metody zapobiegania lub leczenia samego rozrostu prostaty.

Mgr Karolina Hejnar